Alþjóðageirinn - Hver er staðan?

Auglýsing

Ég hef nýverið skrifað tvo pistla, annan um þær samfélagsbreytingar sem samfélög heimsins standa frammi fyrir sökum örra tæknibreytingar og hinn um stöðu menntunar á Íslandi sem er, miðað við tölur frá 2013, undir meðallagi OECD landanna, bæði út frá menntunarstigi og fjármagni sem veitt er í menntun.

Ég ætla nú að beina sjónum mínum að þeim geira sem ég tel Íslendinga eiga mesta innistæðu í þegar kemur að verðmætasköpun fyrir blómlegra mannlífi og raunverulegum hagvexti. En byrjum á skoða fyrirbærið alþjóðageiri.

Alþjóðageirinn er opinn

Undir alþjóðageirann fellur öll sú starfsemi sem er ekki bundin við heimamarkað, samkeppnisvernd eða takmarkaðar náttúruauðlindir

Auglýsing
  1. Markaður er alþjóðlegur
  2. Starfsemin er ekki varin samkeppni
  3. starfsemin byggir ekki á takmörkuðum náttúruauðlindum

Með öðrum orðum, alþjóðageirinn snýr að opnum viðskiptum útlendinga við Ísland í almennri samkeppni á heimsmarkaði.

Verðmætasköpun knýr hagvöxt, almenna velferð og velsæld

Vilji samfélag búa við almenna velferð og velsæld þarf aukna verðmætasköpun.  Þetta er undirstaða hagvaxtar (ítarlegar hagfræðiútskýringar á hagvexti og hvernig hann getur orðið til öðruvísi er hægt að kynna sér annars staðar). Um þetta eru flestir sammála. Ef samfélag vill viðhalda jákvæðum hagvexti þarf að búa til það virði með einum eða öðrum hætti.

Í grófum dráttum má skipta hagkerfi Íslands í þrjá flokka:

Gróf flokkun íslensks hagkerfis.

Stærð þeirra og eðli er mismunandi eins og neðangreind mynd sýnir.

Stærð íslensks hagkerfi eftir grófri flokkun.

Fyrir tilstuðlan Viðskiptaráðs Íslands hafa nokkrar greiningar verið gerðar á þessu umhverfi:

Ekki er annað hægt en að mæla með lestri á þessu efni.

Okkar stærstu útflutningsgreinar í dag, ferðaþjónusta, orkutengd framleiðsla og sjávarútvegur byggja allar á auðlindum. Af þessum þremur er ferðaþjónustan skalanlegust og á að öllum líkindum enn með mestu vaxtamöguleikana. Með skalanleika á ég við að geirinn á tækifæri á að auka tekjur sínar hraðar en kostnað, þ.e. auka framlegð. Auðlindir eru ekki óþrjótandi og vaxtamöguleikarnir þannig takmarkaðir. Þetta þýðir að til að standa undir vexti hagkerfisins þarf að búa til nýjar útflutningstekjur. Í alþjóðageiranum blasir tækifærið við okkur. Hann byggir á hugviti og er þannig ekki takmarkaður á sömu forsendum og vörur eða þjónusta sem byggja á auðlindum. Áskoranirnar eru þó nægilegar við að byggja upp og þróa sterk fyrirtæki sem eiga erindi á alþjóðamarkað.

Ef við setjum þetta í tölulegt samhengi og gefum okkur forsendur um 3-4% hagvöxt á næstu árum, þarf að auka útflutningstekjur um 1.000 milljarða króna. Auðlindatengdu geirarnir þrír munu halda áfram að vaxa en ekki nægilega mikið til að standa undir þeim tekjum. Auðvitað er þetta leikur að tölum, en hugmyndafræðin stendur hvað það varðar að nýjar tekjur þarf að mynda til að standa undir hagvexti.

Nauðsynlegur útflutningsvöxtur til að ná 4% hagvexti árið 2030.

Við þekkjum flest þau jákvæðu áhrif sem ferðaþjónustan hefur haft á Ísland síðastliðin ár. Að mestu leyti eru þar ytri þættir sem hafa haft áhrif, s.s. umfjöllun erlendra fjölmiðla, hagstætt gengi o.s.frv. Það er því áhugavert að leika sér með þá hugsun að hægt verði að byggja upp aðra öfluga starfsemi á Íslandi sem tengist alþjóðageiranum sem gæti haft veruleg áhrif á tekju- og þekkingarmyndun og lífsgæði í landinu. Að byggja markvisst upp fimmta útflutningstekjupóstinn fyrir hagkerfið Ísland.

Í greiningu Viðskiptaráðs (sjá mynd 4) er prýðisgóð samantekt á helstu forsendum samkeppnishæfs alþjóðageira. Hún er bæði fagleg, tæknileg og byggð á góðum gögnum. Þar er bent á hvernig aðgengi að vinnuafli, fjármagni og mörkuðum auk heilbrigðs regluverks og skatta skipta máli. Stjórnvöld og fyrirtæki geta mótað þessa þætti að frátaldri landfræðilegri legu landsins. Það sem hins vegar mætti bæta við myndina frá Viðskiptaráði er mannlegi þátturinn.

Í því samhengi á ég við hvað stofnendur fyrirtækja og frumkvöðlar telja að skipti mestu máli þegar kemur að því að byggja upp rekstur. Það kemur ekkert endilega á óvart að það eru ekki hagfræðistærðirnar eða lágir skattar sem skipta þá mestu máli. Ein rannsókn, gerð í Bandaríkjunum, sýndi ótvírætt forgangsröðun þeirra:

  1. Aðgangur að hæfu starfsfólki og á svæði þar sem menntað og metnaðarfullt fólk vill vera.
  2. Góður aðgangur að samgönguneti (flugvellir, vegir, hraðbrautir, lestir) og nálægð við viðskiptavini og birgja.
  3. Hagstæð leiga, fjöldi veitingahúsa, skólar, upplifun, góður staður að búa á.

Í hnotskurn: Góður staður að búa á með aðgengi að nægu og hæfu starfsfólki auk góðs aðgengis að viðskiptavinum og birgjum.

Ég hef því kosið því að uppfæra myndina góðu frá Viðskiptaráði og bætti við einum dálki, Góð lífsskilyrði. Ég hef að auki stillt upp styrkleikum (grænn litur) og veikleikum (rauður litur) Íslands eins og þeir horfa við mér.

Forsendur sterks og samkeppnishæfs alþjóðageira samkvæmt Viðskiptaráði (með viðbótum).

Að neðan má sjá lista sem ég tel endurspegla styrkleika og veikleika Íslands þegar kemur að því að byggja upp sterkan alþjóðageira. Í heildina er hægt að segja að góðar forsendur séu fyrir því að á Íslandi verði hægt að byggja upp sterkari og fjölbreyttari alþjóðageira miðað við ofangreint þó svo að ákveðnar hindranir séu í veginum.

Kostnaður vinnuafls               

Enn sem komið er virðist Ísland vera sæmilega samkeppnishæft um laun. Stórfelld aukning ferðaþjónustu hefur dregið til sín vinnuafl og samningar á vinnumarkaði hafa hins vegar hækkað laun nær nágrannalöndum okkar og við erum nú fyrir ofan meðaltal. Styrking ISK gagnvart öðrum gjaldmiðlum vegur jafnframt á móti þessum styrkleika

Heimildir: OECD 2015 – Heildartekjur í kaupmáttar-leiðréttum USD eftir löndum

Gæði vinnuafls

Ísland er með lágt hlutfall af tækni- og verkfræðimenntuðu fólki í alþjóðlegu samhengi. Í rannsóknarstarfi háskólanna skorar Ísland lágt skv. Scimagoog Nature Index að fráskildum heilbrigðis- og jarðvísindumLítil sérþekking í alþjóðlegu sölu- og markaðsstarfi.

Heimildir: OECD, Scimago Journal, Nature Index, Seed Iceland.

Mennta- og rannsóknarstarf mætir þörfum fólks og atvinnulífs

Í alþjóðlegum samanburði stöndum við ekki vel, þó svo að nýverið hafa aukning orðið í samkeppnissjóði Rannís, s.s. Tækniþróunarsjóði. Fáeinkaleyfi m.v. samanburðarþjóðir.

Heimildir: Hlutfall GDP í R&D. Hlutfall grunnrannsókna af rannsóknum á háskólastigi.

Aðgengi að erlendu vinnuafli (sérfræðingar) er gott

Hér stöndum við ekki vel. Meirihluti þeirra sem flytur hingað erlendis frá sinnir lág- og miðlaunastörfum. Forsenda uppbyggingar alþjóðageirans þarf að byggja fremur á fólki með sérþekkingu og þ.a.l. hærri launuðum störfum. Góð lífsskilyrði og vinna við hæfi eru hér forsenda. Nýlegar breytingar um skattaafslátt erlendra sérfræðinga hjálpa þó til.

Heimildir: B.S. ritgerð í hagfræði, Sindri Hrafn Heimisson

Aðgengi að fjármagni

Lánsfjármagn: Hér er nægt fjármagn til að lána, þó í ISK og þau kjör sem bjóðast eru ekki alþjóðlega samkeppnishæf.

Hlutafé: Aðgengi er ekki gott þó svo það hafi batnað með tilkomu þriggja nýrra framtaksfjárfestingasjóða árið 2015. Takmarkað fjármagn er í boði fyrir frumkvöðlafyrirtæki og fjárfestum fylgja alla jafna hvorki sérhæfð rekstrarþekking né sterk alþjóðleg tengsl.

Heimildir: Ef við gefum okkur 3,0% álag banka ofan á stýrivexti í helstu OECD löndum, má sjá almennan fjármagnskostnað fyrirtækja

Regluverk og skattar

Ísland er prýðilega samkeppnishæft hér, s.s. skattaívilnanir vegna þróunarstarfs og launa erlendra sérfræðinga, hvati til fjárfestinga í óskráðum fyrirtækjum, breyting á skattlagningu kauprétta, lágur tekju- og fjármagnstekjuskattur á fyrirtæki og einföldun ársreikningaskila fyrir lítil fyrirtæki. Margt gott hefur átt sér stað á sl. árum. Viðskiptaráð hefur þó bent á hvað mætti mögulega betur fara. Regluverk byggir á EES og er þannig sambærilegt við nágrannalönd. Rafræn stjórnsýsla og einfaldleiki í viðskiptum er framúrskarandi á alþjóðlegan mælikvarða, t.d. rafræn skilríki.

Heimildir: Alþingi. Tiltölulega lág skattbyrði einstaklinga. Lágur tekjuskattur fyrirtækjaHilmar Veigar Pétursson, forstjóri CCP um breytingar á regluverki

Aðgengi að mörkuðum

Landfræðileg lega verður alltaf hindrun þó svo að milliríkja- og tollasamningar standi fyrirtækjum ekki fyrir þrifum.

Góð lífsskilyrði

Ísland stendur vel að flestu leyti á alla alþjóðlega mælikvarða um lífsgæði. Aðgengi að leiguhúsnæði er þó ábótavant eins og sakir standa. Aðgangur fólks að menntun og heilbrigðisþjónustu er framúrskarandi á alþjóðlegan mælikvarða. Útlendingar lýsa Íslendingum sem vinalegum en þó lokuðum en að einfalt sé að eiga samskipti við þá. Allflestir Íslendingar geta tjáð sig á öðru tungumáli en íslensku.

Heimildir: Mesti launajöfnuður í OECD. Hæsta atvinnuþátttaka kvennaEitt lægsta atvinnuleysi í OECD. Mest atvinnu- eða námsþátttaka ungs fólks. Erum með hamingjusömustu þjóðum og hefur einna mestu lífsfyllinguBúum við bestu mögulegu náttúrugæði.

Viðhorf

Stjórnvöld – Mörg góð skref hafa verið stigin á síðustu árum til stuðnings alþjóðageiranum. Velvilji er til staðar en skrefin hafa verið tekin í þá átt  að koma okkur á sambærilegan stað og nágrannalöndin (e. reactive) fremur en að reyna að tryggja að við séum í fremstu röð (e. proactive) og enn síður að skapa tiltekna sérstöðu. Stöðugleiki í formi færri og færri grundvallarbreytinga á t.d. skattkerfi eða ytri aðstæðum, skapar vissu fjárfesta og alþjóðasamfélagsins.

Samfélagið – Íslendingar eru skapandi  og vilja gjarnan vinna hjá sjálfum sér ef kostur er á. Fjöldi lítilla og meðalstórra fyrirtækja sýnir það.



