Eldri borgarar - höldum okkur virkum

Hermundur Sigmundsson, prófessor í lífeðlislegri sálfræði við Háskólann í Reykjavík og Háskólann í Þrándheimi í Noregi, skrifar um hvað gerist þegar við eldumst og hvernig best er að takast á við það.

Auglýsing

Grunn­leggj­and­i þættir í heila­starf­semi ein­stak­linga tengj­ast hvíta og grá­a efn­i heil­ans. Þetta var meðal ann­ars sýnt fram á í ­mik­il­vægri ­rann­sókn Sowell og ­fé­laga (2003) þegar skoð­aðir voru ein­stak­lingar frá­ 7-87 ára.

Það mætti kalla gráa efnið tölvu heil­ans og hvíta efnið leiðsl­urnar í tölv­unni.

Hvíta efnið sam­anstendur af knyppum af tauga­þráðum (axons) sem eru einagraðar með fitu­lagi (myel­in) sem flytja upp­lýs­ingar milli gráu svæða heil­ans - ein­angr­unin gerir það að verkum að tauga­boð geti borist hrað­ar­. ­Þróun hvíta efn­is­ins er þannig að það vex til ca. 40 ára ald­urs og þá minn­kar það, sem sagt verður minna. Þannig að þegar maður talar um hvers vegna eldri verða stundum treg­ari með auknum aldri þá hefur það líf­eðl­is­legar ástæður - tauga­kerf­ið ­starfar hægar en áður. Þannig að þegar afi eða amma eru svo­lítið lengur að svara eða að fram­kvæma hluti þá er það þáttur af eðli­legri þró­un þess að verða eldri.

Auglýsing

Grá­a efn­ið teng­ist fjölda tauga­frumna og þeirra teng­inga. Það minnkar stöðugt frá­ 10 ára aldri. Þannig að eldri hafa minna net­verk af tauga­frum­um. Fræði­menn telja að þetta sé ein af skýr­ingum að hærra sam­band er á milli tveggja líkra verk­efna þegar maður er eldri en þegar maður er yngri. Sem sagt við höfum minna net­verk og notum senni­lega sama net­verkið þegar svip­aðir hlutir eru fram­kvæmd­ir. Það má ­segja að með auknum aldri verður tölva heil­ans minni með þeim afleið­ingum að það getur orðið vits­muna­legur sam­drátt­ur. Það má einnig hugsa sér að þetta sé ein af ástæðum fyrir því að maður gleymir meira (óklárt minn­i), erf­ið­ara með ein­beit­ing­u og ­með­ að læra nýja færni, það ­tekur lengri tíma, þegar maður er komin yfir­ 70.

Innan tauga­vís­inda (neurosci­ence) er eitt mik­il­vægt atriði sem gildir óháð aldri: „Use it or loose it“ (Notið það eða missið það). Hvernig er hægt að skýra slíkt? Jù nýjar rann­sóknir sýna fram á að mik­il­væg­asti þátt­ur­inn til að við­halda gráa og hvíta efn­inu er að æfa reglu­lega, við­halda sterkum tengslum við vini eða fjöl­skyldu, hætta eða ekki byrja að reykja og læra nýja hluti eða fá vits­muna­legar áskor­an­ir. Rann­sóknir sýna einnig að of mikil skjá­notkun minnkar bæði hvíta og gráa efn­ið. Vís­inda­mað­ur­inn Cabesa hefur fundið að virkir eldri nota stærri hluta heil­ans til að leysa ólík verk­efni en eldri sem eru lítið virk­ir. Þannig ná þeir að bæta fyrir minna grátt og hvítt efn­i. 

Í þessu sam­hengi er mik­il­vægt að heil­inn okkar starfar á svipað hátt og vöðvi, þjálfun gerir að maður getur við­hald­ið honum á góðan hátt.

Það er aldrei of seint að byrja að reyna að vera meira virkur á öllum víg­stöðv­um. ­Þjálfun er lyk­il­at­riði að góðu lífi sem eldri. Þar er fjöl­breytt áreyti algjört lyk­il­at­riði til að við­halda þró­un­inn­i. Ef vid get­u­m: notum tröpp­urnar i stað­inn fyrir lyftu, förum i göngut­úra, í laug­ina, hittum fjöl­skyldu og vini. Finnum okkur áhuga­mál til að stunda.

Eldri borg­arar – verið virk.

Heim­ild­ir:

Sowell, E. R., Pet­er­son, B. S., Thomp­son, P. M., Welcome, S. E., Hen­keni­us, A. L., & Toga, A. W. (2003). Mapp­ing cort­ical change across the human life span. Nat­ure neurosci­ence, 6(3), 309.

Cabeza, R., And­er­son, N. D., Locantore, J. K., & McIn­tosh, A. R. (2002). Aging gracefully: compensatory brain act­i­vity in hig­h-per­form­ing older adults. ­Ne­uroima­ge, 17(3), 1394-1402.

Páfinn harmar glæpi presta gegn börnum
Prestar innan kaþólsku kirkjunnar hafa gerst sekir um að misnota þúsundir barna. Nýleg mál í Pennsylvaníu í Bandaríkjunum sýna að yfirhylmingum var beitt til að þagga málin niður.
Kjarninn 21. ágúst 2018
Ráðamenn funduðu um stöðu flugfélaga
WOW Air er í þröngri fjárhagsstöðu og leita nú aukins fjár til að geta haldið vexti sínum áfram. Stjórnvöld fylgjast náið með gangi mála.
Kjarninn 21. ágúst 2018
Telja ekki skynsamlegt að breyta sköttum verulega á ökutæki og eldsneyti
Starfshópur telur gildandi kerfi skattlagningar ökutækja og eldsneytis í meginatriðum einfalt og haganlegt og telur ekki skynsamlegt að það taki stakkaskiptum.
Kjarninn 20. ágúst 2018
Þorvaldur Logason
Landráðasamsæri vinstri stjórnarinnar
Kjarninn 20. ágúst 2018
Jón Pétursson
Jón Pétursson nýr aðstoðarmaður Sigmundar Davíðs
Formaður Miðflokksins ræður nýjan aðstoðarmann.
Kjarninn 20. ágúst 2018
Framlag Kjarnans á árinu 2013
Kjarninn er fimm ára í vikunni. Af því tilefni verður rifjað upp það helsta sem hann hafði til málanna að leggja á hverju því starfsári sem hann hefur verið til, á hverjum degi í þessari viku. Í dag er farið yfir árið 2013.
Kjarninn 20. ágúst 2018
Kolbeinn Óttarsson Proppé
Auðlindagjöld og hagrænir hvatar
Kjarninn 20. ágúst 2018
Sauðfjár- og kúabúum fer fækkandi
Búum með sauðfjárrækt sem aðalstarfsemi hefur fækkað um tæplega 14 prósent síðan árið 2008 og kúabúum með ræktun mjólkurkúa hefur fækkað um tæplega 11 prósent.
Kjarninn 20. ágúst 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar