Búrin burt

Benjamín Sigurgeirsson skrifar um dýravelferð og veltir fyrir sér möguleikum til að taka meira tillit til hagsmuna dýra.

Auglýsing

Það hefur verið mikil umræða um matar­æði sein­ustu miss­eri. Umræð­urnar snú­ast gjarnan um hvaða fæði er hollt og nauð­syn­legt fyrir okkur að borða en einnig um sið­ferði­leg atriði eins og hvort mat­ur­inn sem við borðum hafi óþarf­lega slæmar afleið­ingar fyrir umhverfið eða fyrir dýrin sem gjalda með lífi sínu fyrir þennan greiða. Í dag virð­ist ekki vera hægt að sam­mæl­ast um að við ættum eftir fremsta megni að sneiða hjá vörum sem eru fram­leiddar í hefð­bundnum dýra­bú­skap og velja þess í stað vörur sem fram­leiddar eru með öðrum skaðminni aðferð­um.

Það er samt ekki svo að fólk sem heldur áfram að velja vörur úr dýra­rík­inu geri það af illum ásetn­ingi. Lang­flest fólk seg­ist vilja að farið sé vel með dýr, myndu aldrei meiða dýr af litlu til­efni og myndu að öllum lík­indum ekki setja sig upp á móti því að aðstæður þeirra dýra sem hafa það hvað allra verst væru bættar að ein­hverju marki.

Það er kannski erfitt að áætla nákvæm­lega hversu slæmar aðstæður dýra eru og meta hvaða dýr hafa það sem verst en þó er ekki erfitt að ímynda sér að þau dýr sem eru lokuð inn í búri alla sína ævi, eða stóran hluta úr sinni ævi, lifi lífi sem eng­inn ætti að þurfa að þola. Sér í lagi sak­laus dýr sem engan glæp hafa framið.

Auglýsing

Ég nefni hér fjóra ólíka dýra­hópa sem við nú höldum í búri og hægt er að ná, með skil­virkum aðferð­um, veru­legum árangri til að taka betra til­lit til hags­muna dýr­anna. Þetta eru varp­hæn­ur, svín, minkar og fiskar í fisk­eldi.

Varp­hænur

Varp­hænur á Íslandi eru um 200.000. Yfir 70% þeirra eru búr­hænur sem lifa sitt stutta líf innan í þröngum búrum með nokkrum öðrum hæn­um. Á sinni stuttu ævi þá verpa þær 200-300 eggjum á ári, geta aldrei teygt almenni­lega úr vængj­un­um, geta ekki farið í ryk­bað, geta ekki goggað í jarð­veg­inn og fá aldrei að fara út.

Á Íslandi er komið af stað ferli sem felur í sér að engar hænur verði í búrum árið 2023. Þessu ferli var komið af stað í lok árs 2014 þegar það kom í ljós að aðstæður hænsna í búrum upp­fylltu ekki skil­yrði laga um dýra­vel­ferð. Við ættum ekki að sætta okkur við, frekar en hæn­urnar sem þurfa að dvelja í þessum búrum, að svo langur frestur sé til þess að koma þessum búrum burt úr fram­leiðsl­unni. Nú þegar er ákveðið hlut­fall, senni­lega í kringum 30% hænsna búr­lausar og því spyr maður sig hvers vegna þurfa hin 70% að vera í búrum í svona mörg ár í við­bót?

Egg eru í dag almennt fengin gegn frekar litlu fjár­hags­legu gjaldi frá mönnum en þau eru greidd dýru gjaldi af hálfu líðan og heilsu hænsnanna sem eru lok­aðar inn í búri alla ævi. Hænu­egg eru mjög vin­sæl mat­vara en þó ekki nauð­syn­leg og því má rétti­lega hækka verðið á þessum vörum með til­fallandi kostn­aði í fram­leiðsl­unni. Slíkar breyt­ingar þurfa ekki að valda fjár­hags­legu tjóni hjá eggja­bændum og geta jafn­vel leitt til bættrar sam­keppni á mark­aði. Jafn­vel þó að það kæmu upp til­vik um fjár­hags­legt tap þá er ekki óhugs­andi að það tap væri smá­vægi­legt í sam­an­burði við þann ávinn­ing sem fælist í betri aðbún­aði hænsna.

Nú eru kannski ein­hverjir sem efast um að vel­ferð hænsnanna sé betur borgið við að losna við búr­in. Því þess í stað þá ráfa þær um í stærra rými með þús­undum ann­arra hænsna þar sem eru einnig mikil þrengsli og ringul­reið og hæn­urnar gogga illi­lega hvor í aðra. Það er erfitt að halda fram að þær hænur sem ekki eru í búrum hafi það almennt ásætt­an­legt. Aðstæður hænsna utan búrs geta einnig verið mjög slæmar eins og kom ber­sýni­lega í ljós í brú­neggja­mál­inu fræga.

En það er samt sem áður svo, að alla jafna, þá eru aðstæður búr­lausra hænsna ívið betri en þeirra sem eru í búr­um. Það eru færri hænur á hvern fer­metra og þær hafa meira pláss til að ferð­ast um og geta breitt út væng­ina. Það er áhuga­vert að það hafa verið gerðar til­raunir þar sem hænur geta valið á milli þess að fara í búr eða á svæði sem eru búr­laus og þær eru til­búnar að leggja tölu­vert á sig til þess að kom­ast frekar á búr­laus svæði.

En svo má lengi gott batna og það má ímynda sér að ein­hver búr­laus svæði verði bætt með tím­anum að því marki að þétt­leiki hænsnanna minnki tölu­vert, þær geti goggað í jarð­veg­inn, farið í ryk­bað og fengið að fara út.

Hænur eru fjöl­menn­asti fugl jarð­ar­innar en á sama tíma þjáð­asti fugl jarð­ar­inn­ar. Hér er aug­ljóst að svig­rúm er til veru­legra umbóta. Fyrsta skrefið er að fá búrin burt.

Svín

Stór hluti þeirra millj­arða svína sem er slátrað ár hvert á jarð­kringl­unni þurfa að þrauka óbæri­legt líf, launað skjótum dauð­daga í slát­ur­húsi. Flest þess­ara svína eru ung­viði alin fyrir skinku, pyls­ur, pepp­eróní, hlaup og beikon. Og fleira. Miklu fleira.

Þessi svín lifa ekki stöðugt í eig­in­legu búri en þurfa engu að síður að þrauka mikil þrengsl og mikla inni­lokun með til­heyr­andi afleið­ingum gegn góðri heilsu þeirra og ham­ingju. Færa má rök fyrir því að aðstæð­unum megi rétti­lega lýsa sem búri.

Eig­in­leg búr eru engu að síður stór hluti af lífi þess­ara grísa því þeir eyða fyrri hluta stuttrar ævi sinnar utan við búr þaðan sem þeir drekka móð­ur­mjólk í gegnum rimla. Mamman er njörvuð niður innan riml­anna með veru­lega haml­aða hreyfi­getu og neyð­ist til að festa svefn á sama stað og hún losar úrgang. Svona sjá grís­irnir mömmu sína. Það er lítið um knús hjá þessum fjöl­skyld­um. Þetta líf launum við gylt­un­um, og afkvæmum þeirra, með skjótum dauð­daga. En eins og dæmin frá hinum fjöl­mörgu slát­ur­húsum sýna þá er skjótur dauð­dagi ekki örugg­ur.

Engu að síður þá er skjótur dauð­dagi nær alltaf eft­ir­sótt­ari en lang­dreg­inn dauð­dagi. Þannig að ef ekki, af ein­hverjum ástæð­um, verður ekki kom­ist hjá því að drepa dýr þá er að öllu jöfnu ákjós­an­legt að sá dauð­dagi taki skjótt af. Við berum mörg hver sam­bæri­legt sið­ferði gagn­vart okkar eigin teg­und og þykir gjarna mik­il­vægt að fólk náið okkur þurfi ekki að líða óþarfa sárs­auka í átt að óum­flýj­an­legum dauð­daga. Sömu rökum beitum við fyrir gælu­dýr sem veikj­ast eða lenda í slysi með þeim afleið­ingum að þeim er borin von.

Góður dauð­dagi dýra virð­ist því vera gildi sem við almennt met­um, bæði fyrir dýr af okkar eigin teg­und sem og fyrir dýr ann­arra teg­unda. Gott og vel og hvað sem líður góðum dauð­daga þá er það svo að þegar það kemur bæði að gælu­dýrum og dýrum af okkar eigin teg­und þá leggjum við miklu… miklu miklu… miklu miklu miklu meiri áherslu á að lifa góðu lífi frekar en að eiga ásætt­an­legan dauð­daga. Það sama verður ekki sagt um svín sem alin eru til mann­eld­is.

