Þjóðarsjóður fyrir hagsmuni heildarinnar

Ríkisstjórnin ætlar að koma á Þjóðarsjóði. En hvernig gæti hann verið útfærður til framtíðar litið?

Auglýsing

Rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur hyggst koma á fót Þjóð­ar­sjóði, þar sem safna á fjár­munum sem koma frá auð­lindum í almanna­eigu.

Þetta er gömul hug­mynd, sem komið hefur fram með ýmsum hætti í gegnum tíð­ina, en lík­legt er að í þetta skiptið þá verði þessi hug­mynd að veru­leika. Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn, Vinstri græn og Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn eru með það breiða og sterka stöðu á hinu póli­tíska sviði, að ef þau hafa vilja til að hrinda þessu í fram­kvæmd það mun það ger­ast hratt. Stjórn­ar­and­staðan hefur líka verið opin fyrir þessum hug­mynd­um, í það minnsta að miklu leyt­i. 

En hvernig gæti Þjóð­ar­sjóð­ur­inn verið útfærð­ur?

Auglýsing

Rík­is­stjórnin ein­blínir á orku­auð­lindir í stjórn­ar­sátt­mál­anum og segir í stefnu­yf­ir­lýs­ingu sinni: „Þjóð­ar­sjóður verður stofn­aður utan um arð af auð­lindum lands­ins og byrjað á orku­auð­lind­inni. Hlut­verk sjóðs­ins verður að byggja upp við­nám til að mæta fjár­hags­legum áföll­um. Afmark­aður hluti ráð­stöf­un­ar­fjár sjóðs­ins verður not­aður til að efla nýsköpun og styðja við vöxt og þroska sprota­fyr­ir­tækja. Með því verður fræjum sáð til efl­ingar nýrra vel laun­aðra starfa í fram­tíð­inni. Einnig verður hluti nýttur til átaks í upp­bygg­ingu hjúkr­un­ar­rýma fyrir elstu kyn­slóð­ina.“

Auð­lindir lands­ins

Það sem er athygl­is­vert hér er talið um að „byrja á orku­auð­lind­inn­i“. Mér finnst þetta ein­kenni­legt, og virð­ist benda til þess að stjórn­ar­flokk­arnir séu ekki búnir að hugsa hlut­verk og fjár­mögnun sjóðs­ins nægi­lega vel. Þetta er nefni­lega ekki lítið mál, heldur stórt og mik­ið. Fram­tíð okkar litla sam­fé­lags á mikið undir í því að vel tak­ist til. 

Ef horft væri til orku- og sjáv­ar­auð­linda þá væri sjóð­ur­inn með nokkuð aug­ljósa tekju­stofna. 

Tekj­urnar kæmu úr því sem almenn­ingur fengi fyrir auð­lindir sín­ar. Með því að stofna sjóð­inn og koma honum á þá lifnar mik­il­væg rök­ræða við, sem gæti haft mikil áhrif á hið pólítíska lands­lag til fram­tíðar lit­ið. 

Auðvelt er að nefna dæmi því máli til stuðn­ings erlendis frá. Norð­mönnum bar mikil gæfa til þess að byggja upp skyn­sam­legt kerfi í kringum norska olíu­sjóð­inn, sem í dag er stærsti fjár­fest­inga­sjóður heims, með eignir upp á rúm­lega þús­und millj­arða Banda­ríkja­dala, eða sem nemur um 104 þús­und millj­örðum króna. Það er upp­hæð sem nemur tæp­lega 200 þús­und Banda­ríkja­dölum á hvern Norð­mann, eða um 22 millj­ónum króna. Til sam­an­burðar nema eignir íslenska líf­eyr­is­sjóða­kerf­is­ins um 10,8 millj­ónum á hvern Íslend­ing.

Tvennt skipti sköpum við upp­bygg­ingu sjóðs­ins.

1. Stjórn­mála­menn geta ekki teygt sig í fjár­magnið og fjár­magnað gælu­verk­efni. Það er bein­línis ekki hægt, vegna þess hvernig stofn­ana­leg umgjörð sjóðs­ins er. Hún heyrir undir Seðla­banka Nor­egs og rík­is­sjóð, en hefur þannig umgjörð, að ákvarð­anir um notkun fjár­muna getur ekki verið tengd stjórn­mála­mönn­um.

