Dómsdagur og Marxismi

Auglýsing

Ein­hverra hluta vegna hefur mann­kynið verið mjög upp­tekið af heimsenda­spám.  Það er sama í hvaða menn­ing­ar­heim er leit­að, í hvaða trú­ar­brögð eða munn­mæla­sög­ur, alltaf birt­ist manni hug­myndin um að mað­ur­inn muni tor­tíma sjálfum sér og jörð­inni með ein­hverjum hætti. Dóms­dagur er aldrei langt und­an.

En hvað veldur þessu?  Hug­myndir um dóms­dag eru í hróp­andi and­stöðu við alla sögu manns­ins.  Fram­þró­unin hefur verið gríð­ar­leg og hraði þró­un­ar­innar hefur sífellt auk­ist og þar með bætt lífs­gæði, aukið þekk­ingu og almenna vellíð­an.  Það er sama hvert litið er, mann­kynið hefur aldrei haft það betra.

Marx­ismi og falskar for­sendur

Í hag­fræði, sem eru ung og óná­kvæm vís­indi, má fyrst greina hug­myndir um dóms­dag hag­kerfa hjá Thom­asi Malt­hus og síðan hjá Karli Marx.  Marx byggði á frá­leitum for­sendum um vinnu­afl sem hlut­lægan mæli­kvarða verð­mæta og þá heims­mynd að frjáls við­skipti myndu leiða til sífellt meiri sam­þjöpp­unar auðs og ganga af þjóð­fé­lögum dauð­um.  Þessar rang­hug­myndir kynnti hann um 80 árum eftir að Adam Smith hafði sýnt fram á gagn­kvæman ávinn­ing við­skipta.

Auglýsing

Rang­hug­myndin um skipt­ingu arðs af við­skiptum er lífs­seig.  Hún litar alla umræðu í sam­fé­lag­inu um við­skipti enn þann dag í dag.  Flestir trúa því að hagn­aður eins sé tap ann­ars.  Þeir átta sig ekki á því sem aug­ljóst þótti við upp­haf iðn­bylt­ingar að verka­skipt­ing og sam­vinna myndi færa öllum betri hag; að gagn­kvæmur ávinn­ingur væri af við­skipt­um. Þessi ávinn­ingur á sér þrjár upp­sprettur í fyrsta lagi eins og Adam Smith benti á gerir stærri mark­aður verka­skipt­ingu mögu­lega og þar með aukna sér­hæf­ingu sem skilar sér í auk­inni skil­virkni, í öðru lagi þá gera frjáls við­skipti okkur kleift að færa okkur hlut­falls­lega yfir­burði hvers ann­ars í nyt eins og David Ricardo sýndi fram á en það þýðir að jafn­vel þótt sumt fólk sé betra í öllu en annað fólk að þá munu báðir hópar samt sem áður hagn­ast á við­skiptum þar sem hver hópur ein­beiti sér að því þar sem hann hlut­falls­lega bestur  og allir geta skipt með sér ávinn­ingnum af við­skipt­un­um. Þriðja ástæðan er sú að ólíkt því sem Marx hélt er verð­gildi ekki hlut­lægt heldur hug­lægt, virði hluta er mis­mun­andi fyrir mis­mun­andi ein­stak­linga og í frjálsum við­skiptum er bæði kaup­anda ábati og selj­enda ábati og því eiga þau sér ekki stað nema báðir aðilar telji sig betur setta að þeim loknum og því er ekk­ert fórn­ar­lamb frjálsra við­skipta.

Karl Marx var mjög upp­tek­inn af almennu hruni hag­kerfa, ein­hvers konar dóms­degi yfir kap­ít­al­ism­an­um.  Til­gátur sínar gat hann þó ekki stutt með tölu­legum stað­reyndum eða með raun­veru­legum for­send­um.  Enda var það svo að þung­inn í gagn­rýn­inni breytt­ist eftir því sem kenn­ingar hans urðu æ fjar­læg­ari veru­leik­an­um.

Þar sem for­senda Marx var sú að gróði eins væri tap ann­ars  braut það gegn kenn­ingum hans þegar laun á vinnu­mark­aði hækk­uðu og hagur fyr­ir­tækja batn­aði sem gerð­ist á sama tíma og hann setti fram kenn­ingar sín­ar.  Þarna vant­aði aug­ljós­lega fórn­ar­lamb frjálsra við­skipta, þann aðila sem tap­aði, fyrst  bæði launa­maður og fyr­ir­tæki væru að hagn­ast.  Hvar var fórn­ar­lambið?

Marx­ismi og fórn­ar­lambið

Upp úr 1900 þegar kjör launa­fólks og aðstaða hafði batnað stórum og fyr­ir­tæki skil­uðu met­hagn­aði kom upp sú hug­mynd að sá sem bæri kostn­að­inn af því hlyti að vera neyt­and­inn. Fórn­ar­lambið fann­st: neyt­and­inn.

Sam­keppn­is- og verð­lags­eft­ir­liti var komið á fót og haf­ist handa, með laga­breyt­ingum og dóms­mál­um, að skipta upp stórum fyr­ir­tækj­um, til að reyna að færa kostn­að­inn frá neyt­endum aftur yfir á fyr­ir­tæk­in.  Á meðan þessu stóð vænk­að­ist hagur neyt­enda gríð­ar­lega, en einnig hagur fyr­ir­tækja og launa­fólks.  Úr­val af vöru og þjón­ustu stór­batn­aði og verð lækk­aði, sam­keppn­is- og verð­lags­eft­ir­litið átti þó engan hlut að máli. Ástæðan var ein­fald­lega gagn­kvæmur ávinn­ingur við­skipta.

Þegar loks rann upp fyrir aðdá­endum kenn­inga Marx að hvorki launa­mað­ur­inn né neyt­and­inn væru fórn­ar­lambið, hófst ný leit, Frekar en að end­ur­skoða gall­aðar kenn­ingar var leit­inni haldið áfram að þeim sem stóð undir hagn­aði við­skipta með því að taka á sig tap­ið.

Kenn­ingar komu fram um að þriðji heim­ur­inn, það eru nýlendur í Afr­íku, Asíu og Suður Amer­íku, hefðu verið fórn­ar­lamb­ið.  Upp­gangur í vest­ur­heimi hefði verið á kostnað nýlenda.  En þegar málið var athugað betur sást að lífs­kjör í nýlend­unum bötn­uðu stöðugt.  Hvar var þá fórn­ar­lambið?

Nú var komið að nátt­úr­unni.  Það hlyti að vera nátt­úran sem tap­aði.  Upp úr hippa­menn­ingu sjö­unda ára­tug­ar­ins (og 30 árum fyrr í þjóð­ern­issósi­al­isma Þýska­lands) varð vakn­ing í málum tengdum nátt­úru­vernd og vinstra fólk trúði því að fórn­ar­lamb vel­gengni manns­ins hlyti að vera nátt­úr­an.  Fram komu spá­menn líkt og Paul Ehrlich og höf­undar bók­ar­innar  "Limits to Growth" sem sögðu að uppúr 1980 yrði allt líf í sjónum að engu, síð­asta tréð yrði hoggið fyrir árið 2000 og Bret­land  myndi heyra sög­unni til á sama tíma. Mann­kynið myndi með öðrum orðum tor­tíma sér á nokkrum ára­tug­um.

Marx­ismi og veru­leik­inn

Nú hálfri öld síðar hefur mann­kyn­inu aldrei vegnað bet­ur.  Aldrei hefur mennt­un­ar­stig verið hærra, lang­lífi meira, barna­dauði lægri eða fátækt og hungur minna.  Vís­inda­menn einsog Freeman Dyson benda á að plánetan hafi ekki verið grænni um árhund­raða skeið enda leiði auk­inn útblástur koltví­sír­ings til þess að aukin nær­ing skap­ast fyrir plönt­ur.  Meiri gró­andi  hefur gert ótt­ann um að skógar séu á und­an­haldi að engu.

Marx­istar hætta þó ekki að leita að fórn­ar­lambi auk­innar vel­meg­un­ar, þó að sagan sýni að þeir hafi kerf­is­bundið rangt fyrir sér.  Þeir leita bara ákafar og á ný mið.  Þeir vilja ekki við­ur­kenna að frjáls við­skipti hafa fært mann­kyn­inu betri lífs­skil­yrði en nokkur leyfði sér að  dreyma um fyrir örfáum ára­tug­um, hvað þá fyrr á öld­um.

Marx­ism­inn og Piketty

Nýj­ustu kenn­ingar Marx­ista eru að vextir í heim­inum séu alltaf hærri en hag­vöxtur (r>g) sem leiðir til þess að fjár­magn muni vaxa af sjálfu sér og yfir­gnæfa hag­kerf­ið.  Þannig auk­ist mis­skipt­ing  gríð­ar­lega og hinir ríku verði alltaf rík­ari og hinir fátæk­ari fátæk­ari.  Thomas Piketty boðar þessar kenn­ingar í bók sinni "Capi­tal in the Twenty-First Cent­ury" árið 2013.  En sú bók er nokk­urs konar upp­færsla á höf­uð­riti Karls Marx, Das Kapi­tal (1867).

Piketty áttar sig ekki á að sagan og öll hag­fræði sem snýr að fjár­málum hefur fyrir löngu afsannað kenn­ingu hans.  Ef fjár­magn yxi af sjálfu sér væru ættir land­náms­manna Íslands gríð­ar­lega ríkar og þræl­arnir hefðu aldrei kom­ist til bjarg­álna.  Eins ef við lítum okkur nær þá væru „fjöl­skyld­urnar fjórt­án“, sem tíð­rætt var um árið 1990 lang efn­aðastar á Íslandi.  

Eða ef við horfum til árs­ins 2000 þá væru Jón Ólafs­son og Jón Ásgeir Jóhann­es­son gríð­ar­lega efn­aðir í dag.  Pi­ketty skilur ekki að vextir eru mæli­kvarði á áhættu og alþjóð­legir mark­aðir með til­heyr­andi sveifl­um, gera það að verkum að alltaf er verið að breyta verð­mæta­mati eigna með miklum skakka­föllum fyrir eigna­fólk og þá skap­ast tæki­færi fyrir aðra til á að efn­ast.  Hinn marg­um­tal­aði GINI stuð­ull sem mælir mis­skipt­ingu auðs innan sam­fé­laga hefur aldrei verið lægri á Íslandi, þvert ofaní gall­aðar kenn­ingar Piketty og ann­arra marx­ista.

Marx­ismi og rekstur fyr­ir­tækja

Marx­istar líta á rekstur fyr­ir­tækja sem ein­falda hámörkun hagn­að­ar, á kostnað alls ann­ars.  Stjórnir fyr­ir­tækja eru nokk­urs konar kaffi­klúbbur þar sem skipu­lagðar eru næstu árs­há­tíðir og lax­veiði­ferð­ir, enda telja þeir enga ytri þætti hafa áhrif á starf­sem­ina, fjár­magnið vex ein­fald­lega af sjálfu sér eins og Piketty gerir ráð fyr­ir.

Frjáls mark­aður gerir það að verkum að sam­keppni leiðir til þess að rekstur fyr­ir­tækja er eilíf bar­átta til að ná í við­skipti, halda starfs­fólki ánægðu, greiða lán­ar­drottn­um, hlut­höfum og hinu opin­bera gjöld.  Fyr­ir­tæki eru sjaldn­ast lang­líf og því til stað­fest­ingar má nefna að sam­setn­ing stærstu hluta­bréfa­vísi­talna heims breyt­ast gríð­ar­lega á nokk­urra ára­tuga fresti.  Þetta er hin skap­andi eyði­legg­ing sem Schumpeter tal­aði um, þar sem fram­leiðslu­þættir eru sífellt færðir í ný not til að taka mið af nýrri þekk­ingu og síbreyti­legum þörfum og þannig að hámarka verð­mæta­sköpun þeirra.  Skap­andi eyði­legg­ing gerir það að verkum að sífelld fram­þróun er í einka­geir­anum þar sem fyr­ir­tækin laga sig að breyttum heimi eða verða undir í sam­keppni, í opin­bera geir­anum felst lausnin hins vegar alltaf í að dæla meiri pen­ingum í verk­efni sem ganga ekki upp fremur en að sníða þau að veru­leik­an­um. Kraftar sam­keppninnar leika ekki um opin­bera geirann, þar vegur krafan um að fara dýpra í vasa skatt­greið­and­ans þyngra en leit að hag­kvæm­ari lausn – sama eða betri árangri með minni kostn­aði.   

Marx­ismi og fram­tíðin

Hinir svart­sýnu marx­istar, sem sjá dauð­ann handan við hvert horn, þjást nú af áhyggjum af auk­inni vél­væð­ingu.  Líkt og áhyggju­fullir Lúd­dítar á 19. öld sem brutu vefstóla, af því að þeir myndu rýra kjör almenn­ings, verða marx­istar síð­ari tíma æ hávær­ari um að aukin tækni­væð­ing nú á dögum sé af hinu illa.

Aukin fram­þróun og tækni­væð­ing hefur gert okkur kleift að búa okkur gott líf með 40 tíma vinnu­viku, alþjóð­legum lífs­gæðum og almennu heil­brigði.  Aukin tækni­væð­ing breytir ekki þessum lífs­gæðum á verri veg, nema síður sé.  Marx­istar eru blindir á sög­una en stað­fastir í trúnni.  Ég hef lengi óskað þess heitt að þeir endi á ösku­haugum sög­unn­ar, en þeir virð­ast eiga sér almenna skírskotun í óskilj­an­legri trú manns­ins á dóms­dag.  Marx­ism­inn virð­ist því vera hálf­gerður lúx­us­sjúk­dóm­ur.  Hann nær­ist á því hve vel okkur vegn­ar.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar
None