Nyrsta léttlest veraldar

Viðar Freyr Guðmundsson veltir fyrir sér borgarskipulagi og hvort Borgarlínan sé réttur kostur á höfuðborgarsvæðinu.

Auglýsing

Í Þránd­heimi er starf­rækt nyrsta létt­lest ver­ald­ar. Eða alveg þangað til fyr­ir­huguð Borg­ar­lína verður tekin í notkun hér á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Grå­kall Banen, eins og hún er kölluð var opnuð árið 1903 og flutti 4,3 millj­ónir far­þega þegar mest var árið 1918. Þránd­heimur er að mörgu leyti sam­bæri­leg borg við Reykja­vík. Báðar borg­irnar liggja á svip­aðri breidd­argráðu. Reykja­vík 64,1° norður meðan Þránd­heimur er 63,4° norð­ur. Borg­irnar hafa svip­aðan íbúa­fjölda. Á þeim tíma sem Grå­kall Banen var tekin í notkun voru lestar það flottasta sem hægt var að fá í sam­göng­um. Ann­ars varð fólk að láta sér hesta, hjól­hesta eða tvo jafn­fljóta nægja.

Trondheim - Daglegar ferðir Mynd: Viðar Freyr

Sagan illa fer...

Í Þránd­heimi er hins vegar létt­lestin svo lítið notuð und­an­farna ára­tugi að hún var aflögð á tíma­bili. Þegar bif­reiðin kom til sög­unnar og vega­bæt­ur, varð fjöl­skyldu­bíll­inn smám saman vin­sæl­asti ferða­mát­inn. Kannski er það veð­ur­farið sem gerði þetta af verk­um. Eða þá að fólk kann vel við frelsið sem fylgir því að geta farið á milli staða án mik­illar fyr­ir­hafnar eða fyr­ir­fram skipu­lagn­ing­ar. Reyndar eru frændur okkar í Nor­egi tölu­vert dug­legri að ganga, ef marka má Þránd­heim. Í Þránd­heimi eru þrátt fyrir það um 2 bílar á hverju heim­ili. Um helm­ingur allra ferða, hvort sem er til vinnu eða utan eru farnar með fjöl­skyldu­bíln­um. Samt sem áður tölu­vert minna en í Reykja­vík sem er í kringum 75 pró­sent­in.

Auglýsing

Trondheim - Skipting milli almenningssamgangna Mynd: Viðar Freyrr

Flugið vin­sælla en lestin

Það vakti athygli mína að sam­kvæmt tölum frá Norskum ferða­mála­yf­ir­völdum er ferð­ast meira til vinnu í Þránd­heimi með flugi en með létt­lest­inni. Eflaust er það ekki fólk sem fer á hverjum degi, því þessar tölur miða við einn dag í tíma. Þannig að þetta er fjöld­inn sem ein­hver fer með flugi. En líkt og í nán­ast öllum borgum á stærð við Reykja­vík er bif­reiðin vin­sæl­asti máti sam­gangna hjá almenn­ingi. En allar vél­væddar almenn­ings­sam­göngur sam­an­lagt í Þránd­heimi eru 12 pró­sent allra ferða. Það er 3x meira en hlut­deild strætó Reykja­vík nú. Bjart­sýn­ustu spár gera ráð fyrir að Strætó í Reykja­vík muni ná 12 pró­sent árið 2030 ef það tekst að þétta byggð­ina nógu mik­ið. Það er ekki gert ráð fyrir að fólk muni finna það hjá sjálfu sér.

Reykja­vík ekki eins dreifð og af er látið

Stundum er sagt að Reykja­vík sé svo dreif­byggð að það sé ástæðan fyrir að illa gangi að venja borg­ar­búa við strætó. En höf­uð­borg­ar­svæðið er mjög nærri því jafn þétt byggt eins og Þránd­heim­ur. Og raunar ef við skoðum allar borgir sem tölur eru til um á íbúa­fjölda­bili 100.000 – 300.000 íbúar sést að höf­uð­borg­ar­svæðið er nokkuð yfir mið­gild­inu. Þessar tölur spanna yfir 354 borg­ir.

Þéttni borga. Mynd: Viðar Freyr

Hér á næstu glæru sést að það eru ekki endi­lega fjöl­menn­ari borg­irnar sem eru þétt­ari held­ur. Þó að töl­fræðin sýni að það sé ákveðin fylgni á milli stærðar og þétt­leika byggða ef allar stærðir borga eru skoð­aðar (næsta glæra þar á eft­ir). Athugið að íbúa­fjöldi á höf­uð­borg­ar­svæð­inu mið­ast við þær aðferðir sem notað eru í heim­ild, sem gildir þá jafnt yfir allar sam­an­burð­ar­borg­ir.

Þéttni miðað við fólksfjölda. Mynd: Viðar Freyr

Þéttni miðað við íbúafjölda. Mynd: Viðar Freyr

Óraun­hæfur sam­an­burður borg­ar­yf­ir­valda

Í Aðal­skipu­lagi Reykja­víkur 2010-2030 eru for­sendur fyrir því að þétta byggð reif­að­ar. Þar er talið nauð­syn­legt að þétta byggð til að hægt sé að skipu­leggja strætó/létt­lest­ar­sam­göngur bet­ur. Þar er Höf­uð­borg­ar­svæðið borið saman við Kaup­manna­höfn og Osló, í stað þess að skoða borgir sem eru af svip­aðri stærð.

Tölfræðisamsetning úr Aðalskipulagi 2010-2030Ég blæs á þennan sam­an­burð, þó það sé metn­að­ar­fullt að líkja sér saman við þá stór­borgir, þá verðum við samt að vera með fætur á jörð­inni. Við eigum langt í land með að verða eins og þessar borg­ir. Með stærð­ar­hag­kvæmni er hægt að gera ótal hluti. Ef Reykja­vík væri 10 eða 20x fjöl­menn­ari, þá væri líka meiri nátt­úru­leg eft­ir­spurn eftir þétt­ari byggð. Því til­hneig­ing er alltaf að vilja búa nærri kjarn­an­um. En í fámenn­ari borgum eru færri að berj­ast um að vera nærri kjarn­an­um.

Svo kemur í ljós að þær þéttni­tölur sem hér er stuðst við fyrir Reykja­vík taka með hálft Kjal­ar­nesið og allt upp á topp Esj­unn­ar. Ég veit ekki til að það sé nein byggð uppi á Esj­unni. Sá hana í það minnsta ekki þegar ég kom þar síð­ast.

Hér sést svæðið sem þarf að taka með í reikninginn til að fá þá niðurstöðu að Reykjavík sé dreifbyggð borg.

Sam­an­burð­ar­töl­urnar sem ég styðst við not­ast við sann­gjarn­ari aðferða­fræði. En þar er sam­felld byggð talin saman út frá gervi­hnatt­ar­mynd­um. Þar er Kaup­manna­höfn 2000 íbúar á fer­kíló­metra með þeim sveit­ar­fé­lögum sem eru óslitin við, en ekki 5910 eins og kemur fram í Aðal­skipu­lagi. Víst er að í Aðal­skipu­lagi er aðeins mælt svæðið sem til­heyrir ákveðnu sveit­ar­fé­lagi, en ekki tekin með öll nær­liggj­andi byggð sem er allt um kring. Þeir geta ekki heim­ilda varð­andi þessar töl­ur, svo það er erfitt að segja. Eflaust má deila lengi um smá­at­riði í því hvernig mis­mun­andi aðferðir í þessu eru mis­jafn­lega góð­ar. En það verður þá að bera saman tölur sem beita sömu aðferð í öllum til­fell­um. Það lítur ekki út fyrir að það hafi verið gert hjá borg­ar­yf­ir­völd­um.

Að auki er það gagn­rýn­is­vert að telja saman gang­andi, hjólandi og „al­menn­ings­sam­göng­ur“. Nema þá til að gera fjöl­skyldu­bíl­inn tor­tryggi­leg­an. Sem er kannski ástæðan fyrir að Hou­ston er líka höfð með. Sem er alræmd bíla­borg og ein versta umferð­ar­teppa Banda­ríkj­anna. Ef frá eru taldar t.d. Was­hington, Chicago og New York, sem eru reyndar allar með nokkuð öfl­ugar almenn­ings­sam­göng­ur.

Einka­bíll­inn er líka „al­menn­ings­sam­göng­ur“

Sam­kvæmt áður nefndu Aðal­skipu­lagi eru um 75 pró­sent allra ferða á höf­uð­borg­ar­svæð­inu farnar með einka­bíl. Þetta er almenn­ingur sem mannar þessa bíla. Að tala um að það sé eitt­hvað „einka“-­mál er í besta falli ólýð­ræð­is­legt. Ísland er eitt mesta vel­meg­un­ar­sam­fé­lag ver­aldar og hér hefur stór hluti almenn­ings efni á að eiga og reka bíl. Fólk kýs að fara ferða sinna á bíl því hér hefur það frelsi og aðstöðu til þess. Það ætti að vera okkar hlut­verk sem erum í stjórn­málum að hlusta á vilja fólks­ins og reyna að fram­kvæma hann. Það er ekki hlut­verk okkar að reyna að stýra vilja fólks í annan far­veg. Þess síður þegar það er svo mik­ill meiri­hluti sem um ræð­ir.

Ég ákvað að taka fyrir eina borg sem er í svip­aðri stærð og Reykja­vík, á til­tölu­lega norð­lægum slóðum og er mikið þétt­ari. Rak ég þá augun í borg­ina Luton sem er flug­far­þegum eflaust kunn.

Ef borgin væri tvö­falt þétt­ari, væri létt­lest þá hag­kvæm?

Í Luton er þéttnin um 5.100 íbúar á km² en íbúa­fjöld­inn er í kringum 260.000. Maður gæti haldið að borg jafn þétt eins og Luton hlyti að nota létt­lestar og sér­stakar akreinar fyrir hóp­ferða­bíla í hrönn­um. Því ekki einu sinni í blaut­ustu draumum núver­andi borg­ar­stjórnar næði Reykja­vík slíkri þétt­ingu byggð­ar.

Líkt og aðrar borgir þarna í kring eru lest­ar­sam­göngur inn og út úr bæn­um. Sér­stak­lega þar sem einn stærsti alþjóð­legi flug­völlur lands­ins er í borg­inni. En það eina sem lík­ist létt­lest eða Borg­ar­línu í Luton er teng­ing borg­ar­innar við flug­völl­inn. En þangað liggur sér­stök hrað­vagna­akrein til að ferja starfs­fólk og gesti á milli. En það er ekki margar línur í öll úthverf­in, þvers og kruss um alla borg­ina. Það er aðeins ein lína sem liggur nokkuð beint þvert yfir stórt svæði. Það mætti frekar hugsa sér að Borg­ar­lína gengi upp í Reykja­vík ef það væri mögu­legt að þjóna nógu mörgum með einni línu. Íbúa­fjöld­inn er hrein­lega ekki nógu mik­ill hér til að það borgi sig að fara í margar línur með allskyns teng­ing­um.

Kannski er þéttnin ekki vand­inn

Ef við skoðum hins vegar loft­mynd af Luton sést að það er e.t.v. annað en þéttnin sem stendur Reyk­vík­ingum fyrir þrif­um. Heldur er það stað­setn­ing mið­bæj­ar­ins og sam­göngu­æðar þar að. Í Luton er hægt að nálg­ast mið­bæ­inn úr nán­ast öllum átt­um. Enda engin strönd að þvæl­ast fyrir þeim. Í Reykja­vík er það að mestu úr sömu átt­inni. Á mynd­inni hér að neðan eru borg­irnar settar hlið við hlið í réttum stærð­ar­hlut­föll­um. Ég reyndi eftir bestu getu, en þó með nokk­urri fljót­færni, að lita þétt­býl­is­svæðin sterkum litum og skilja græn svæði eft­ir.

Tölur frá: http://www.demographia.com/db-worldua.pdf

Þránd­heimur á við svip­aðan vanda að etja eins og Reykja­vík að ein­hverju leyti með mið­bæ­inn. Nema það sem verra er að mið­bær­inn er nán­ast ein eyja og tak­markast umferð við brýr sem þangað liggja.

En við í Reykja­vík eigum samt tæki­færi á að bæta aðgengi að mið­bænum sem ég hef áður reif­að. Það kalla ég Nesja­braut­ina. Teikn­aði ég hana inn á mynd­ina þar sem Þránd­heimur og Reykja­vík liggja sam­an. Það myndi bæta við alveg nýrri átt til að koma að mið­bæn­um. Þetta væri mikil lausn á umferð­ar­vand­an­um.