Hvers vegna við­höldum við því við­horfi að líf sumra dýra séu svo ómerki­leg að það megi gera lítið úr þeim af litlu til­efni. Eru líf svína einskis virði fyrir sig sjálf? Það er ekki fjar­stæðu­kennt að ætla að kven­kyns svín sem hefur nýlega fætt afkvæmi vilji alls ekki vera í búri. Eins má örugg­lega ætla að grísir myndu lifa betra lífi ef mamma þeirra væri ekki í búri. Dæmi fyrir slíku eru til þó þau séu sjald­séð.

Minkar

Minkur var fluttur inn til Íslands árið 1931 til rækt­unar fyrir húð sína og hár. Og í dag er metið að um 40.000 minnkar séu í búrum á Íslandi; nið­ur­lægðir og von­laus­ir. Eins og önnur spen­dýr þá hafa minkar eðl­is­lægar þarf­ir, til að sinna sér og öðrum, sem þeir geta ekki full­nægt á meðan þeir eru lok­aðir inni í búr­um. Villtir minkar í nátt­úr­unni til­einka sér stór svæði til að lifa á, með fáeinum sama­stöðum og helst læk eða vatni til að baða sig í. Já, hverjum hefði dottið í hug að þegar fylgst er með frjálsum minkum þá kemur í ljós að þeir hafa þörf og gaman af því að baða sig? Ætti í raun ekki að þurfa að koma á óvart, mörg okkar böðum oft og njótum og nær ekk­ert okkar myndi vilja vera án þess.

Innan árs eftir að hafa verið fluttir til Íslands í búrum sluppu nokkrir minkar úr ánauð­inni og lögðu grunn­inn að villtum stofni minks á land­inu. Í dag eru engar áreið­an­legar tölur um stærð villta minka­stofns­ins á Íslandi en hér eru veiddir á milli 6 til 7 þús­und minkar ár hvert.

Í til­felli manns­ins þá er það líf­fræði­lega ferli að ganga í gegnum getn­að, með­göngu og fæð­ingu oft líkt við krafta­verk. Í mörgum atrið­um, stórum og smá­um, þá er þetta ferli nákvæm­lega eins hjá öðrum dýrum, sér í lagi öðrum spen­dýr­um. Því má á þessum nótum tala um krafta­verk í hvert skipti sem minkar fæð­ast en slík til­vik eru algeng á Íslandi.

Það sem skiptir mestu máli fyrir vel­ferð minka sem fæð­ast á Íslandi er hvort þeir fæð­ast í nátt­úr­unni eða á minka­búi. Fæð­ing minks í nátt­úr­unni er von­andi fyrir hann og hans nán­ustu eitt­hvað sem við lýsum sem krafta­verki en fyrir mink að fæð­ast inn í minkabú verður miklu fremur lýst sem myrkra­verki heldur en nokkru sem hægt er að tengja við krafta­verk. Það er kannski ekki hlaupið að því að gera sér í hug­ar­lund nákvæm­lega hvernig líf það er að vera minkur en það ætti ekki vefj­ast fyrir neinum að líf minks er betur borgið utan búrs en innan og mun­ur­inn þar á milli brúar stórt bil á vellíð­un­ar­ska­l­anum frá pínu til alsælu.

Minkar eru þess eðlis að nær óger­legt er að halda þá til rækt­unar án þess að skerða hags­muni þeirra að því marki að líf þeirra er vart þess virði að lifa. Eins og nán­ast allur dýra­iðn­aður þá er minka­rækt með öllu ónauð­syn­leg og mætti rétti­lega leggja af með lögum á land­inu öllu. For­dæmi fyrir slíku eru mörg og hafa lönd eins og Aust­ur­ríki, Bret­land, Búlgar­ía, Hol­land og Króa­tía bannað loð­dýra­rækt. Eins fer minka­rækt hríð­fallandi á Íslandi og því ljóst að þetta er deyj­andi iðn­að­ur. Líkt og hinn meinti mis­kunn­sami og mann­úð­legi dauð­dagi sem við veitum dýr­unum sem við borðum þá væri vel til fundið að dauð­dagi loð­dýra­iðn­að­ar­ins á Íslandi tæki skjótt af.

