Eldri borgarar - höldum okkur virkum

Hermundur Sigmundsson, prófessor í lífeðlislegri sálfræði við Háskólann í Reykjavík og Háskólann í Þrándheimi í Noregi, skrifar um hvað gerist þegar við eldumst og hvernig best er að takast á við það.

Auglýsing

Grunn­leggj­and­i þættir í heila­starf­semi ein­stak­linga tengj­ast hvíta og grá­a efn­i heil­ans. Þetta var meðal ann­ars sýnt fram á í ­mik­il­vægri ­rann­sókn Sowell og ­fé­laga (2003) þegar skoð­aðir voru ein­stak­lingar frá­ 7-87 ára.

Það mætti kalla gráa efnið tölvu heil­ans og hvíta efnið leiðsl­urnar í tölv­unni.

Hvíta efnið sam­anstendur af knyppum af tauga­þráðum (axons) sem eru einagraðar með fitu­lagi (myel­in) sem flytja upp­lýs­ingar milli gráu svæða heil­ans - ein­angr­unin gerir það að verkum að tauga­boð geti borist hrað­ar­. ­Þróun hvíta efn­is­ins er þannig að það vex til ca. 40 ára ald­urs og þá minn­kar það, sem sagt verður minna. Þannig að þegar maður talar um hvers vegna eldri verða stundum treg­ari með auknum aldri þá hefur það líf­eðl­is­legar ástæður - tauga­kerf­ið ­starfar hægar en áður. Þannig að þegar afi eða amma eru svo­lítið lengur að svara eða að fram­kvæma hluti þá er það þáttur af eðli­legri þró­un þess að verða eldri.

Auglýsing

Grá­a efn­ið teng­ist fjölda tauga­frumna og þeirra teng­inga. Það minnkar stöðugt frá­ 10 ára aldri. Þannig að eldri hafa minna net­verk af tauga­frum­um. Fræði­menn telja að þetta sé ein af skýr­ingum að hærra sam­band er á milli tveggja líkra verk­efna þegar maður er eldri en þegar maður er yngri. Sem sagt við höfum minna net­verk og notum senni­lega sama net­verkið þegar svip­aðir hlutir eru fram­kvæmd­ir. Það má ­segja að með auknum aldri verður tölva heil­ans minni með þeim afleið­ingum að það getur orðið vits­muna­legur sam­drátt­ur. Það má einnig hugsa sér að þetta sé ein af ástæðum fyrir því að maður gleymir meira (óklárt minn­i), erf­ið­ara með ein­beit­ing­u og ­með­ að læra nýja færni, það ­tekur lengri tíma, þegar maður er komin yfir­ 70.

Innan tauga­vís­inda (neurosci­ence) er eitt mik­il­vægt atriði sem gildir óháð aldri: „Use it or loose it“ (Notið það eða missið það). Hvernig er hægt að skýra slíkt? Jù nýjar rann­sóknir sýna fram á að mik­il­væg­asti þátt­ur­inn til að við­halda gráa og hvíta efn­inu er að æfa reglu­lega, við­halda sterkum tengslum við vini eða fjöl­skyldu, hætta eða ekki byrja að reykja og læra nýja hluti eða fá vits­muna­legar áskor­an­ir. Rann­sóknir sýna einnig að of mikil skjá­notkun minnkar bæði hvíta og gráa efn­ið. Vís­inda­mað­ur­inn Cabesa hefur fundið að virkir eldri nota stærri hluta heil­ans til að leysa ólík verk­efni en eldri sem eru lítið virk­ir. Þannig ná þeir að bæta fyrir minna grátt og hvítt efn­i. 

Í þessu sam­hengi er mik­il­vægt að heil­inn okkar starfar á svipað hátt og vöðvi, þjálfun gerir að maður getur við­hald­ið honum á góðan hátt.

Það er aldrei of seint að byrja að reyna að vera meira virkur á öllum víg­stöðv­um. ­Þjálfun er lyk­il­at­riði að góðu lífi sem eldri. Þar er fjöl­breytt áreyti algjört lyk­il­at­riði til að við­halda þró­un­inn­i. Ef vid get­u­m: notum tröpp­urnar i stað­inn fyrir lyftu, förum i göngut­úra, í laug­ina, hittum fjöl­skyldu og vini. Finnum okkur áhuga­mál til að stunda.

Eldri borg­arar – verið virk.

Heim­ild­ir:

Sowell, E. R., Pet­er­son, B. S., Thomp­son, P. M., Welcome, S. E., Hen­keni­us, A. L., & Toga, A. W. (2003). Mapp­ing cort­ical change across the human life span. Nat­ure neurosci­ence, 6(3), 309.

Cabeza, R., And­er­son, N. D., Locantore, J. K., & McIn­tosh, A. R. (2002). Aging gracefully: compensatory brain act­i­vity in hig­h-per­form­ing older adults. ­Ne­uroima­ge, 17(3), 1394-1402.

WOW air er á uppleið á ný.
Indigo gæti fjárfest í WOW air fyrir 9,4 milljarða króna
Indigo Partners kemur inn í hluthafahóp WOW air og gefur mögulega út breytilegt skuldabréf til að fjármagna endurreisn félagsins.
Kjarninn 14. desember 2018
Skýrt í starfsreglum að meirihluti ræður niðurstöðum
Formaður tilnefningarnefndar VÍS segir engar heimildir vera í reglum nefndarinnar til að skila sératkvæði. Meirihlutinn ráði einfaldlega hverjum hún mæli með til stjórnarsetu.
Kjarninn 14. desember 2018
Vladimir Pútín, forseti Rússlands
Útflutningur til Rússlands dregist saman um 90 prósent vegna viðskiptaþvingana
Rúm þrjú ár eru síðan Rússland svaraði viðskiptaþvingunum íslenska ríkisins með innflutningsbanni á nær öll matvæli frá Íslandi. Í kjölfar innflutningsbannsins hefur útflutningur til Rússlands dregist saman um 90 prósent og tugi milljarða króna.
Kjarninn 14. desember 2018
Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR.
Ragnar Þór pantar sér gult vesti
Formaður VR segir að ekkert sé að marka kosningaloforð stjórnmálamanna því þeir virðist eingöngu hafa hugsjónir og drifkraft í að breyta á fjögurra ára fresti, og þá aðeins í nokkra daga.
Kjarninn 14. desember 2018
Stakksberg telur íbúakosningu um stóriðju í Helguvík ólögmæta og geta leitt til bótaskyldu
Stakksberg, félag í eigu Arion banka, hefur sent Reykjanesbæ bréf þar sem félagið segir sveitarfélagið skaðabótaskylt ef komið verður í veg fyrir starfsemi kísilmálmverksmiðjunar sem áður var í eigu United Silicon.
Kjarninn 14. desember 2018
Miðflokkurinn hrynur í fylgi og Framsókn eykur við sig
Töluverðar sviptingar eru á fylgi stjórnmálaflokka samkvæmt nýrri könnun MMR.
Kjarninn 14. desember 2018
Vilhjálmur Árnason, stjórnarformaður Siðfræðistofnunar.
Siðfræðistofnun verður stjórnvöldum til ráðgjafar í siðfræðilegum efnum
Siðfræðistofnun verður stjórnvöldum til ráðgjafar í siðfræðilegum efnum tímabilið 1. janúar 2019 til 31. desember 2021. Greiðslur úr ríkissjóði fyrir verkið munu nema 10 milljónum króna árlega.
Kjarninn 14. desember 2018
Græðgi og spilling kemur enn upp í huga almennings - Bankasala framundan
Kannanir sem gerðar voru fyrir starfshóp stjórnvalda sem skilaði af sér Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið benda til þess að hrun fjármálakerfisins sé enn ferskt í minni almennings.
Kjarninn 14. desember 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar