Þjóðarsjóður fyrir hagsmuni heildarinnar

Ríkisstjórnin ætlar að koma á Þjóðarsjóði. En hvernig gæti hann verið útfærður til framtíðar litið?

Auglýsing

Rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur hyggst koma á fót Þjóð­ar­sjóði, þar sem safna á fjár­munum sem koma frá auð­lindum í almanna­eigu.

Þetta er gömul hug­mynd, sem komið hefur fram með ýmsum hætti í gegnum tíð­ina, en lík­legt er að í þetta skiptið þá verði þessi hug­mynd að veru­leika. Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn, Vinstri græn og Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn eru með það breiða og sterka stöðu á hinu póli­tíska sviði, að ef þau hafa vilja til að hrinda þessu í fram­kvæmd það mun það ger­ast hratt. Stjórn­ar­and­staðan hefur líka verið opin fyrir þessum hug­mynd­um, í það minnsta að miklu leyt­i. 

En hvernig gæti Þjóð­ar­sjóð­ur­inn verið útfærð­ur?

Auglýsing

Rík­is­stjórnin ein­blínir á orku­auð­lindir í stjórn­ar­sátt­mál­anum og segir í stefnu­yf­ir­lýs­ingu sinni: „Þjóð­ar­sjóður verður stofn­aður utan um arð af auð­lindum lands­ins og byrjað á orku­auð­lind­inni. Hlut­verk sjóðs­ins verður að byggja upp við­nám til að mæta fjár­hags­legum áföll­um. Afmark­aður hluti ráð­stöf­un­ar­fjár sjóðs­ins verður not­aður til að efla nýsköpun og styðja við vöxt og þroska sprota­fyr­ir­tækja. Með því verður fræjum sáð til efl­ingar nýrra vel laun­aðra starfa í fram­tíð­inni. Einnig verður hluti nýttur til átaks í upp­bygg­ingu hjúkr­un­ar­rýma fyrir elstu kyn­slóð­ina.“

Auð­lindir lands­ins

Það sem er athygl­is­vert hér er talið um að „byrja á orku­auð­lind­inn­i“. Mér finnst þetta ein­kenni­legt, og virð­ist benda til þess að stjórn­ar­flokk­arnir séu ekki búnir að hugsa hlut­verk og fjár­mögnun sjóðs­ins nægi­lega vel. Þetta er nefni­lega ekki lítið mál, heldur stórt og mik­ið. Fram­tíð okkar litla sam­fé­lags á mikið undir í því að vel tak­ist til. 

Ef horft væri til orku- og sjáv­ar­auð­linda þá væri sjóð­ur­inn með nokkuð aug­ljósa tekju­stofna. 

Tekj­urnar kæmu úr því sem almenn­ingur fengi fyrir auð­lindir sín­ar. Með því að stofna sjóð­inn og koma honum á þá lifnar mik­il­væg rök­ræða við, sem gæti haft mikil áhrif á hið pólítíska lands­lag til fram­tíðar lit­ið. 

Auðvelt er að nefna dæmi því máli til stuðn­ings erlendis frá. Norð­mönnum bar mikil gæfa til þess að byggja upp skyn­sam­legt kerfi í kringum norska olíu­sjóð­inn, sem í dag er stærsti fjár­fest­inga­sjóður heims, með eignir upp á rúm­lega þús­und millj­arða Banda­ríkja­dala, eða sem nemur um 104 þús­und millj­örðum króna. Það er upp­hæð sem nemur tæp­lega 200 þús­und Banda­ríkja­dölum á hvern Norð­mann, eða um 22 millj­ónum króna. Til sam­an­burðar nema eignir íslenska líf­eyr­is­sjóða­kerf­is­ins um 10,8 millj­ónum á hvern Íslend­ing.

Tvennt skipti sköpum við upp­bygg­ingu sjóðs­ins.

1. Stjórn­mála­menn geta ekki teygt sig í fjár­magnið og fjár­magnað gælu­verk­efni. Það er bein­línis ekki hægt, vegna þess hvernig stofn­ana­leg umgjörð sjóðs­ins er. Hún heyrir undir Seðla­banka Nor­egs og rík­is­sjóð, en hefur þannig umgjörð, að ákvarð­anir um notkun fjár­muna getur ekki verið tengd stjórn­mála­mönn­um.

2. Hitt atriðið snéri að því að tryggja að fjár­magnið sem kemur í sjóð­inn fari beint úr norsku hag­kerfi, að lang­mestu leyti, eða 96 pró­sent. Vegna þess hve miklar stærðir eru fyrir hendi, þegar kemur að tekjum af olíu­auð­lindum Nor­egs, þá er það mik­il­vægt hag­stjórn­ar­legt atriði fyrir Noreg að ávaxta fjár­mun­ina á alþjóð­legum mörk­uð­u­m. 

Norska ríkið á tæp­lega 70 pró­sent í Statoil og skatt­legur hagn­að­inn af olíu­vinnsl­unni um tæp­lega 80 pró­sent. Þetta gerir það að verkum að langstærsti hluti hagn­aðar af olíu­vinnsl­unni í Nor­egi fer til almenn­ings, í gegnum norska olíu­sjóð­inn. 

Hann er síðan með lang­tíma fjár­fest­inga­stefnu og miðar áætl­anir sínar fyrir kom­andi kyn­slóð­ir, fyrst og fremst. En ein­staka und­an­tekn­ingar má þó nefna. Til dæmis kemur sjóð­ur­inn að fjár­mögnun inn­viða­verk­efna í Nor­egi á næstu 15 árum. Umfang þeirra er með ólík­ind­um, eða um 15 þús­und millj­arðar íslenskra króna. Sterk­ari inn­við­ir, meðal ann­ars á sviði fjar­skipta og sam­gangna, eru taldir lyk­il­at­riði til að tryggja sam­keppn­is­hæfni Nor­egs í fjórðu iðn­bylt­ing­unni.

Ef horft er til orku- og sjáv­ar­auð­linda, þá gæti Þjóð­ar­sjóð­ur­inn haft þrjá tekju­stofna.

1. Arð­greiðslur Lands­virkj­unar

2. Veiði­gjöld útgerða

3. Leyf­is­gjöld fisk­eldis í sjó

Sé mið tekið af stöð­unni eins og hún er núna þá ætti Þjóð­ar­sjóð­ur­inn að geta fengið á bil­inu 15 til 25 millj­arða á ári, næstu árin, vegna arð­greiðslna Lands­virkj­unar og veiði­gjalda. 

Veiði­gjöldin hafa verið á bil­inu 5 til 13 millj­arðar á síð­ustu árum, og sveifl­ast með afkomu af ein­hverju leyti. Fyr­ir­sjá­an­legt er að arð­greiðslur Lands­virkj­unar muni hækka mikið á næstu árum, vegna sterk­ari fjár­hags­stöðu fyr­ir­tæk­is­ins, þar sem skuldir hafa verið greiddar nið­ur. Fyr­ir­sjá­an­legt er að mikil verð­mæti munu safn­ast upp hjá Lands­virkj­un, eftir því sem skulda­staðan batn­ar, og virkj­anir verða þannig hag­kvæm­ari.

Leyf­is­gjöldin í fisk­eldi eru hins vegar einskis metin á Íslandi, miðað við t.d. hvernig virði þeirra hefur verið metið í við­skiptum í Nor­egi. Þetta er mikið umhugs­un­ar­efni. Þau ættu að geta skilað Þjóð­ar­sjóðnum t.d. 500 til þús­und millj­ónum á ári, en síðan meiru eftir því sem umfang fisk­eldis í sjó verður meira. 

Til ein­föld­unar myndi með þessu móti safn­ast upp­hæð árlega í Þjóð­ar­sjóð­inn sem nemur um 0,8 til 1 pró­sent af árlegri lands­fram­leiðslu, miðað við stöðu mála eins og hún er núna. Það er 20 til 25 millj­arð­ar, miðað við að árleg lands­fram­leiðsla sé um 2.500 millj­arðar króna.

Það skal tekið fram að reglu­verk og umræða um umhverf­is­þætti fisk­eldis í sjó er enn lif­andi umræða. Upp­bygg­ing hefur verið hröð, og umræðan að ein­hverju leyti van­þroskuð þess vegna. Það gæti vel farið svo að lokum að þau alþjóð­legu fyr­ir­tæki sem nú vinna að því að byggja upp starf­semi sína á Íslandi, í sam­starfi við Íslend­inga, muni að lokum greiða mun meira fyrir leyfin en þau gera nú, og muni auk þess búa við strangt eft­ir­lit þar sem eng­inn afsláttur verður gef­inn á nein­u. 

Allar for­sendur eru til þess að skapa þjóð­ar­sátt um Þjóð­ar­sjóð­inn, en það væri ein­feldni að halda að það verði auð­velt að koma honum á og byrja að safna í hann fjár­mun­um. Rök­ræðan um skipt­ingu arðs af auð­lindum í almanna­eigu hangir saman við til­vist hans. Þess vegna er mik­il­vægt að stjórn­mála­menn átti sig strax á mik­il­vægi þess að vanda til verka og bera virð­ingu fyrir því að þeir eiga ekki að geta teygt sig í hann til að fjár­magna gælu­verk­efni. Hann á að vera fyrir kom­andi kyn­slóðir og þannig vel­ferð heild­ar­inn­ar.

Meira úr sama flokkiLeiðari