Fiskar í fisk­eldi

Það eru ýmis hag­kvæm atriði sem and­stæð­ingar fisk­eldis nefna í sínum mál­flutn­ingi. Má þar til að mynda nefna að lax­eldi er gróðr­ar­stía fyrir allskyns sýk­ingar og stórt hlut­fall fiskanna deyr í kví­un­um. Eins þá stafar villtum fiski­stofnum hætta af fisk­eldi þegar fiskar sleppa úr eldi og bland­ast við villta stofna og smita þá. Einnig þarf að veiða villta fiska til þess eins að fram­leiða fóður fyrir eld­is­fisk. Fisk­eldi er því alls engin lausn við ofveiði sjáv­ar. Þá er bent á að fisk­eldi er engin lausn við fæðu­vanda heims­ins enda engin útsölu­vara. Ýmis önnur atriði virð­ast vera til staðar gegn fisk­eldi en það virð­ist ekki koma í veg fyrir að slíkri starf­semi sé hrint í fram­kvæmd. Ástæðan fyrir því er ein­ungis ein og hún er að fyrir fáa útvalda er hægt að græða á þess­ari iðju mik­inn pen­ing. Það er ástæða sem við ættum ekki að taka sem góða og gilda sam­hliða öllum þeim var­úð­ar­merkjum sem fisk­eldi fylg­ir.

And­stæð­ingar fisk­eld­is, og hvað þá fylgj­endur þess, virð­ast nær aldrei virða þann mögu­leika að fisk­eldi sé í eðli sínu sið­ferð­is­lega rangt og að með því séum við að gera dýr­unum sem í þessum búrum dvelja eitt­hvað rangt. Reyndar er nán­ast aldrei talað um þessa fiska sem ein­stök dýr eða ein­stak­linga heldur er talað um þá í ein­ingum eins og þús­undum tonna. Með því að tala um fisk­ana í þús­undum tonna þá hyljum við þá stað­reynd að í þús­und tonnum eru í kringum 200 þús­und fisk­ar. Árið 2016 var slátrað 15.000 tonnum af fiski í fisk­eldi á Íslandi eða um 3 millj­ónum dýra. Nú nýlega var gefið út nýtt leyfi til að rækta 17.500 tonn af fiski í fisk­eldi og því ljóst að fisk­eldi mun fljót­lega, ef ekki nú þeg­ar, hlaupa á tugum millj­óna dýra. Þá eru ekki talin með þau millj­ónir dýra sem þarf að veiða af villtum stofnum til þess eins að útbúa fóður fyrir eld­is­fisk­inn.

Þegar kemur að fiskum er eins og þeir séu ekki dýr og það jaðri við að þeir séu frá annarri plánetu. Það er engu að síður stað­reynd að fiskar eru dýr sem búa á sömu plánetu og við. Ein­hvern tím­ann fyrir óra­löngu, þegar engin dýr ráf­uðu um yfir­borð jarð­ar, voru dýr sem syntu um sjó­inn sem voru for­feður bæði okkar og fisks­ins sem nú býr í sjón­um. Fiskar eru með heila og mið­tauga­kerfi sem eru for­senda þess að þeir geta fundið fyrir sárs­auka og merki þess að þeir hafa hags­muni sem við ættum að virða.

Jafn­vel þó fiskar, jafn­vel meir en önnur dýr, séu okkur fjarri í hug­ar­lund þá ætti ekki að þurfa að vefj­ast fyrir okkur að það að kafna á mörgum mín­útum er lík­lega ekk­ert æði fyrir fiska. Eins er lík­lega ekk­ert svaða­lega kósí fyrir fiska að kremj­ast undir miklum þrýst­ingi. Eða vera dreg­inn í langan tíma með krók í kjaft­inum áður en þessum kvala­fulla dauð­daga er mætt, líkt og ger­ist þegar fiskar eru veiddir í tonna­tali. Dauð­dagi fiska af manna­völdum er aldrei skjótur og flokk­ast því ekki undir það sem við viljum kalla mann­úð­legan dauð­daga sem við svo mis­kunn­sam­lega reynum að veita öðrum dýrum sem við slátr­um.

