Róhingjar á flótta – Kjarni vandans

Melkorka Mjöll Kristinsdóttir skrifar um bága stöðu Róhingja, minnihlutahóps í Mjanmar, sem eru í raun ríkisfangslausir í eigin landi. Eftir nýliðna atburði standa þeir enn verr að vígi.

Auglýsing

Það er ekki að ástæðu­lausu að Róhingjar hafa lengi verið nefndir mest ofsótti minni­hluta­hópur heims. Í þess­ari grein verður leit­ast við að varpa ljósi á kjarna vand­ans og þær lausnir sem ríki, sam­tök full­valda ríkja og frjáls félaga­sam­tök þurfa að sam­ein­ast um og fylgja eftir á kom­andi miss­er­um.

Lengi hefur mikil spenna ein­kennt sam­skipti Róhingja sem eru minni­hluta­hópur í Mjan­mar og búddista sem eru meiri­hluti lands­manna. Hund­ruð þús­unda Róhingja hafa flúið til nágranna­ríkja Mjan­mar (áður Búr­ma) ára­tugum sam­an. Stein­inn tók úr árið 1982, þegar ný lög­gjöf var sam­þykkt þar sem Róhingjar eru ekki við­ur­kenndir sem þjóð­ar­brot í land­inu. Þessi lög gerðu Róhingja í raun rík­is­fangs­lausa. Í ágúst síð­ast­liðnum náði vandi þeirra svo nýjum hæðum eftir að sveit her­skárra Róhingja réð­ist gegn tugum varð­stöðva í Mjan­mar og drápu tólf með­limi örygg­is­sveita. Her­inn brást við án þess að gera grein­ar­mun á upp­reisn­ar­mönnum og almennum borg­ur­um. Þorp Róhingja voru sum hver brennd til grunna og hund­ruðir Róhingja drepn­ir. Um 600.000 Róhingjar flúðu í kjöl­farið til nágranna­rík­is­ins Bangla­dess sem er eitt fátæk­asta ríki heims. Þar búa þeir nú við slæman kost í flótta­manna­búð­um.

Umfang vand­ans

Aleksandar Knezevic, einn af sendi­full­trúum Rauða kross­ins á Íslandi í Bangla­dess sagði nýverið að ástandið í flótta­manna­búð­unum sé það versta sem hann hafi séð, en hann á að baki langan feril fyrir Rauða kross­inn. Zeid Ra-ad al-Hussein, yfir­maður Mann­rétt­inda­stofn­unar Sam­ein­uðu þjóð­anna hefur kallað ástandið „kennslu­bók­ar­dæmi um þjóð­ern­is­hreins­un.“ Fil­ippo Grandi, flótta­manna­full­trúi Sam­ein­uðu þjóð­anna, sem heim­sótti flótta­manna­búð­irnar síð­ustu helgi (25.-26. nóv­.), sagði neyð­ina vera mikla og að þangað til stjórn­völd í Mjan­mar finni póli­tíska lausn verði að tryggja aukna neyð­ar­að­stoð inn á svæð­ið. Í sam­ræmi við orð flótta­manna­full­trúa Sam­ein­uðu þjóð­anna má skipta vand­anum í tvennt: Ann­ars vegar vantar hjálp­ar­sam­tök meiri fjár­muni til að hafa burði til að sinna tíma­bund­inni neyð­ar­að­stoð fyrir svangt og veikt fólk í flótta­manna­búð­unum og byggja aftur upp þorp Róhingja. Hins vegar þarf póli­tíska lang­tíma lausn í Mjan­mar. Nánar til­tekið þurfa Róhingjar að öðl­ast rík­is­borg­ara­rétt­indi í land­inu.

Auglýsing



Hvað merkir það að vera rík­is­fangs­laus?

Í Samn­ingi um rétt­ar­stöðu rík­is­fangs­lausra manna kemur fram að rík­is­fangs­laust fólk sé ekki rík­is­borg­arar í neinu ríki. Rík­is­fangs­leysi eða það að vera „í raun“ rík­is­fangs­laus (effect­i­vely statel­ess) er nú  skil­greint sem sú staða að hafa engin laga­leg rétt­indi né skyld­ur. Fræði­menn í þjóða­rétti hafa sumir talið rétt­inn til rík­is­fangs vera und­ir­stöðu­rétt­indi, vegna þess að sá réttur sé í raun réttur til að hafa rétt­indi. Áætlað er að um tíu millj­ónir manna séu rík­is­fangs­lausir í dag með skelfi­legum afleið­ingum fyrir afkomu þeirra, rétt­indi og reisn. Til dæmis skortir rík­is­fangs­laust fólk almennt laga­lega auð­kenn­ingu sem gerir fólki erfitt um vik að ferð­ast á milli landa, ganga í lög­legan hjú­skap, stofna fyr­ir­tæki og fá vinnu. Þá fylgir rík­is­fangs­leysi venju­lega ófull­nægj­andi aðgangur að heilsu­gæslu og skól­um.

Ein af afleið­ingum rík­is­fangs­leysis Róhingja í áranna rás hefur einmitt verið að þeir hafa búið við mikla fátækt og félags­legt óör­yggi. Þá hefur veik staða Róhingja verði mis­notuð af vinnu­veit­endum sem sjá sér leik á borði að ráða þá í svarta vinnu á verri kjör­um. Róhingjar hafa því oft á tíðum neyðst til að vinna illa laun­aða skamm­tíma­vinnu. Þá hafa Róhingjar átt sífellt erf­ið­ara með að fá aðgang að heil­brigð­is­þjón­ustu og hús­næði og börnum þeirra hefur end­ur­tekið verið vikið frá skól­um. Síð­ast en ekki síst hafa borg­ara­leg og stjórn­mála­leg rétt­indi þeirra verið fótum troð­in, til dæmis með því að stjórn­völd hafa stundað að hneppa Róhingja í varð­hald án dóms og laga.

Varn­ar­leysi rík­is­fangs­lauss fólks kom ber­lega fram í seinni heims­styrj­öld­inni þegar rík­is­stjórn nas­ista svipti alla gyð­inga á sínu yfir­ráða­svæði rík­is­borg­ara­rétti og gerði þar með ómögu­legt fyrir nokk­urt ríki að kanna aðstæður þeirra og afdrif eða koma þeim til hjálp­ar. Stuttu eftir heims­styrj­öld­ina eða árið 1950 var Flótta­manna­stofnun Sam­ein­uðu þjóð­anna stofn­sett. Stofn­unin er eina ígildi stjórn­valds sem tekur ein­hverja ábyrgð á rík­is­fangs­lausu fólki.

Rík­is­fang er for­senda virkra mann­rétt­inda

Á átj­ándu öld þró­að­ist hug­myndin um mann­rétt­indi. Rétt­indi ein­stak­linga voru þá merkt þeim sjálf­um, sem fæð­ing­ar­réttur hvers ein­stak­lings. Í lok átj­ándu aldar fór þessi nýja hugsun að end­ur­spegl­ast í lögum ríkja. Hug­myndin varð ein af for­sendum þess að alþjóða­sam­fé­lagið gat farið að setja ein­hverjar hömlur á með­ferð ríkja á eigin þegn­um. Utan við þetta kerfi er hins vegar rík­is­fangs­laust fólk. Til dæmis reynd­ust mann­rétt­indi rík­is­fangs­lausra gyð­inga þeim gagns­laus þar sem þeir sátu í þrælk­un­ar- og fanga­búð­um, vegna þess að engri rík­is­stjórn bar að veita þau né verja. Þetta vissu stjórn­völd í Þýska­landi nas­ism­ans og sviftu gyð­inga því rík­is­borg­ara­rétti áður en þeim var safnað saman í slíkar búð­ir. Það hefur tak­markað gildi að hafa rétt­indi ef eng­inn hefur skyldu til að veita þau.

Þrátt fyrir að 15. grein Mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ingar Sam­ein­uðu þjóð­anna (MSÞ) verji rétt allra til rík­is­fangs gengur eng­inn samn­ingur Sam­ein­uðu þjóð­anna svo langt að skylda ríki til að veita fólki rík­is­borg­ara­rétt. Eft­ir­lits­að­ilar nota helst þá aðferð að fylgj­ast með og eftir atvikum hvetja aðild­ar­ríki til dáða við að að draga úr afleið­ingum rík­is­fangs­leysis og koma í veg fyrir það. Alþjóða­lög og full­veldi ríkja eru hér í mót­sögn því ekk­ert yfir­þjóð­legt vald getur tryggt fram­kvæmd­ina og neytt full­valda ríki til að taka við ein­stak­lingum sem sínum borg­ur­um. Sumir fræði­menn líta svo á að ofan­greint ákvæði MSÞ sé því meira í ætt við stefnu­yf­ir­lýs­ingu. Þó má benda á að sum ríki standa vel á bak við alþjóð­legar skuld­bind­ingar sín­ar. Stjórn­völd í Sri Lanka og Indo­nesíu sam­þykktu til að mynda lög sem veittu stórum hópi fólks rík­is­borg­ara­rétt­indi á einu bretti. Í fyrra til­vik­inu var um að ræða Tamil fólkið og hinu síð­ara fólk af kín­versku þjóð­erni. Hið sama getur gerst fyrir Róhingja í Mjan­mar.

