Eldri borgarar - höldum okkur virkum

Hermundur Sigmundsson, prófessor í lífeðlislegri sálfræði við Háskólann í Reykjavík og Háskólann í Þrándheimi í Noregi, skrifar um hvað gerist þegar við eldumst og hvernig best er að takast á við það.

Auglýsing

Grunn­leggj­and­i þættir í heila­starf­semi ein­stak­linga tengj­ast hvíta og grá­a efn­i heil­ans. Þetta var meðal ann­ars sýnt fram á í ­mik­il­vægri ­rann­sókn Sowell og ­fé­laga (2003) þegar skoð­aðir voru ein­stak­lingar frá­ 7-87 ára.

Það mætti kalla gráa efnið tölvu heil­ans og hvíta efnið leiðsl­urnar í tölv­unni.

Hvíta efnið sam­anstendur af knyppum af tauga­þráðum (axons) sem eru einagraðar með fitu­lagi (myel­in) sem flytja upp­lýs­ingar milli gráu svæða heil­ans - ein­angr­unin gerir það að verkum að tauga­boð geti borist hrað­ar­. ­Þróun hvíta efn­is­ins er þannig að það vex til ca. 40 ára ald­urs og þá minn­kar það, sem sagt verður minna. Þannig að þegar maður talar um hvers vegna eldri verða stundum treg­ari með auknum aldri þá hefur það líf­eðl­is­legar ástæður - tauga­kerf­ið ­starfar hægar en áður. Þannig að þegar afi eða amma eru svo­lítið lengur að svara eða að fram­kvæma hluti þá er það þáttur af eðli­legri þró­un þess að verða eldri.

Auglýsing

Grá­a efn­ið teng­ist fjölda tauga­frumna og þeirra teng­inga. Það minnkar stöðugt frá­ 10 ára aldri. Þannig að eldri hafa minna net­verk af tauga­frum­um. Fræði­menn telja að þetta sé ein af skýr­ingum að hærra sam­band er á milli tveggja líkra verk­efna þegar maður er eldri en þegar maður er yngri. Sem sagt við höfum minna net­verk og notum senni­lega sama net­verkið þegar svip­aðir hlutir eru fram­kvæmd­ir. Það má ­segja að með auknum aldri verður tölva heil­ans minni með þeim afleið­ingum að það getur orðið vits­muna­legur sam­drátt­ur. Það má einnig hugsa sér að þetta sé ein af ástæðum fyrir því að maður gleymir meira (óklárt minn­i), erf­ið­ara með ein­beit­ing­u og ­með­ að læra nýja færni, það ­tekur lengri tíma, þegar maður er komin yfir­ 70.

Innan tauga­vís­inda (neurosci­ence) er eitt mik­il­vægt atriði sem gildir óháð aldri: „Use it or loose it“ (Notið það eða missið það). Hvernig er hægt að skýra slíkt? Jù nýjar rann­sóknir sýna fram á að mik­il­væg­asti þátt­ur­inn til að við­halda gráa og hvíta efn­inu er að æfa reglu­lega, við­halda sterkum tengslum við vini eða fjöl­skyldu, hætta eða ekki byrja að reykja og læra nýja hluti eða fá vits­muna­legar áskor­an­ir. Rann­sóknir sýna einnig að of mikil skjá­notkun minnkar bæði hvíta og gráa efn­ið. Vís­inda­mað­ur­inn Cabesa hefur fundið að virkir eldri nota stærri hluta heil­ans til að leysa ólík verk­efni en eldri sem eru lítið virk­ir. Þannig ná þeir að bæta fyrir minna grátt og hvítt efn­i. 

Í þessu sam­hengi er mik­il­vægt að heil­inn okkar starfar á svipað hátt og vöðvi, þjálfun gerir að maður getur við­hald­ið honum á góðan hátt.

Það er aldrei of seint að byrja að reyna að vera meira virkur á öllum víg­stöðv­um. ­Þjálfun er lyk­il­at­riði að góðu lífi sem eldri. Þar er fjöl­breytt áreyti algjört lyk­il­at­riði til að við­halda þró­un­inn­i. Ef vid get­u­m: notum tröpp­urnar i stað­inn fyrir lyftu, förum i göngut­úra, í laug­ina, hittum fjöl­skyldu og vini. Finnum okkur áhuga­mál til að stunda.

Eldri borg­arar – verið virk.

Heim­ild­ir:

Sowell, E. R., Pet­er­son, B. S., Thomp­son, P. M., Welcome, S. E., Hen­keni­us, A. L., & Toga, A. W. (2003). Mapp­ing cort­ical change across the human life span. Nat­ure neurosci­ence, 6(3), 309.

Cabeza, R., And­er­son, N. D., Locantore, J. K., & McIn­tosh, A. R. (2002). Aging gracefully: compensatory brain act­i­vity in hig­h-per­form­ing older adults. ­Ne­uroima­ge, 17(3), 1394-1402.

Súrnun sjávar og áhrif þess á sjávardýr
Súrnun sjávar leiðir meðal annars til þess að kuðungar snigla sem búa í sjónum verða þynnri, skemmdari og að á þá vanti oft felulitina sem einkennir þá.
Kjarninn 18. október 2018
Þjóðlegir þræðir
Þjóðlegir þræðir
Þjóðlegir þræðir – Jurtalitir
Kjarninn 18. október 2018
Hermundur Sigmundsson
Hoppum út í laugina!
Kjarninn 18. október 2018
Svandís Svavarsdóttir, heilbrigðisráðherra.
Engri beiðni um fóstureyðingu synjað á síðasta ári
Samkvæmt svari heilbrigðisráðherra við fyrirspurn á Alþingi var þrettán einstaklingum heimilað að rjúfa þungun eftir 16. viku meðgöngu árið 2017.
Kjarninn 18. október 2018
Segir rammaáætlun þurfa að meta efnahagslega þætti
Ragna Árnadóttir, aðstoðarforstjóri Landsvirkjunar, segist ekki vita almennilega í hvaða stöðu rammaáætlun sé. Hún virðist láta meta alla aðra þætti en efnahagslega þegar fundið er út úr því hvaða landsvæði eigi að vernda gagnvart orkunýtingu.
Kjarninn 18. október 2018
Sigríður Halldórsdóttir og Þóra Arnórsdóttir
Óþarfa viðkvæmni
Kjarninn 18. október 2018
Samkeppnishæfni Íslands batnar
Ísland er nú í 24. sæti hvað varðar samkeppnishæfni af 140 þjóðríkjum. Ísland hefur farið upp um fimm sæti á síðustu þremur árum og íslenska hagkerfið er skilgreint sem nýsköpunardrifið.
Kjarninn 18. október 2018
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Fréttir vikunnar og Elon Musk
Kjarninn 18. október 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar