Gjáin sem þarf að brúa

Dr. Páll Harðarson, forstjóri Kauphallar Íslands (Nasdaq Iceland), fjallar um stöðu atvinnulífsins á Íslands.

kauphöll
Auglýsing

Það sem öðru fremur ræður efna­hags­legri vel­megun þjóðar eru þær leik­reglur sem atvinnu­líf hennar býr við og hversu ákveð­ið þeim leik­reglum er fram­fylgt. Reyndar efast sumir um að leik­regl­urnar geti haft ­meira að segja um efna­hags­lega vel­megun til lengri tíma litið en auð­lindir og ­ríkj­andi tækni- og mennt­un­ar­stig. Þó bendir reynslan til þess.

Góðir stjórn­ar­hættir eru almanna­gæði

Sagan geymir fjöl­mörg dæmi um mik­il­væg­i þeirrar umgjarðar sem efna­hags­starf­sem­inni er búin.  Saga Kóreu­ríkj­anna und­an­farna ára­tugi er á­hrifa­rík áminn­ing um hversu afger­andi áhrif hún getur haft á lífs­kjör. Fyr­ir­ um hálfri öld voru lífs­gæði almenn­ings svipuð í Suður og Norður Kóreu og áþekk því sem þá gerð­ist meðal fátæk­ari ríkja Afr­íku. Suður Kórea fet­aði braut ­mark­aðsvæð­ingar og auk­ins við­skipta­frelsis og er nú 11. stærsta hag­kerfi heims. Hagur Norður Kóreu, sem búið hefur við komm­ún­íska ein­ræð­is­stjórn, hefur á hinn ­bóg­inn síst vænkast á þessu tíma­bili og er landið meðal þeirra fátæk­ustu í heimi. Almenn­ingur hefur þurft að þola sáran skort og jafn­vel hung­ursneið. Erfitt er að meta með vissu efna­hags­legt ástand Norður Kóreu en tekjur á mann eru að lík­indum innan við 1/20 hluti af tekjum nágranna þeirra í suðri.

Góðir stjórn­ar­hættir eru ein ­mik­il­væg­asta stoð þess mark­aðs­hag­kerfis sem við búum við og hefur fært ríkj­u­m ­meiri vel­megun en nokkur önnur til­högun efna­hags­starf­sem­inn­ar. Sé ­stjórn­ar­háttum áfátt er vegið að heil­brigði mark­aðs­hag­kerf­is­ins. Fylgni við ­góða stjórn­ar­hætti hefur því ekki ein­vörð­ungu þýð­ingu fyrir við­kom­and­i ­fyr­ir­tæki og hag­hafa í þröngum skiln­ingi, heldur fel­ast í þeim verð­mæt al­manna­gæði.

Auglýsing

For­svars­mönnum íslensks atvinnu­lífs og ­stjórn­völdum var þetta ljóst í kjöl­far hruns­ins. Gagn­ger end­ur­skoðun fór fram á leið­bein­ingum um stjórn­ar­hætti á árinu 2009. Fyr­ir­tækjum hefur jafn­framt stað­ið til boða úttekt og vottun á stjórn­ar­háttum þeirra. Leið­bein­ing­arnar hafa ver­ið end­ur­skoð­aðar í tvígang síð­an. Stjórn­völd lögðu jafn­framt sitt af mörk­um. Lög­gjöf var end­ur­skoðuð og banka- og mark­aðs­eft­ir­lit hert.

Traustið vantar

Þrátt fyrir marg­vís­legar aðgerðir sem miðað hafa að því að stuðla að bættum stjórn­ar­háttum fer því fjarri að at­vinnu­lífið hafi end­ur­heimt traust almenn­ings. Umræða er um nauð­syn virk­ari þátt­töku hins opin­bera í efna­hags­líf­inu. Rík­is­rekstur banka virð­ist njóta ­auk­ins fylgis og ein­hverjir hafa jafn­vel kallað eftir beinum inn­gripum rík­is­ins í athafnir einka­rek­inna fyr­ir­tækja.

Þessi þróun er um margt athygl­is­verð. Í fyrsta lagi verður hún tæp­lega rakin til þró­unar á alþjóð­legum vett­vang­i. Vissu­lega má til sanns vegar færa að víða gætir vissrar tor­tryggni gagn­vart at­vinnu­líf­inu og þá ekki síst fjár­mála­stofn­un­um. En aukin þátt­taka hins op­in­bera í atvinnu­líf­inu er ekki til umræðu.

Í öðru lagi hefur opin­ber rekstur yfir­leitt ekki verið álit­inn til fyr­ir­mynd­ar, hvorki með til­liti til stjórn­ar­hátta né skil­virkni. Þá hefur opin­ber rekstur almennt ekki verið drif­kraftur hag­vaxt­ar, hvorki hér­lendis né erlend­is.

Í þriðja lagi hefur upp­gangur í efna­hags­líf­inu skilað sér ríku­lega til þorra almenn­ings. Seðla­bank­inn áætlar að ­kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna hafi auk­ist um 8% á sl. ári og reiknar með 9% vext­i í ár. Þessi vöxtur hefur verið drif­inn áfram af einka­fram­tak­inu. Hlut­deild ­launa í þjóð­ar­kök­unni er nú um 64,5%, eða 3,5 pró­sentu­stigum yfir með­al­tali ­síð­ustu 20 ára. Með öðrum orð­um, þá hefur hlut­deild launa vaxið til muna og hlut­deild fjár­magnstekna minnkað að sama skapi.

Í fjórða lagi er tekju­jöfn­uð­ur­ hér­lendis meiri en hann hefur verið um nokk­urt skeið og meiri en víð­ast hvar ann­ars stað­ar. Hvergi í Evr­ópu nema í Nor­egi er tekju­dreif­ingin jafn­ari.

Síð­ast­liðin ár hafa því markast af auk­inn­i vel­megun og jöfn­uði og áherslu á bætta stjórn­ar­hætti. Hug­myndin um hömlu­leysi einka­fram­taks­ins og skeyt­ing­ar­leysi þess gagn­vart sam­fé­lags­legum gildum virð­is­t ­samt sem áður ráða ríkj­um.

Hvar stendur hníf­ur­inn í kúnni?

Ég hygg að vand­inn sé marg­þætt­ur. Umræða verður að vera gagn­rýnin og upp­lýst ef hún á að skila árangri. Stundum vant­ar nokkuð upp á að allar upp­lýs­ingar sem máli skipta séu dregnar fram í dags­ljós­ið. Það sem aflaga fer fangar athygl­ina og ræður sýn fólks á  við­skipta­líf­ið.

En atvinnu­lífið getur þó ekki vik­ið ­sér undan ábyrgð á  því van­trausti sem það býr við eða þeirri umræðu­hefð sem rík­ir. Á átt­unda ár er liðið frá hrun­inu. Kröft­ug­ur hag­vöxtur og ört batn­andi kjör skila sér ekki í auk­inni trú á atvinnu­líf­ið. Það er umhugs­un­ar­efni. Hvernig stendur á þessu við­var­andi van­trausti?

Sjálf­sagt er engin ein­hlít skýr­ing á því. Ég álít að full­trúar íslensks atvinnu­lífs hafi, þrátt fyrir allt, ekki ­gert sér grein fyrir hversu risa­vöxnu verk­efni þeir stóðu frammi fyrir og hversu tor­sótt það yrði að end­ur­heimta það traust sem tap­að­ist í efna­hags­hremm­ing­unum árin 2008 og 2009. Eins og að framan greinir voru við­brögð við­skipta­lífs­ins og stjórn­valda í kjöl­far hruns­ins snörp og ákveð­in. Bætt­ir ­stjórn­ar­hættir skyldu settir í for­gang. Þegar gripið hafði verið til ákveð­inna ráð­staf­ana í þessum til­gangi, vildi atvinnu­lífið segja skilið við hrunið og  líta fram á veg­inn. En hrunið fellur ekki svo glatt í gleymsk­unnar dá. Þær efna­hags­legu hremm­ingar sem þjóðin gekk í gegn­um voru svo gríð­ar­legar að þær munu lifa í huga fólks um ókomin ár. Að auki hafa fréttir af rétt­ar­höldum vegna hrun­mála verið áber­andi og beint sjónum fólks á nýjan leik að aðdrag­anda hruns­ins.   Fyr­ir­tæki eru því undir smá­sjá almenn­ings sem aldrei fyrr.

Hæstiréttur Íslands.

Að mínu mati ber opin­ber umræða þess ­merki að almenn­ingi er ekki ljóst hvaða skoðun er ríkj­andi í atvinnu­líf­inu á þeim vafasömu starfs­háttum sem við­geng­ust fyrir hrun. Þar með hlýtur að ríkja vafi á því í huga fólks að atvinnu­lífið rýni mark­visst eigin starfs­hætti. Umræða um þá dóma sem fallið hafa í málum tengdum hrun­inu ein­kenn­ist af harðri gagn­rýn­i á ákæru­valdið og dóm­stóla af hálfu þeirra sem hafa verið sak­felld­ir. Fæst­ir, ef nokkrir, virð­ast telja sig hafa gert nokkuð rangt. Á meðan aðrir blanda sér­ ekki í umræð­una er hættan sú að litið verði á þessa sömu menn sem málsvara við­skipta­lífs­ins. Að mínu mati má færa sterk rök fyrir því að for­svars­menn í ís­lensku við­skipta­lífi eigi að láta sig þessa umræðu varða til þess að ekki ­leiki nokkur vafi á við­horfi meg­in­þorra atvinnu­lífs­ins á við­skipta­háttum í að­drag­anda hruns­ins.  Alvar­leg lög­brot voru fram­in.  Afleitir við­skipta­hættir kostuð­u gríð­ar­lega fjár­muni og mikla þján­ingu. Stór­kost­leg mark­aðs­mis­notkun átti sér­ ­stað. Trú á mark­aðs­hag­kerfið og hið frjálsa fram­tak hefur beðið hnekki. ­Starfs­um­hverfi atvinnu­lífs­ins hefur laskast af þessum sök­um. Mikið er í húfi. Þörf er á skýrum skila­boð­um.

Til að gera langa sögu stutta

Ágætt starf hefur verið unnið á vegum atvinnu­lífs­ins og stjórn­valda und­an­farin ár til að stuðla að auknu heil­brigði við­skipta­lífs­ins. ­Fyr­ir­tæki hafa almennt lagt sig fram um að vanda til verka og ávinn­ing­i hag­vaxtar und­an­far­inna ára hefur verið til­tölu­lega jafnt dreift með­al­ ­þjóð­ar­inn­ar. Auð­vitað verður sumum á en all­flestir í við­skipta­líf­inu leggja metn­að s­inn í vönduð vinnu­brögð. Almenn­ingur verður þess þó ekki mikið var. Að auki hafa for­svars­menn atvinnu­lífs­ins lítt blandað sér í umræð­una um aðdrag­anda hruns­ins. Aðrir hafa stýrt þeirri umræðu. Þá er kannski engin furða að tor­tryggn­i ­gæti enn.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rósa Björk Brynólfsdóttir
Er rétt að dæma fólk í fangelsi fyrir pólitískar skoðanir ?
Kjarninn 20. október 2019
Dagatalið mitt
Ásta Júlía Hreinsdóttir safnar fyrir útgáfukostnaði fyrir Dagatalið mitt, sem er fjölnota afmælisdagatal með texta og myndum eftir hana.
Kjarninn 20. október 2019
Árni Már Jensson
Að skilja okkur sjálf: Annar hluti
Kjarninn 20. október 2019
Paul Copley, forstjóri Kaupþings ehf.
6.400 kröfuhafar höfðu ekki sótt peningana sína
Nokkur þúsund kröfuhafa í bú Kaupþings hafa ekki sótt þá fjármuni sem þeir eiga að fá greitt í samræmi við nauðasamninga félagsins. Þeir fjármunir sem geymdir eru á vörslureikningi eru um 8,5 milljarða króna virði á gengi dagsins í dag.
Kjarninn 20. október 2019
Hvar endar tap Arion banka á United Silicon?
Arion banki á kísilmálsverksmiðju Í Helguvík sem hefur ekki verið í starfsemi í þrjú ár. Bankinn hefur fjárfest í úrbótum en óljóst er hvort að þær dugi til að koma verksmiðjunni aftur í gang. Í vikunni var bókfært virði hennar fært niður um 1,5 milljarð.
Kjarninn 20. október 2019
Örn Bárður Jónsson
Afmæliskveðja til Alþingis
Kjarninn 20. október 2019
Leikskólakennurum fækkað um 360 frá árinu 2013
Börnum af erlendum uppruna hefur fjölgað mikið á skömmum tíma. Meira en helmingur þeirra sem starfar við uppeldi og menntun er ófaglærður.
Kjarninn 20. október 2019
Jean Claude Juncker er forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins.
Atvinnuleysi innan ESB ekki mælst minna frá því að mælingar hófust
Atvinnuleysi hjá ríkjum Evrópusambandsins hefur dregist verulega saman á undanförnum árum, en er samt umtalsvert meira en í Bandaríkjunum og á Íslandi.
Kjarninn 19. október 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None