Auglýsing

Íslenskt þjóð­fé­lag er lag­skipt og það er gjá milli elítu og almenn­ings. Sterk tengsl eru á milli elítu við­skipta- og atvinnu­lífs­ins ann­ars vegar og félags- og hags­muna­sam­taka, til dæmis stjórn­mála­flokka, hins veg­ar. Auk þess tengj­ast valda­miklir aðilar í fjöl­miðlum og stjórn­sýslu elítu­hópum úr mörgum atvinnu­grein­um. Flestir sem til­heyra þess­ari elítu búa í Garðabæ og Sel­tjarn­ar­nesi. Þar búa 150 pró­sent fleiri ein­stak­lingar í við­skipta- og atvinnu­lífsel­ít­unni en vænta hefði mátt út frá íbúa­fjölda. Og gamlir karlar sem búa í þessum sveit­ar­fé­lög­um, og eru virkir í t.d. stjórn­mála­starfi, eru lang­lík­leg­astir til að vera hluti af elít­unni.  

Þetta er nið­ur­staða stór­merki­legrar nýbirtrar greinar Magn­úsar Þórs Torfa­­son­­ar, lekt­ors í við­­skipta­fræð­i­­deild Háskóla Íslands, Þor­­gerðar Ein­­ar­s­dótt­­ur, pró­­fess­ors við stjórn­­­mála­fræð­i­­deild Háskóla Íslands, Guð­­bjargar Lindu Rafns­dótt­­ur, pró­­fess­ors við félags- og mann­vís­inda­­deild Háskóla Íslands, og Mar­grétar Sig­rúnar Sig­­urð­­ar­dótt­­ur, lekt­ors við við­­skipta­fræð­i­­deild Háskóla Íslands, í tíma­­rit­inu Stjórn­­­mál og Stjórn­­­sýsla, sem fjallar um elítur á Íslandi og inn­­­byrðis tengsl þeirra.

Auglýsing
Í grein­inni er sú mantra að á Íslandi sé meiri efna­hags­legur og félags­legur jöfn­uður en ann­ars staðar á meðal vest­rænna þjóða sprengd með vís­inda­legri fram­setn­ingu. Kerfi sem gengur út á betra aðgengi að upp­lýs­ing­um, tæki­færum og fjár­munum ann­arra og því að hinar miklu sveiflur sem ein­kenna íslenskt efna­hags­kerfi vegna örgjald­mið­ils­ins fái áfram að eiga sér stað. Þetta er nefni­lega hópur sem hagn­ast bæði í nið­ur­sveiflum og upp­sveifl­um. Á meðan að þorri lands­manna – launa­fólkið sem vinnur hjá elít­unni – tekur þær aðlag­anir út í gegnum veskið og lífs­gæð­in.

Afætur í næstu íbúð

Garða­bær og á Sel­tjarn­ar­nes eru sveit­ar­fé­lög þar sem ríkt fólk býr. Og í báðum sveit­ar­fé­lögum hefur Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn alltaf haft hreinan meiri­hluta í sveit­ar­stjórn. Þau eru einu sveit­ar­fé­lögin á höf­uð­borg­ar­svæð­inu þar sem ekki er rukkað hámarks­út­svar. Það geta þessi sveit­ar­fé­lög gert vegna þess að þau taka ekki þátt í að veita sömu þjón­ustu og hin sveit­ar­fé­lögin á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Besta dæmið um þetta eru fjöldi félags­legra íbúða. Í Reykja­vík eru þær 1.901 eða 16 á hverja þús­und íbúa. Í Garðabæ eru þær 26 og á Sel­tjarn­ar­nesi eru þær tíu. Í báðum þessum sveit­ar­fé­lögum eru félags­legar íbúðir tvær á hverja þús­und íbúa. Til við­bótar fer átta sinnum meira af tekjum Reykja­vík­ur­borgar í félags­lega fjár­hags­að­stoð en hjá Sel­tjarn­ar­nesi. Reykja­vík greiðir að með­al­tali um 24 þús­und krónur í fjár­hags­að­stoð á hvern íbúa, á meðan Sel­tjarn­ar­nes greiðir að með­al­tali þrjú þús­und krónur og Garða­bær fjögur þús­und.

Í við­tali við Kjarn­ann í októ­ber 2013 sagði Jón Gnarr, sem þá var borg­ar­stjóri í Reykja­vík, að Sel­tjarn­ar­nes væri fyrir Reykja­vík „eins og þú eigir íbúð og ríki frændi þinn eigi íbúð við hliðiná þér þar sem er inn­an­gengt í þína. Hann hefur engar skyldur gagn­vart þinni íbúð en getur gengið inn í hana á skítugum skónum og étið úr ísskápnum þegar hann vill vegna þess að hann keypti íbúð­ina með þessum rétt­ind­um. Að sama skapi keyptir þú íbúð­ina þína með þessum van­kanti. Þetta setur þig og frænda þinn í sér­kenni­lega stöðu. Það er ekk­ert úti­gangs­fólk á Sel­tjarn­ar­nesi. Þar er mjög lít­ill félags­legur vandi, lág glæpa­tíðni og mikil nálægð við nátt­úru. Þetta eru lífs­gæði sem allir eiga að fá að njóta, ekki bara þeir sem hafa efni á að kaupa sér þau. Það er líka ekk­ert leik­hús á Sel­tjarn­ar­nesi. Það er engin Sin­fón­íu­hljóm­sveit Sel­tjarn­ar­ness. Það er hins vegar til staðar í Reykja­vík og er, ásamt alls konar annarri þjón­ustu, niðurgreitt af borg­inni. Það er því mjög ósann­gjarnt að ríkt fólk nýti sér þjón­ust­una án þess að borga fyrir hana.“

Lítil elíta á þorra auðs

Hverjar eru afleið­ingar þess að sam­fé­lag elítu­væð­ist? Að lag­skipt­ing eykst? Jú, hinar ráð­andi stéttir sem stýra sam­fé­lags­kerf­inu og hafa sniðið það að sínum eigin hags­mun­um, hagn­ast ævin­týra­lega. Og mis­skipt­ing gæða eykst.

Það er ekki til­finn­ing að mis­skipt­ing sé að aukast hratt, það er tölu­leg stað­reynd. Frá árs­lokum 2010 og fram til loka árs 2015 juk­ust hreinar eignir lands­manna um 1.384 millj­arða króna. Þær tæp­lega tvö­föld­uð­ust. Rík­asta tíund lands­manna tók mestan hluta þess­ara eigna til sín, eða 527,4 millj­arða króna. Á árinu 2015 einu saman óx auður þessa hóps um 185 millj­arða króna. Alls fór 43 pró­sent af allri nýrri hreinni eign til hans á árinu 2015. Rík­asta tíundin á alls 64 pró­sent af allri hreinni eign þjóð­ar­inn­ar.

Þessi auður er reyndar van­met­inn. Í þessum tölum eru eignir í verð­bréfum færðar á nafn­virði, ekki mark­aðsvirði. Rík­asta tíund þjóð­ar­innar á 86 pró­sent allra verð­bréfa í eigu ein­stak­linga. Inn í þetta vantar allar erlendar eignir sem þessi hópur á, og hefur ekki verið talin fram hér­lend­is, en þús­undir ríka Íslend­inga stofn­uðu aflands­reikn­inga á fyr­ir­hrunsár­un­um. Á slíkum eru, að mati sér­fræð­inga, tugir millj­arða króna. Eignir þessa litla hóps eru því miklu meiri en þær sem upp­gefnar eru hér. Við vitum bara ekki hversu miklu meiri.

Þótt ekki séu til full­komnar hag­tölur um ríki­dæmi rík­asta pró­sents lands­manna er hægt að draga þá ályktun að sá hóp­ur, um tvö þús­und fram­telj­end­ur, sé sá sem eigi lang­mest hér­lend­is. Í tölum frá rík­is­skatt­stjóra er til að mynda hægt að sjá að 44 pró­sent af öllum fjár­magnstekjum árs­ins 2015 lentu hjá þessum hópi. Næstum helm­ingur af öllum tekjum sem urðu til vegna ávöxt­unar fjár­magns runnu til eins pró­sents lands­manna.

Sam­an­­dregið þá liggur fyrir svart á hvítu að það er stað­­reynd að lít­ill hópur eigna­­fólks hagn­­ast á sam­­fé­lags­­gerð okkar langt umfram það sem þorri þjóð­­ar­innar ger­­ir.

Fyrir hvern er þetta sam­fé­lag?

Íslend­ingar eru plat­aðir til að halda að þetta sé kerfi sem gagn­ist öll­um. Að brauð­molar elít­unnar sem hrynji af nægta­borði hennar séu nægj­an­legir til að almenn­ingur líti í hina átt­ina og sam­þykki að hafa sam­fé­lagið áfram eins og hentar þess­ari fámennu valda­klíku.

Það er ítrekað hamrað á að hér sé svo ægi­lega mik­ill tekju­jöfn­uð­ur. Það er nú gert með því að vísa í nýja skýrslu OECD. En það er vegna þess að tekjur (svona utan þess þegar krónan tekur skamm­vinnt risa­styrk­ing­ar­stökk á nokk­urra ára fresti) eru mest megnis frekar lágar í öllu sam­hengi. Og eig­in­lega er launa­munur allt of lít­ill. Menntun er t.d. alls ekki nægj­an­lega metin til launa á Íslandi.

Þrátt fyrir að hér ríki ægi­leg efna­hags­leg vel­sæld finnur venju­legt fólk ekk­ert mikið fyrir henni. Inn­viðir okkar eru að molna og fyr­ir­huguð fjár­fest­ing í þeim er í óra­fjar­lægð frá því að vera nægj­an­leg. Það vantar sex til sjö hund­ruð millj­arða króna í inn­viða­fjár­fest­ingu hið minnsta næsta ára­tug­inn til að laga þá stöðu. Fjár­fest­ing í sam­göngum er hættu­lega lít­il, mennta­kerfið er gríð­ar­lega fjársvelt og heil­brigð­is­kerfið er ekki í aðstöðu til að takast á við þær áskor­anir sem fylgja sífellt eldri þjóð og millj­ónum ferða­manna. Allt þetta bitnar á lífs­gæðum venju­legs fólks, sem eru þorri lands­manna.

Á sama tíma er neyð­ar­á­stand á hús­næð­is­mark­aði. Ungt fólk á mun minna af eignum en áður. Það hefur dreg­ist aftur úr í ráð­stöf­un­ar­tekj­um. Störfin sem verða til hér­lendis eru fyrst og síð­ast lág­launa­störf í ferða­þjón­ustu eða bygg­inga­iðn­aði, ekki þau hug­vits­störf sem þeir þús­undir sem útskrif­ast úr háskólum lands­ins á hverju ári sækj­ast eft­ir. Í stað þess að vera aðlað­andi fyrir tækni­fyr­ir­tæki flytjum við inn þús­undir smiða og rútu­bíl­stjóra. Sem vinna fyrir fjár­magns­eig­endur í efsta lagi sam­fé­lags­ins, svo þeir geti orðið enn rík­ari.

Þetta er val

Þetta er kerfi sem mun bara halda áfram að auka á lag­skipt­ingu milli elítu og almenn­ings. Þrýst­ing­ur­inn verður áfram sem áður á að fjársvelta stoð­kerfi sam­fé­lags­ins og selja þau svo til fjár­magns­eig­enda. Þannig verður hægt að lækka skatta. Við það fjölgar kannski krón­unum í vasa launa­manna um nokkrar en lífs­gæði þeirra rýrna veru­lega og nýju krón­urnar eru langt frá því nægj­an­lega margar til að gera þeim kleift að kaupa þau gæði aftur á mark­aði.

Venju­legir Íslend­ingar þurfa bara að taka ákvörð­un. Vera sjálfselsk­ir. Og ákveða hvernig sam­fé­lag þeir telja að gagn­ist þeim best. Hvernig sam­fé­lag færir þeim mest gæði.

Viljum við gegn­sætt, opið, fram­sæk­ið, alþjóð­legt, lýð­ræð­is­legt og rétt­látt sam­fé­lag þar sem áherslan er lögð á jöfn tæki­færi og sterka inn­viði? Þar sem við – og sér­stak­lega ríka fólkið – greiðum meira í sam­neysl­una fyrir afnot af gæðum sam­fé­lags­ins? Eða viljum við sam­fé­lag sem gagn­ast fyrst og síð­ast gömlum körlum í Garðabæ á kostnað allra hinna?

Okkar er val­ið.

Meira úr sama flokkiLeiðari