Annað sem fiskar upp­lifa, sem við mann­fólk erum kannski skyn­laus á, er sú víð­átta hafs­ins sem þeir búa við. Fyrir fisk að lifa við þær aðstæður sem boðið er upp á í fisk­eldi manna er frels­is­svipt­ing af verstu sort. Mun­ur­inn á milli frelsis og búrs fyrir fisk er svo hrika­legur að sé hugsað út í það er hann mun meiri en fyrir þau dýr sem fjallað hefur verið um hér að ofan. Mun­ur­inn er svo mik­ill að jafn­vel fyrir tví­fæt­linga eins og okk­ur, sem eyðum ævi okkar á þurru landi, er ekki erfitt að átta sig á að líf fiska í fisk­eldi er mun verð­laus­ara líf en líf fiska sem búa við víð­feðmt frelsi hafs­ins.

Hvað rétt­lætir það að við ölum fisk í fisk­eldi þess í stað að við veiðum hann á villtum mið­um? Leti? Græðgi? Kannski auð­velt, hag­stætt eða snið­ugt fyrir fáeina hár­lausa prímata en erfitt og skað­samt fyrir mörg hund­ruð millj­arða af fisk­um.

Sið­laust en lög­legt?

Í fyrstu grein laga um vel­ferð dýra stend­ur:

Mark­mið laga þess­ara er að stuðla að vel­ferð dýra, þ.e. að þau séu laus við van­líð­an, hungur og þorsta, ótta og þján­ingu, sárs­auka, meiðsli og sjúk­dóma, í ljósi þess að dýr eru skyni gæddar ver­ur. Enn fremur er það mark­mið lag­anna að þau geti sýnt sitt eðli­lega atferli eins og frekast er unnt.

Eins og rætt hefur verið um hér að framan þá er ómögu­legt að sjá hvernig dýr geti sýnt sitt eðli­lega atferli eins og frekast er unnt þegar þau eru haldin í búri.

Ef dýra­bú­skapur á Íslandi væri án búra, eða því sem næst, þá myndum við koma okkur í hóp landa sem væri með bestu dýra­vel­ferð sem þekk­ist í dag. Þannig myndi ásýnd Íslands batna og íbúar lands­ins, mennskir sem ómennskir, myndu lifa við betri aðstæð­ur. Með engin dýr í búrum sýnum við öðrum þjóðum skýrt fyr­ir­mynd­ar­dæmi hvernig best verður hugað að vel­ferð dýra í búskap og án búra verður heim­ur­inn betri staður til að lifa á.

Breyttir tímar kalla á breytt jafnréttislög
Skipaður hefur verið starfshópur sem samanstendur af fulltrúum frá velferðarráðuneytinu, dómsmálaráðuneytinu og Jafnréttisstofu til að hefja undirbúning að heildarendurskoðun laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla.
21. janúar 2018
Hákon Hákonarson
Nýtt lyf við ADHD væntanlegt innan fárra ára
Niðurstöður nýrrar rannsóknar á lyfi við athyglisbrest með ofvirkni komu vel út og búist er við að lyfið komist í almenna notkun eftir 2 til 3 ár.
21. janúar 2018
Bára Huld Beck
Stormurinn í vatnsglasinu (orðaleikur fyrirhugaður)
21. janúar 2018
Endurkast af gljásteinsþökum hefur virkað sem ljóskastari á nágranna þeirra sem komið hafa komið sér upp slíkum þökum.
Glampandi þak
Leir er ekki alltaf á borði dómstóla. Hæstiréttur Danmerkur fjallaði um álitamál sem varðar þetta algenga byggingarefni á dögunum.
21. janúar 2018
Ásgerður leiðir á Seltjarnarnesi - Fimm konur í sjö efstu sætum
Sitjandi bæjarstjóri fékk örugga kosninga í efsta sætið.
21. janúar 2018
280 þúsund manns dáið úr of stórum skammti á 5 árum
Gífurleg aukning hefur verið á dauðsföllum úr of stórum skammti vímuefna. Tölur um dauðsföll á Íslandi hjá ungum fíklum þykja „ógnvekjandi“.
20. janúar 2018
Greiðslustöðvun ríkisins á ársafmæli forsetatíðar Trumps
Trump ætlaði sér að fagna árs dvöl sinni í Hvíta húsinu í dag, en fagnaðarviðburði með fjárhagslegum bakhjörlum hefur verið frestað.
20. janúar 2018
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Kjósum um Borgarlínuna
20. janúar 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar