Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.

Topp tíu: Heimsfaraldrar

140808073707.restricted.01.ebola-.0807.horizontal.gallery.jpg
Auglýsing

Heims­far­aldrar koma og fara, og verða sumum að ald­urtilla því mið­ur. Nú geysar stríðið gegn ebólu-vírusnum sem hefur kostað þús­undir manna líf­ið, en miklar vonir eru bundnar við að lækna­vís­indin muni með tíð og tíma vinna bar­átt­una gegn sjúk­dómn­um.

Kjarn­inn tók saman topp tíu lista yfir heims­far­aldra.

10. Ebóla



Ebóla er vírus sem kom fyrst fram á sjón­ar­sviðið árið 1976 í Súdan og hefur komið upp ann­ars lagið síð­an, en nær ein­göngu í Afr­íku. Talið er lík­legt að vírus­inn eigi upp­tök sín í leð­ur­blökum en hann getur einnig smit­ast í apa. Ebóla er sér­stak­lega skæður sjúk­dómur sem drepur um helm­ing allra smit­aðra. Ein­kenni geta verið margs kon­ar, þar á meðal sótt­hiti, upp­köst, nið­ur­gang­ur, óráð og önd­un­ar­færa­vanda­mál. Algengt er að fólk falli í dá um viku eftir smit og flestir deyja af völdum ofþorn­un­ar. Ebóla hefur ekki drepið marga í gegnum tíð­ina (að­eins nokkur þús­und manns) en far­ald­ur­inn sem nú stendur yfir í Vest­ur­-Afr­íku er sá langstærsti sem komið hefur upp. Dán­ar­tíðnin er líka óvenju há (um 70 pró­sent) og því ekki að ósekju sem menn séu smeykir við vírus­inn.

9. Berklar (Tu­bercule bacillus)



Berklar, sem eru bakt­er­íu­sýk­ing, hafa fylgt mann­inum frá fornöld og komu upp­runa­lega úr naut­grip­um. Berklar urðu eig­in­legur far­aldur á Vest­ur­löndum ca. 1800-1950. Sér­stakir berkla­spít­alar voru settir upp, eins og til dæmis Víf­ils­staðir hér á landi, og allt að fjórði hver maður lést af völdum berkla. En um miðja 20. öld­ina var fundin lækn­ing. Með lyfja­gjöf, almennu hrein­læti og betri loft­ræst­ingu var berklum nán­ast eytt á Vest­ur­lönd­um. Ein­kenni berkla eru mik­ill hósti með blóði, sótt­hiti, sviti og þyngd­ar­tap. Berklar eru enn mjög útbreiddir í þró­un­ar­löndum og áætlað er að um einn þriðji hluti mann­kyns hafi bakt­er­í­una í sér í dag. Helstu vanda­málin eru vax­andi ónæmi bakt­er­í­unnar fyrir lyfjum og svo þeirri skömm og útskúfun sem sjúk­lingar verða fyrir sem veldur því að smit­aðir reyna frekar að fela sjúk­dóm­inn.

Vífilsstaðir voru berklaspítali um áratugaskeið. Víf­ils­staðir voru berkla­spít­ali um ára­tuga­skeið.

Auglýsing

8. Holds­veiki (Myc­obact­er­ium leprae)



Holds­veiki er bakt­er­íu­sýk­ing sem ræðst á taugar í útlim­um, and­liti og fleiri stöð­um. Smit­aðir geta misst til­finn­ingu, lamast, afmynd­ast og jafn­vel misst útlimi, nef, eyru og svo fram­veg­is. Stundum er því talað um lima­fallas­sýki, en smit­aðir geta dáið af ein­kennum sín­um. Holds­veiki varð að far­aldri í Evr­ópu á mið­öldum og var sér­stak­lega slæm hér á Íslandi. Hræðslan var mikil og var holds­veikum safnað saman á sér­staka „spít­ala“ eða „ný­lend­ur“ þar sem stundað var nokk­urs konar klaust­ur­líf. Sagt var að holds­veikir væru að gang­ast undir hreins­un­ar­eld á jörð. Holds­veiki hefur nán­ast verið útrýmt á Vest­ur­löndum en hún er ennþá land­lægur sjúk­dómur í Ind­landi, auk nokk­urra ann­arra landa. Í dag er hægt að lækna holds­veiki með lyfja­gjöf en skað­inn sem hún veldur er var­an­leg­ur.

7. Löm­un­ar­veiki (poli­omyelit­is)



Löm­un­ar­veiki er veiru­sýk­ing sem hefur verið til í árþús­und­ir. Flestir sem smit­ast sýna engin ein­kenni, sumir fá tíma­bundna vöðva­löm­un, sumir var­an­lega og sumir deyja. Fólk getur endað í hjóla­stól eða afmynd­ast á útlim­um. Sjúk­dóm­ur­inn er algengastur hjá börnum en alvar­legri og ban­vænni hjá full­orðn­um. Um alda­mótin 1900 juk­ust til­felli löm­un­ar­veiki umtals­vert, sér­stak­lega á Vest­ur­lönd­um. Talað var um eig­in­legan far­aldur sem stig­magn­að­ist þangað til um miðja öld­ina þegar bólu­efni var uppgvötvað af Jonas Salk. Stefna Alþjóða heil­brigð­is­mála­stofn­un­ar­innar (WHO) er að upp­ræta sjúk­dóm­inn árið 2018 en hann er nú þegar nánst horf­inn á Vest­ur­lönd­um. Löm­un­ar­veiki hafði mikil áhrif á sam­fé­lag fatl­aðra. Þeir sem lifðu far­ald­ur­inn af beittu sér fyrir auknum rétt­indum fatl­aðs fólks, end­ur­hæf­ingu, sam­göng­um og fleira.

Svokölluð járnlungu voru notuð til að vinna gegn faraldrinum á sjötta áratugnum. Svokölluð járnlungu voru notuð til að vinna gegn far­aldr­inum á sjötta ára­tugn­um.

6. Misl­ingar (Mor­billi)



Misl­ingar eru veiru­sýk­ing sem herjar mest á börn. Ein­kenni misl­inga eru yfir­leitt sótt­hiti, höf­uð­verk­ur, lyst­ar­leysi, hósti og loks bólur eða dílar á öllum lík­am­an­um. Misl­ingar eru bráðsmit­andi en flestir lifa þá af. Fólk getur fallið í dá og lát­ist eða hlotið heila­skemmd­ir. Misl­inga­far­aldrar hafa margoft blossað upp í sög­unni og drepið millj­ón­ir. Verstu far­ald­arnir voru í Amer­íku eftir komu Spán­verja þangað á 15. og 16. öld því að Indjánar höfðu ekk­ert upp­safnað mótefni eins og Evr­ópu­menn. Bólu­efni var uppgvötvað á sjö­unda ára­tugnum og misl­ingar hafa síðan verið á miklu und­an­haldi en far­aldrar koma ennþá upp ann­ars lag­ið, sér­stak­lega í Afr­íku.

Azteka teikning frá 16. öld. Azteka teikn­ing frá 16. öld.

5. Kól­era (Vi­brio cholerae)



Kólera var stað­bundin sjúk­dómur í Ind­landi um ald­ir. Sjúk­dóm­ur­inn er garna­sýk­ing sem ein­kenn­ist af nið­ur­gangi og upp­köst­um, loks ofþorn­un, krömpum og dauða. Árið 1817 hófst fyrsti kól­eru­far­ald­ur­inn og dreifð­ist sjúk­dóm­ur­inn langt út fyrir land­steina Ind­lands. Sex heims­far­aldrar af kól­eru hafa fylgt í kjöl­farið og millj­ónir legið í valn­um. Með betri gæðum neyslu­vatns og auk­ins hrein­lætis hefur tek­ist að vinna bug á pest­inni að mestu leyti. Hún dúkkar þó alltaf upp ann­ars lag­ið, sér­stak­lega á átaka-eða ham­fara­svæðum þar sem aðgangur að hreinu vatni er lít­ill. Sein­ast kom upp kól­eru­far­aldur í Haítí eftir jarð­skjálft­ann mikla þar árið 2010.

4. Alnæmi (HI­V/AIDS)



Al­næmi er sjúk­dómur sem orsakast af HIV veirunni. Veiran kom upp­runa­lega frá öpum í Afr­íku (SIV) og þróð­að­ist yfir í HIV um miðja sein­ustu öld. Sjúk­dóm­ur­inn lýsir sér í nið­ur­broti ónæm­is­kerf­is­ins, sótt­hita, eitla­bólgu, húðsárum, þyngd­ar­tapi og fleira. Alnæm­is­far­aldur braust út upp úr 1980 á Vest­ur­lönd­um. Þá var sjúk­dóm­ur­inn mest áber­andi meðal sam­kyn­hneigðra karl­manna og sprautu­fíkla. Sjúk­dóm­ur­inn stig­magn­að­ist ár frá ári og meðal þeirra sem lét­ust af völdum hans voru Freddie Merc­ury, Rock Hud­son og Liber­ace. Gríð­ar­legur ótti greip um sig á þessum tíma. Á tíunda ára­tugnum náð­ist að halda sjúk­dómnum niðri með lyfjum en þau eru dýr. Alnæmi er ennþá stórt vanda­mál í Afr­íku þar sem dýr lyf eru ekki í boði fyrir almenn­ing. Talið er að um 15 til 25% íbúa í sunn­an­verðri Afr­íku séu smituð af HIV í dag.

3. Bólu­sótt (Vari­ola)



Bólu­sótt var sigruð með bólu­efnum árið 1979 eftir að hafa drepið hund­ruðir millj­óna fólks um árþús­unda skeið. Það var einn af stærstu sigrum lækna­vís­ind­anna frá upp­hafi. Veiran olli því að lík­ami þol­and­ans steypt­ist út í litlum bólum og oft fylgdu blæð­ing­ar, bæði inn og útvortis með. Önnur ein­kenni á borð við lungna­bólgu gátu einnig fylgt. Sjúk­dóm­ur­inn gat verið mis­al­var­legur en að með­al­tali lét­ust um 30% þolenda, yfir­leitt á um tveimur vikum eftir smit. Börn, þá sér­stak­lega nýfædd börn, lentu sér­stak­lega illa í sjúk­dómn­um. Þeir sem lifðu af fengu gjarnan ör eftir bólurnar eða urðu jafn­vel blind­ir. Skæðir far­aldrar komu oft upp í sög­unni, til dæm­is í Amer­íku eftir komu Spán­verja á 15. öld og svo í Evr­ópu á 18. öld. Fjöld­inn allur af stór­mennum sög­unnar fengu bólu­sótt og má þar nefna Ram­ses V faraó, Elísa­betu I, George Was­hington og Jósef Stalín.

2. Svarti dauði (Yers­ina Pest­is)



Fræg­ust allra plága er svarti dauði. Plágan er bakt­er­íu­sýk­ing, upp­runin í asískum nag­dýrum og hefur reyndar margoft komið upp og er í raun ennþá til í dag. Mesti far­ald­ur­inn kom upp um miðja 14. öld. Í Evr­ópu. Hann byrj­aði í hafn­ar­borgum Ítalíu en breidd­ist hratt út og þriðj­ungur Evr­ópu­manna lá í valnum á aðeins örfáum árum. Það tók um 150 ár fyrir mann­fjöld­ann að ná sér á strik. Smit­aðir fengu kýli í nára, hand­ar­krika og háls, mik­inn hita og upp­köst með blóði. Fólk dó aðeins nokkrum dögum eftir smit. Fólk taldi guð vera að refsa sér og alls kyns ofsóknir hófust, sér­stak­lega gegn gyð­ing­um. Svarti dauði kom hingað til lands mun seinna, árið 1402, en hafði sömu skelfi­legu afleið­ing­ar. Þó að Svarti dauði sé frægastur fyrir að leggja Evr­ópu að fótum sér má ekki gleyma því að Asíu­lönd eins og Kína og Ind­land fóru einnig mjög illa út úr sjúk­dómn­um.

1. Spænska veikin (H1N1 Influ­enza)



Flensan kemur á hverju ári og drepur hund­ruðir þús­unda eða millj­ónir um allan heim. Sum árin er hún verri en önnur en aldrei hefur hún orðið jafn slæm og árið 1918, eftir fyrri heim­styrj­öld­ina. Mikið var um her­flutn­inga og rót í sam­fé­lag­inu. Um 500 millj­ónir manna sýkt­ust og á bil­inu 60-100 millj­ónir lét­ust (sem var á bil­inu 3-5% af íbúum jarð­ar). Helstu ein­kenni veik­innar voru inn­vortis blæð­ing­ar, aðal­lega í melt­ing­ar­færum og önd­un­ar­færum, og lungna­bólga sem leiddi sjúk­linga til dauða á fáum dög­um. Ólíkt hefð­bund­inni inflú­ensu lagð­ist þetta afbrigði sér­stak­lega á ungt og hraust fólk. Hér á Íslandi dóu um 500 manns af völdum spænsku veik­inn­ar. Þessi veiki á ekki upp­runa sinn á Spáni, þrátt fyrir nafn­ið. Ekki er vitað hvaðan hún kom er grunur leikur á að hún hafi annað hvort komið frá Asíu eða Banda­ríkj­un­um.

Spænska veikin drap fleiri en fyrri heimstyrjöldin. Spænska veikin drap fleiri en fyrri heim­styrj­öld­in.

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Eignir Lífeyrissjóðs verzlunarmanna hækkuðu um 155 milljarða á síðasta ári
Árið 2019 var metár í 63 ára sögu Lífeyrissjóðs verzlunarmanna.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Fossinn Rjúkandi
„Stórtækar“ breytingar á framkvæmd Hvalárvirkjunar kalla á nýtt umhverfismat
Það er mat Vesturverks að bráðnun Drangajökuls muni engin áhrif hafa á vinnslugetu fyrirhugaðrar Hvalárvirkjunar. Í skipulagslýsingu er lagt til að svæði ofan áformaðs virkjanasvæðis fái hverfisvernd vegna nálægðar við jökulinn.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Rúmlega 600 milljónir króna í eftirlaun til ráðherra og þingmanna í fyrra
Árið 2003 voru umdeild eftirlaunalög sett sem tryggðu þingmönnum og ráðherrum mun betri lífeyrisgreiðslur en öðrum landsmönnum. Þau voru afnumin 2009 en 203 fyrrverandi þingmenn og ráðherra njóta sérkjara þeirra þó ennþá.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Björgólfur Jóhannsson, tímabundinn forstjóri Samherja, þegar hann tók við starfinu.
Björgólfur kominn með prókúru hjá Samherja
Tímabundinn forstjóri Samherja hefur loks formlega verið skráður í framkvæmdastjórn fyrirtækisins og með prókúru fyrir það, þremur mánuðum eftir að hann tók við starfinu. Hann er hins vegar enn ekki skráður með prókúru hjá Samherja Holding.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Donald Trump verður út um allt á Youtube á kjördegi
Framboð Donalds Trumps Bandaríkjaforseta hefur nú þegar keypt bróðurpartinn af auglýsingaplássi á Youtube, fyrir kjördag í nóvember.
Kjarninn 21. febrúar 2020
Freyr Eyjólfsson
Neysla og úrgangur eykst á heimsvísu – Ákall um nýjar, grænar lausnir
Kjarninn 20. febrúar 2020
Ísold Uggadóttir og Auður Jónsdóttir
Himinhrópandi mistök í máli Maní
Kjarninn 20. febrúar 2020
Haraldur Johanessen var enn ríkislögreglustjóri þegar samkomulagið var gert. Hann lét af störfum skömmu síðar
Samkomulag ríkislögreglustjóra hækkaði laun yfirmanna um 48 prósent
Þeir yfirmenn hjá ríkislögreglustjóra sem skrifuðu undir samkomulag við embættið í fyrra hækkuðu samtals grunnlaun sín um 314 þúsund krónur á mánuði og sameiginlegar lífeyrisgreiðslur um 309 milljónir.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiKjarnafæði
None