Höfundur er forstöðumaður nýsköpunarmála hjá Arion banka. Þetta er fyrri grein af tveimur, en greinin birtist einnig á vefsvæði höfundar.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra segir ríkisstjórnina ræða málin í þaula og hafa verið í meginatriðum samstíga um aðgerðir í faraldrinum hingað til.
Stjórnmálin falli ekki í þá freistni að gera sóttvarnir að „pólitísku bitbeini“
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra segir samstöðu í ríkisstjórn um þær hertu aðgerðir sem tóku gildi í dag. Hún segist vilja forðast að sóttvarnir verði að pólitísku bitbeini fyrir kosningar og telur að það muni reyna á stjórnmálin á næstu vikum.
Kjarninn 25. júlí 2021
Steypiregnið ógurlega
Steypiregn er klárlega orðið tíðara og umfangsmeira en áður var. Öll rök hníga að tengingu við hlýnun lofthjúps jarðar. Í tilviki flóðanna í Þýskalandi og víðar hefur landmótun, aukið þéttbýli og minni skilningur samfélaga á eðli vatnsfalla áhrif.
Kjarninn 25. júlí 2021
Ísraelsk stjórnvöld sömdu við lyfjafyrirtækið Pfizer um bóluefni og rannsóknir samhliða bólusetningum.
Alvarlega veikum fjölgar í Ísrael
Það er gjá á milli fjölda smita og fjölda alvarlegra veikra í Ísrael nú miðað við fyrstu bylgju faraldursins. Engu að síður hafa sérfræðingar áhyggjur af þróuninni. Um 60 prósent þjóðarinnar er bólusett.
Kjarninn 25. júlí 2021
Danska smurbrauðið nýtur nú aukinna vinsælda meðal matgæðinga í heimalandinu.
Endurkoma smurbrauðsins
Flestir Íslendingar kannast við danska smurbrauðið, smørrebrød. Eftir að alls kyns skyndibitar komu til sögunnar döluðu vinsældirnar en nú nýtur smurbrauðið sívaxandi vinsælda. Nýir staðir skjóta upp kollinum og þeir gömlu upplifa sannkallaða endurreisn.
Kjarninn 25. júlí 2021
Fjallahjólabrautin við Austurkór var eitt verkefna sem valið var til framkvæmda af íbúum í íbúðalýðræðisverkefninu Okkar Kópavogur í fyrra.
Kópavogsbær skoðar flötu fjallahjólabrautina betur eftir holskeflu athugasemda
Kópavogsbær hefur boðað að fjallahjólabraut við Austurkór í Kópavogi verði tekin til nánari skoðunar, eftir fjölda athugasemda frá svekktum íbúum þess efnis að brautin gagnist lítið við fjallahjólreiðar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Með stafrænum kórónuveirupassa fæst QR kóði sem sýna þarf á hinum ýmsu stöðum.
Munu þurfa að framvísa kórónuveirupassa til að fara út að borða
Evrópska bólusetningarvottorðið hefur verið notað vegna ferðalaga innan álfunnar síðan í upphafi mánaðar. Í Danmörku hefur fólk þurft að sýna sambærilegt vottorð til að sækja samkomustaði og svipað er nú uppi á teningnum á Ítalíu og í Frakklandi.
Kjarninn 24. júlí 2021
Eldgosið í Geldingadölum hefur verið mikið sjónarspil. Nú virðist það í rénun.
Ráðherra veitir nafni nýja hraunsins formlega blessun sína
Eins og lög gera ráð fyrir hefur Lilja Dögg Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra staðfest nafngift nýja hraunsins í landi Grindavíkurbæjar. Fagradalshraun mun það heita um ókomna framtíð.
Kjarninn 24. júlí 2021
Ferðamenn við Skógafoss.
Lágur smitfjöldi talinn mikilvægur fyrir heilsu og hagsmuni ferðaþjónustu
Ótti við að lenda á rauðum listum sóttvarnayfirvalda í Evrópu og Bandaríkjunum var tekinn inn í heildarhagsmunamat ríkisstjórnarinnar varðandi nýjar sóttvarnaráðstafanir innanlands. Á morgun verður mannlífið heft á ný vegna veirunnar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None