Tölur frá: http://www.demographia.com/db-worldua.pdf

Stærðin vinnur með okkur

Alveg eins og stærðin vinnur með borgum sem eru með öfl­ugar „al­menn­ings­sam­göng­ur“ þá vinnur stærðin með okkur í því að hér eru ekki nærri of margir íbúar til að allir geti ekki farið akandi allra sinna ferða. Ekki að það ætti að vera mark­mið, heldur má þá frekar vinna áfram með strætó og efla það kerfi sem fyrir er. En það er margt sem má bæta í gatna­kerf­inu. Margar bestu úrbæt­urnar þurfa heldur ekki að kosta mik­ið. Allar úrbæt­urnar sem við þurfum til að svífa á skýi í vinn­una hvern dag, hvort sem er með strætó eða einka­bíl, má gera fyrir brot af þeim pen­ing sem Borg­ar­línan mun kosta. Ég mun fara í til­lögur að úrbótum á gatna­kerf­inu á næst­unni inni á vef­síðu minni: vid­ar­freyr.is

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rósa Björk Brynjólfsdóttir er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, sem myndi gera afneitun helfararinnar refsiverða á Íslandi.
Vilja gera það refsivert að afneita helförinni
Tveggja ára fangelsi gæti legið við því að afneita eða gera gróflega lítið úr helförinni gegn gyðingum í seinni heimstyrjöldinni, ef nýtt frumvarp sem lagt hefur verið fram á þingi nær fram að ganga.
Kjarninn 19. janúar 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Enn reynt að banna verðtryggð lán án þess að banna þau að fullu
Fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt fram frumvarp sem á að banna veitingu 40 ára verðtryggðra jafngreiðslulána til flestra. Þeir sem eru undanskildir eru hóparnir sem líklegastir eru til að taka lánin. Íslendingar hafa flúið verðtryggingu á methraða.
Kjarninn 19. janúar 2021
Sveinbjörn Indriðason forstjóri Isavia segir hlutafjáraukninguna gera Isavia kleift að ráðast í framkvæmdir til að auka samkeppnishæfni Keflavíkurflugvallar.
Ríkið spýtir fimmtán milljörðum inn í Isavia
Hlutafé í opinbera hlutafélaginu Isavia hefur verið aukið um 15 milljarða króna. Þetta er gert til að mæta tapi vegna áhrifa COVID-faraldursins og svo hægt verði að ráðast í framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, sem eiga að skapa störf strax á þessu ári.
Kjarninn 19. janúar 2021
Boeing 737 MAX-vélar hafa ekki mátt fljúga í evrópskri lofthelgi frá því í mars 2019.
Evrópsk flugmálayfirvöld ætla að hleypa MAX-vélunum í loftið í næstu viku
Stjórnandi Flugöryggisstofnunar Evrópu boðaði á blaðamannafundi í morgun að Boeing 737 MAX-vélarnar, sem hafa verið kyrrsettar frá því í mars 2019, fái heimild til flugs í evrópskri lofthelgi í næstu viku.
Kjarninn 19. janúar 2021
Nafn Joe Manchin verður það fyrsta sem flýgur upp í huga fréttamanna þegar umdeild þingmál eru lögð fyrir öldungadeild Bandaríkjaþings. Íhaldssamasti demókratinn mun hafa mikið um að segja hvort þau komist í gegn.
Maðurinn sem Biden þarf að semja við
Sá þingmaður sem talinn er verða með mest ítök í öldungadeild Bandaríkjaþings á komandi misserum er demókratinn Joe Manchin frá Vestur-Virginíu. Ætli demókratar að ná 51 atkvæði með sínum málum þarf að komast að samkomulagi við hann.
Kjarninn 19. janúar 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – „Hvað hefurðu eiginlega á móti lestri?“
Kjarninn 19. janúar 2021
Svartá er vatnsmesta lindá landsins.
„Heita kartaflan“ sem mun „kljúfa samfélagið í Bárðardal“
Þingeyjarsveit hefur áður skipst í fylkingar í virkjanamálum. Laxárdeilan er mörgum enn í fersku minni en í þessari sömu sveit hyggst fyrirtækið SSB Orka reisa Svartárvirkjun sem engin sátt er um.
Kjarninn 19. janúar 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Ný könnun: Næstum tveir af hverjum þremur treysta ekki Bjarna til að selja Íslandsbanka
Tekjulægri vantreysta fjármála- og efnahagsráðherra mun frekar til að einkavæða annan ríkisbankann en þeir sem eru með hærri tekjur.
Kjarninn 18. janúar 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar