Kyn, aldur og fyrri störf

Björg Árnadóttir
Auglýsing

Við stelp­urnar horfðum hissa á mæður okkar og ömmur streyma niður í bæ enda höfðu þessar sein­þreyttu konur sagt að þeim fynd­ist þær vera að svíkj­ast um tækju þær sér frí þennan dag. Föstu­dag­inn 24. októ­ber 1975 klukkan tvö tók jafn­rétt­is­bar­áttan stökk­breyt­ingu. Þá átt­aði þjóðin sig á hve þungt var í konum og sam­taka­máttur þeirra mik­ill. Á Lækj­ar­torgi voru ekki bara við stelp­urn­ar, mömmur okkar og ömmur heldur svipir íslenskra kvenna frá upp­hafi byggð­ar, lang­þreyttra kvenna sem höfðu barist á sinn hátt fyrir frelsi og jafn­rétti en verið um leið með­virkar ríkj­andi feðra­veldi. Eðli­lega, við erum það enn. Þarf að taka aldir að breyta því sem tók aldir að byggja? 

Hvers vegna form­gerð­ist kraftur kvenna einmitt á þessu augna­bliki? Í stuttu máli er ástæðan sú að breyt­ingar á vinnu­mark­aði á Vest­ur­löndum í kjöl­far síð­ari heims­styrj­ald­ar­innar höfðu skapað þörf fyrir tvær fyr­ir­vinnur í barn­mörgum fjöl­skyldum eft­ir­stríðs­ár­anna. Konur voru fljót­ari út á vinnu­mark­að­inn en sam­fé­lagið var að bregð­ast við því að þær hyrfu af heim­il­un­um. Þegar horft er til baka er ein­kenni­legt að sjá hvað konur voru taldar ósvífnar að biðja um mennt­un, leik­skóla og fæð­ing­ar­or­lof til að geta brugð­ist við breyttum þörfum vinnu­mark­að­ar­ins. 

Til brunns að bera

„Í starfi mínu horfi ég ekki mikið á hvers kyns fólk er heldur hvað það hefur til mál­anna að leggja … ég reyni að halda mig ekki við hvort fólk er ungt eða gam­alt, karl eða kona … ég hef aldrei hitt neinn sem vill heldur ráða karl­mann en konu með sömu hæfi­leika … maður horfir bara ekki á kyn­ið,“ sagði far­sæll áhrifa­maður í atvinnu­lífi og stjórn­málum nýlega. Heið­ríkur svipur hans skein í gegnum útvarps­tækið og ég heyrði hvað hann trúði sjálfur eigin orð­u­m. 

Auglýsing

Staða kynj­anna er langt frá því að vera jöfn fjöru­tíu og einu ári eftir Kvenna­frí­dag­inn. Launa­bilið lag­ast ekki, konum fjölgar hægt í hæstu stöð­um, þær sjást síður í fjöl­miðlum og fækkar jafn­vel í öruggum sætum fram­boðs­lista. Sé það svo að ein­ungis mann­kostir ráði hverjir kom­ast til áhrifa hljótum við að draga þá ályktun að konur hafi minna til brunns að ber­a. 

Samt eru það kon­urnar sem standa við brunna heims­ins. Hjálp­ar- og mennta­stofn­anir skipu­leggja umbóta­starf á þann veg að það nái til kvenna vegna þess að kon­urnar halda í ósýni­lega þræði allra  ­sam­fé­laga. Í okkar heims­hluta eru konur mennt­aðri en karlar og telj­ast jafn­hæfar til allra starfa nema kannski nokk­urra sem enn krefjast afls­mun­ar. Nán­ast það eina sem skilur að karl og konu á vinnu­mark­aði er það að konur fæða börn. Ég skal ekki segja hvort sú reynsla að ganga með, ala og brjóst­fæða barn gerir okkur hæf­ari til að lifa og starfa en ég full­yrði að hún gerir okkur ekki van­hæf­ari. 

Var­úð, kerf­is­villa

Ef ein­hver segð­ist í dag ráða mann­eskju vegna yfir­burða kyns henn­ar, ald­urs eða upp­runa væri hann taf­ar­laust kross­festur í nafni jafn­rétt­is. Samt er fólki mis­munað á vinnu­mark­aði vegna kyn­ferð­is, ald­urs, upp­runa og fötl­unar á hverjum degi. Það er betra að skoða sam­fé­lag sem mis­munar út frá þeirri for­sendu að mis­mun­unin sé kerf­is­læg fremur en að hún sé ill­girni þess sem veldur eða örlög þess sem verður fyrr. Með því að líta á mis­munun sem kerf­is­villu er auð­veld­ara að útrýma henn­i. 

Bar­átta fyrir bættum hag kvenna þýðir ekki að barist sé fyrir skertum rétti karla. Vissu­lega hafa margir karlar það skítt. Drengir basla með sjálfs­mynd­ina, feður verða undir í for­ræð­is­deil­um, karlar fylla fang­elsin og eldri menn ein­angr­ast. Allt eru þetta sam­fé­lags­mein og kerf­is­vill­ur. Van­líðan karla stafar af valda­leysi þeirra á sviði einka­mála á meðan vanda­mál kvenna stafa af valda­leysi þeirra á opin­bera svið­inu. Jafn­rétt­is­bar­áttan snýst alltaf um að stilla vog­ina þannig að skál­arnar standi jafnt þótt stundum þurfi að prófa sig áfram með þyngd lóð­anna. Það er ekki upp­byggi­legt að sjá kerfið fyrir sér sem valds­mann sem sópar afgangs brauð­molum af veislu­borð­inu handa kynj­unum að bít­ast um. Við skulum aldrei telja okkur trú um að skortur sé á jafn­rétti, frelsi og rétt­indum heldur ein­blína á gnægð­ina sem er til skipt­anna ef við gáum vel. Skoðum kerf­is­vill­urnar sem valda mis­rétti en kennum ekki per­sónu hver ann­ars um.  

Sagan um kyn mitt, aldur og fyrri störf

En reynslu­sögur eru samt aðferð til að setja and­lit á kerf­is­vill­ur. Ég ætla að rekja sögu mína stutt­lega af því að ég veit að ég á hana ekki ein heldur deili henni með mörg­um. 

Ung gerði ég mér grein fyrir því að kynið kynni að verða mér til trafala. Kyn var konum fjötur um fót þegar ég fædd­ist á sjötta ára­tugn­um. Það kom mér hins vegar í opna skjöldu hvað ég úrelt­ist fljótt á vinnu­mark­aði. Mér var hafnað rúm­legra fimm­tugri fyrir átta árum. Ef ég væri vinnu­veit­andi sem fengi sjálfa mig í við­tal myndi ég frekar ráða mig sex­tuga en þrí­tuga. Ekki bara vegna þess að nú er ég frjáls eins og fugl­inn heldur vegna þess að allt sem ég hef heyrt um aldur hefur reynst rangt. Ég er hraust­ari og stælt­ari en nokkru sinni, opn­ari og áræðn­ari. Ég er fyndn­ari, fróð­ari og fjöl­hæf­ari, for­vitn­ari og fal­legri en reyndar gleymn­ari. Frekari, gleymdi ég því? Stundum velti ég því fyrir mér hvort það stafi af kerf­is­villu að vinnu­mark­aður hafnar fjöl­mörgu fólki sem finnst eins og mér að lífið sé rétt að byrja öfugum megin við miðjan ald­ur. 

Ég leik hins vegar á atvinnu­lífið og bý mér til störfin sjálf, hér­lendis og erlend­is. Í einu verk­efni sat ég á tali við tvo sér­fræð­inga, unga og aust­ur­ríska Birgit og írskan Tim á átt­ræð­is­aldri. Við vorum að tala um hvernig lýð­ræðið getur breytt kerf­is­villum með laga­setn­ingu og ég tók fæð­ing­ar­or­lof sem dæmi enda skein íslenska feðra­or­lofið þá enn skært, öðrum þjóðum til eft­ir­breytni. En Tim gat með engu móti skilið hvernig það bætti hag kvenna að réttur þeirra til að vera heima hjá börn­unum væri skert­ur. Við Birgit skildum þá skoðun hans að í heimi bestum heima eru ung­börn hjá mæðrum sínum en útskýrðum fyr­ir Tim „win-win“ áhrif fyr­ir­komu­lags­ins sem leið­réttir mögu­leika kynj­anna á að fóta sig á vinnu­mark­aði um leið og það jafnar aðstöðu kynj­anna til að tengj­ast ungum börnum til­finn­inga­bönd­um. Feðra­or­lof­ið, sem við gætum verið að glutra nið­ur, styrkir karla á sviði einka­lífs en konur á sviði opin­bers lífs. 

Fæð­ing­ar­or­lof og fer­il­skrár

Flestar hófum við stelp­urnar barn­eignir öðru hvorum megin við stúd­ents­próf þrátt fyrir að lítil pilla væri farin að setja mik­inn svip á heims­byggð­ina. Hug­ar­far breyt­ist hægar en tækni og jafn­vel þótt við héldum á horm­ón­unum í hönd­unum tutt­ugu og einn dag hvers mán­aðar átt­uðum við okkur ekki á að við mættum í alvöru skipu­leggja líf okk­ar. Við höfðum alist upp við að líf bara gerð­ust. Við fórum samt flestar í nám eftir stúd­ent­inn en þar sem fæð­ing­ar­or­lof og leik­skóli voru ein­ungis fyrir örfáa fórn­uðu mæður okkar nýfengnu frelsi frá barna­stússi til að dæt­urnar gætu gert það sem mæð­urnar sjálfar dreymdi um. 

Eig­in­menn okkar voru í flestum til­vikum launa­hærri en við. Vegna launa­munar og úrræða­leysis fyrir börn úti­vinn­andi kvenna vorum við sem jójó á milli atvinnu­lífs sem þarfn­að­ist okkar og heim­ila sem gerðu það líka. Ég man eftir mér sem Bar­bamömmu sífellt breyt­andi um form eftir efnum og aðstæð­um. Stundum þand­ist ég út til að mæta fjár­þörfum heim­il­is­ins en dróst saman þess á milli til að halda í þá þræði sem konur einar þekktu. Án þess að við ætl­uðum okkur lenti mað­ur­inn minn í hefð­bundnu hlut­verki skaffara en ég í hlut­verki konu sem var að fóta sig á umbrota­tím­um. Ólík hlut­verk höfðu afdrifa­rík áhrif á fer­il­skrár okk­ar. Mín varð götótt með útfrymi í allar áttar en hans straum­línu­löguð eins og ráðn­ing­ar­skrif­stof­ur vilja hafa þær. Við tölum oft um það vin­kon­urnar hvað við trúðum því að okkar tími myndi koma. Tím­inn kom vissu­lega en þá voru tæki­færin horfin og fyr­ir­vinnan jafn­vel líka. Í dag ráð­legg ég ungum pörum að feta feril sinn sam­stiga og forð­ast að annað fari fjalla­baks­leiðir en hitt hrað­braut­ir. Það er ennþá eitt­hvað sem þarf að ráð­leggja. 

Hvernig reynsla, hvaða hæfi­leik­ar?

 „Mamma, þú þarft ekki að telja upp öll þín störf, nefndu bara þau sem skipta máli í þess­ari umsókn,“ sagði sonur minn þegar ég sendi fimm síðna fer­il­skrá með hund­ruð­ustu atvinnu­um­sókn minni. En ég gæti allt eins höggvið af mér hönd­ina eins og að smætta menntun mína og reynslu. Allt sem ég hef gert gerir mig að þeirri sem ég er. List­irnar hafa kennt mér að búa til allt úr engu, vís­indin gert mig að grein­anda, blaða­mennska og ­bóka­skrif víkkað sjón­deild­ar­hring­inn, kennslan aukið mann­skiln­ing­inn, alþjóða­störfin breytt sýn minni á heim­inn, stjórn­un­ar­störf og rekstur dýpkað jarð­teng­ing­una. Til­fallandi störf í atvinnu­leys­inu hafa líka stækkað mig. Það jók til muna skiln­ing minn á þeim sporum sem ferða­menn setja á Ísland að skúra leir­inn undan skónum þeirra.  

Þegar nei­kvætt svar barst við hund­ruð­ustu atvinnu­um­sókn­inni ákvað ég að prófa að hringja og spyrja hvað ungu menn­irnir fimm sem boð­aðir voru í við­tal hefðu haft til brunns að bera. „Þeir höfðu afar fjöl­breyti­lega reynslu,“ var svar­ið. „Einmitt,“ sagði ég og lagði hugsi á. Ég efast ekki um að þeir hafi fjöl­breytta reynslu. Ég efast heldur ekki um að vinnu­veit­endur horfi hvorki til kyns né ald­urs heldur hæfi­leika og reynslu. En kerf­is­villan liggur í því hvernig reynsla og hæfi­leikar eru skil­greind. Búta­saumur þekk­ingar minnar og reynslu virð­ist þess eðlis að computer says no. 

Jafn­ari, rétt­lát­ari, jafn­rétt­lát­ari

Í átta atvinnu­laus ár hef ég velt vinnu­málum fyrir mér. Reyndar sá ég við vinnu­mark­aði og stofn­aði fyr­ir­tæki utan um reynslu mína og hæfi­leika. Eina ástæða þess að ég sæki enn um störf er sú að þeim sem starfar sjálf­stætt finnst það jafn­ast á við hvíld­ar­inn­lögn að vinna á vinnu­stað. Aðrir gera hluta af því sem maður er vanur að þurfa að gera sjálf­ur.

Eftir átta atvinnu­laus ár hef ég kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að við ættum að end­ur­skoða vinnu­mark­að­inn á sama hátt og við erum á nýju árþús­undi að end­ur­skoða stjórn­mál­in. Við viljum flat­ari stjórn­mál og virkara lýð­ræði en vinnu­mark­að­ur­inn þarf líka að verða jafn­ari, rétt­lát­ari og jafn­rétt­lát­ari. Vissu­lega þarf áburð sem fær fólk til að leggja hart að sér og blómstra. En þarf hvat­inn alltaf að vera í formi hárra launa og flottra titla?

Ég fæ tíu sinnum fleiri þús­und­kalla fyrir að sinna sumum þjóð­fé­lags­hópum sem ég kenni en öðr­um. Ég veit að fyrir því eru margar ástæður en ég get samt ekki annað en spurt mig hvort sumir séu tíu sinnum verð­mæt­ari en aðr­ir. Hvað veldur þessum mun á mann­gildi? Er snið­ugt fyr­ir­komu­lag að sumir þéni svo mikið að laun þeirra fari að mestu í gervi­þarfir á meðan laun ann­arra nægja vart fyrir nauð­þurft­um? Er mann­úð­legt að úthýsa fólki kerf­is­lægt úr sam­fé­lagi vinn­andi fólks en benda því á leiðir til fram­færslu sem okkur sjálfum þættu nið­ur­lægj­andi? Stofn­stærð starfa á vinnu­mark­aði er ekki nátt­úru­lög­mál. Við gætum búið til gnótt starfa með því að skipta þeim verkum sem vinna þarf rétt­látar á milli okkar og einnig þeim störfum sem ólaunuð eru.  

Enn og aftur mót­mæla konur á þessum magn­aða degi. Auk okkar stelpn­anna á mínum aldri standa á Lækj­ar­torgi börn okkar og barna­börn af öllum kynjum nútím­ans af því að femín­ismi er ekki bara fyrir konur – hann er fyrir alla sem vilja taka breyt­urnar sem valda kerf­is­villum út úr dæm­in­u. 

Konurnar sem saka Trump um áreitni eiga skilið að fá áheyrn
Sendiherra Bandaríkjanna hjá Sameinuðu þjóðunum segir að allar konur sem telja á sér brotið eigi skilið að fá áheyrn, og það eigi líka við um þær sem hafa sakað Trump Bandaríkjaforseta um áreitni.
11. desember 2017
Fimmtán milljarða innviðainnspýting
Stjórnarflokkarnir ætla sér að auka verulega við fjármagn til heilbrigðis- og menntakerfisins, samkvæmt umfjöllun Fréttablaðsins í dag.
11. desember 2017
Í þá tíð… Dauði fjölmiðlamógúlsins
Blaðaútgefandinn Robert Maxwell var einn fyrirferðarmesti útgefandi Bretlands um árabil. Hann fór með himinskautum á hátindi veldis síns, en fallið var hátt og endalokin voveifleg.
10. desember 2017
Fjölmenni og samstaða á #Metoo viðburðum
Fjölmenni er nú á #Metoo viðburði í Borgarleikhúsinu. Viðburðir eru haldir um allt land þar sem minnst er á mikilvægi byltingarinnar.
10. desember 2017
Nær Ive að blása lífi í nýsköpunina hjá Apple?
Bretinn Jonathan Ive hefur tekið við stjórnun hönnunar og notendaupplifunar hjá Apple á nýjan leik. Þetta verðmætasta fyrirtæki heimsins hefur fengið á sig mikla gagnrýni að undanförnu fyrir að koma ekki fram með nægilega miklar nýjungar.
10. desember 2017
Starfsemi Tencent er marghliða en þróun fyrirtækisins tengist mjög náið vexti millistéttarinnar og snjallsímavæðingarinnar í Kína.
Tencent tekur fram úr Facebook
Kínverska tæknifyrirtækið Tencent hefur tekið fram úr Facebook í markaðsvirði og er nú meðal fimm stærstu fyrirtækja í heimi. Ör vöxtur Tencent og Alibaba á síðustu árum sýnir að kínverski tækniiðnaðurinn hefur tekið stakkaskiptum.
10. desember 2017
Lars Lökke Rasmussen
Á bláþræði
Danska ríkisstjórn hefur átt í vök að verjast að undanförnu. Danski Þjóðarflokkurinn er í lykilstöðu á hinu kvika pólitíska sviði í Danmörku.
10. desember 2017
Þriðji dagur Katrínar í stjórnarráðinu
Katrín Jakobsdóttir fékk lyklana að stjórnarráðinu á föstudegi, á þriðjudeginum fékk Auður Jónsdóttir rithöfundur að elta hana í nýju starfi og spyrja spurninga; annan dag fyrstu vikunnar í stjórnarráðinu.
9. desember 2017
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None