2. Hitt atriðið snéri að því að tryggja að fjár­magnið sem kemur í sjóð­inn fari beint úr norsku hag­kerfi, að lang­mestu leyti, eða 96 pró­sent. Vegna þess hve miklar stærðir eru fyrir hendi, þegar kemur að tekjum af olíu­auð­lindum Nor­egs, þá er það mik­il­vægt hag­stjórn­ar­legt atriði fyrir Noreg að ávaxta fjár­mun­ina á alþjóð­legum mörk­uð­u­m. 

Norska ríkið á tæp­lega 70 pró­sent í Statoil og skatt­legur hagn­að­inn af olíu­vinnsl­unni um tæp­lega 80 pró­sent. Þetta gerir það að verkum að langstærsti hluti hagn­aðar af olíu­vinnsl­unni í Nor­egi fer til almenn­ings, í gegnum norska olíu­sjóð­inn. 

Hann er síðan með lang­tíma fjár­fest­inga­stefnu og miðar áætl­anir sínar fyrir kom­andi kyn­slóð­ir, fyrst og fremst. En ein­staka und­an­tekn­ingar má þó nefna. Til dæmis kemur sjóð­ur­inn að fjár­mögnun inn­viða­verk­efna í Nor­egi á næstu 15 árum. Umfang þeirra er með ólík­ind­um, eða um 15 þús­und millj­arðar íslenskra króna. Sterk­ari inn­við­ir, meðal ann­ars á sviði fjar­skipta og sam­gangna, eru taldir lyk­il­at­riði til að tryggja sam­keppn­is­hæfni Nor­egs í fjórðu iðn­bylt­ing­unni.

Ef horft er til orku- og sjáv­ar­auð­linda, þá gæti Þjóð­ar­sjóð­ur­inn haft þrjá tekju­stofna.

1. Arð­greiðslur Lands­virkj­unar

2. Veiði­gjöld útgerða

3. Leyf­is­gjöld fisk­eldis í sjó

Sé mið tekið af stöð­unni eins og hún er núna þá ætti Þjóð­ar­sjóð­ur­inn að geta fengið á bil­inu 15 til 25 millj­arða á ári, næstu árin, vegna arð­greiðslna Lands­virkj­unar og veiði­gjalda. 

Veiði­gjöldin hafa verið á bil­inu 5 til 13 millj­arðar á síð­ustu árum, og sveifl­ast með afkomu af ein­hverju leyti. Fyr­ir­sjá­an­legt er að arð­greiðslur Lands­virkj­unar muni hækka mikið á næstu árum, vegna sterk­ari fjár­hags­stöðu fyr­ir­tæk­is­ins, þar sem skuldir hafa verið greiddar nið­ur. Fyr­ir­sjá­an­legt er að mikil verð­mæti munu safn­ast upp hjá Lands­virkj­un, eftir því sem skulda­staðan batn­ar, og virkj­anir verða þannig hag­kvæm­ari.

Leyf­is­gjöldin í fisk­eldi eru hins vegar einskis metin á Íslandi, miðað við t.d. hvernig virði þeirra hefur verið metið í við­skiptum í Nor­egi. Þetta er mikið umhugs­un­ar­efni. Þau ættu að geta skilað Þjóð­ar­sjóðnum t.d. 500 til þús­und millj­ónum á ári, en síðan meiru eftir því sem umfang fisk­eldis í sjó verður meira. 

Til ein­föld­unar myndi með þessu móti safn­ast upp­hæð árlega í Þjóð­ar­sjóð­inn sem nemur um 0,8 til 1 pró­sent af árlegri lands­fram­leiðslu, miðað við stöðu mála eins og hún er núna. Það er 20 til 25 millj­arð­ar, miðað við að árleg lands­fram­leiðsla sé um 2.500 millj­arðar króna.

Það skal tekið fram að reglu­verk og umræða um umhverf­is­þætti fisk­eldis í sjó er enn lif­andi umræða. Upp­bygg­ing hefur verið hröð, og umræðan að ein­hverju leyti van­þroskuð þess vegna. Það gæti vel farið svo að lokum að þau alþjóð­legu fyr­ir­tæki sem nú vinna að því að byggja upp starf­semi sína á Íslandi, í sam­starfi við Íslend­inga, muni að lokum greiða mun meira fyrir leyfin en þau gera nú, og muni auk þess búa við strangt eft­ir­lit þar sem eng­inn afsláttur verður gef­inn á nein­u. 

Allar for­sendur eru til þess að skapa þjóð­ar­sátt um Þjóð­ar­sjóð­inn, en það væri ein­feldni að halda að það verði auð­velt að koma honum á og byrja að safna í hann fjár­mun­um. Rök­ræðan um skipt­ingu arðs af auð­lindum í almanna­eigu hangir saman við til­vist hans. Þess vegna er mik­il­vægt að stjórn­mála­menn átti sig strax á mik­il­vægi þess að vanda til verka og bera virð­ingu fyrir því að þeir eiga ekki að geta teygt sig í hann til að fjár­magna gælu­verk­efni. Hann á að vera fyrir kom­andi kyn­slóðir og þannig vel­ferð heild­ar­inn­ar.

Áhrif Bláu plánetunnar láta á sér kræla
Eftir frumsýningu heimildaþátta BBC um lífríkið í hafinu hefur fólk í Bretlandi og víðar tekið við sér og ákveðin vitundarvakning virðist hafa átt sér stað. Sir David Attenborough segist vera furðulostinn yfir viðbrögðunum.
Kjarninn 23. júní 2018
Mænusótt snýr aftur
Þrátt fyrir jákvæð teikn á lofti um að mænusótt myndi brátt heyra sögunni til þá bárust þau tíðindi fyrir skömmu að veiran hefði greinst í Venesúela.
Kjarninn 23. júní 2018
Sama hver lausnin á vandamálum leigumarkaðsins er mun ekkert breytast nema að afstaða Íslendinga til húsnæðisleigu breytist.
Hvernig er hægt að gera leigumarkaðinn öruggari?
Leigumarkaðurinn á Íslandi er óstöðugur og hefur hækkað hratt á undanförnum árum. Hvaða ástæður liggja að baki því og hvernig getum við bætt hann að mati sérfræðinga?
Kjarninn 23. júní 2018
Tíu staðreyndir um strákana okkar
Strákarnir okkar hafa vakið mikla athygli á heimsmeistaramótinu í Rússlandi, hvort sem er fyrir glæsilega frammistöðu, miðað við og án höfðatölu, útlit Rúriks eða skemmtilega aðdáendur. Kjarninn tók saman tíu tölulegar staðreyndir um strákana okkar.
Kjarninn 23. júní 2018
HB Grandi
Ekkert verðmat á HB Granda í kjölfar tilboðs
Ekkert greiningarfyrirtæki í landinu hefur útbúið verðmat eða greiningu á HB Granda síðan Guðmundur Kristjánsson keypti stóran hlut í félaginu, samkvæmt fréttum Morgunblaðsins.
Kjarninn 23. júní 2018
Ahmed Musa, leikmaður nígeríska karlalandsliðsins í fótbolta
Nígeríumenn í skýjunum og Argentínubúar vongóðir
Nígerískir miðlar eru hæstánægðir með landsliðsmanninn sinn Ahmed Musa og vonarglæta hefur kviknað hjá Argentínumönnum um að komast upp úr riðlinum í eftir tap strákanna okkar fyrr í dag.
Kjarninn 22. júní 2018
Hæðir og lægðir á Twitter - Stemmningin snerist úr ofsagleði í angist
Twitter lætur sitt aldrei eftir liggja þegar þjóðin horfir saman á sjónvarpið, hvort sem um er að ræða íþróttaviðburði, söngvakeppnir eða íslenskar bíómyndir eða þáttaseríur. Mínúturnar 90 voru erfiðar þjóðarsálinni í dag.
Kjarninn 22. júní 2018
Ísland tapaði fyrir Nígeríu - Verðum að vinna Króatíu
Svekkjandi tap í Volgograd hjá strákunum okkar gegn Nígeríu 2-0. Íslenska liðið, sem náði sér aldrei á strik í leiknum, verður því að vinna Króatíu á þriðjudag. Annars er þetta búið spil.
Kjarninn 22. júní 2018
Meira úr sama flokkiLeiðari