Neyð­ar­að­stoð

Á meðan unnið er að póli­tískri lausn og Róhingjar hafa ekki rík­is­borg­ara­rétt­indi þarf að tryggja til­tekin grunn rétt­indi og öryggi óbreyttra borg­ara með öðrum hætti. Flótta­manna­stofnun Sam­ein­uðu þjóð­anna hefur tekið ákveðna ábyrgð á rík­is­fangs­lausu fólki. Það hafa frjáls félaga­sam­tök einnig gert í ein­hverjum mæli. Þess vegna leita nú sam­tök á borð við Rauða kross­inn til almennra borg­ara til að styrkja verk­efni á vett­vangi. Rauði kross­inn hefur reynst afar skil­virkur í slíkum verk­efnum um allan heim. Eitt af grund­vallar gildum Rauða kross­ins er að taka ekki afstöðu til stjórn­mála til að geta haldið opnu sam­tali við stjórn­völd og stríð­andi fylk­ingar hvar sem er og til að fá aðgang að stríðs­hrjáðum svæð­um, flótta­manna­búðum og öðrum stöðum þar sem neyð fólks er mik­il. Þannig hafa sam­tökin oft á tíðum náð að koma brýn­ustu nauð­synjum og lækn­is­að­stoð til almennra borg­ara, á meðan von­ast er til að hið póli­tíska svið leiti lang­tíma lausna.

Mann­vinir Rauða kross­ins hafa gert störf íslenskra sendi­boða í flótta­manna­búð­unum í Bangla­dess mögu­leg und­an­farna mán­uði. Til að mynda starfa nokkrir íslenskri hjúkr­un­ar­fræð­ingar þar í tjald­sjúkra­húsi í sam­starfi við norska og finnska Rauða krossinn, aðrir starfa við mat­ar­út­hlutun og fleiri brýn verk­efni. Ann­ast þarf örmagna, veikt og vannært fólk og áætlað er að á milli þrjú og fjögur þús­und börn þurfi taf­ar­lausa með­höndlun vegna alvar­legrar vannær­ing­ar. Þá þurfa um þús­und börn sér­staka vernd eftir að hafa orðið við­skila við fjöl­skyldur sín­ar.

Tuttug­asta og þriðja nóv­em­ber síð­ast­lið­inn bár­ust fréttir af því að sam­komu­lag hefði náðst milli Aung San Suu Kyi, leið­toga Mjan­mar og Abul Hassan Mahmud Ali utan­rík­is­ráð­herra Bangla­dess um að Róhingjar fengju að snúa aftur heim innan tveggja mán­aða. Það gæti þó tekið mán­uði eða ár að flytja allt fólkið til baka og byggja aftur upp þau þorp sem brennd hafa verið til grunna. Þangað til mun fólkið halda til í flótta­manna­búð­un­um. Rauði kross­inn mun því um óákveð­inn tíma leit­ast við að fjár­magna neyð­ar­að­stoð á svæð­inu.

Grunnur bágrar stöðu Róhingja er rík­is­fangs­leysi þeirra. Án rík­is­fangs eru þeir í raun rétt­inda­laus­ir. Vinnu­veit­endur og aðrir hafa mis­notað veika stöðu þeirra. Mikil spenna hefur því ein­kennt sam­skipti Róhingja og ann­arra íbúa Mjan­mar. Upp úr sauð í ágúst síð­ast­liðn­um. Í kjöl­farið flúðu hund­ruð þús­unda Róhingja til Bangla­dess. Á meðan von­ast er eftir að tekið verði á rót vand­ans er nauð­syn­legt að hið borg­ara­lega sam­fé­lag sýni ábyrgð og styrki sam­tök sem eru með fólk á vett­vangi. Fyr­ir­séð er að það taki mán­uði eða ár að vinda ofan af hinu tíma­bundna ástandi. Hægt er að leggja neyð­ar­söfnun Rauða kross­ins á Íslandi lið með því að senda sms-ið TAKK í núm­erið 1900 og styrkja þannig söfn­un­ina um 1900 kr. Þá er einnig hægt að nota Kass appið með því að nota KassTag-ið takk@raudikross­inn eða leggja inn á reikn­ing 0342-26-12, kt. 530269-2649.

Mel­korka Mjöll Krist­ins­dóttir er meist­ara­nemi í hnatt­rænum tengslum og sjálf­boða­liði fyrir Rauða kross­inn á Íslandi.





Meira úr sama flokkiAðsendar greinar