Þroski og þróun

Hermundur Sigmundsson, prófessor í lífeðlislegri sálfræði við Háskólann í Þrándheimi í Noregi og Háskólann í Reykjavík, fjallar um það hvernig tala eigi um þróun en ekki þroska í sambandi við færni og þekkingu.

Auglýsing

Af hverju er mik­il­vægt að þekkja til og skilja kenn­ingar um þró­un? Jú, það er mik­il­vægt að skilja hvað það er sem skapar breyt­ingar á færni og þekk­ingu.

Kenn­ingar um þróun hafa breyst í gegnum tíð­ina.

Áður var þróun ein­stak­lings skýrð með svoköll­uðum þroska­kenn­ing­um. Í þeim var sagt að erfðir hefðu áhrif á þróun tauga­kerfis og þar af leið­andi á atferði okk­ar. Þroski væri því eitt­hvað sem er fyr­ir­fram ákveðið og lítið hægt að gera með. Fyr­ir­fram ákveðnar kenn­ingar innan þró­un­ar­sál­fræði eru lýsandi og gerðir eru skalar sem segja til um hvað barn á að geta á ólíkum aldri. Þroska­kenn­ingar voru ríkj­andi innan þró­un­ar­sál­fræði allt til árs­ins 1970, en þá komu fram efa­semdir um gildi kenn­ing­anna meðal fræði­manna. Á þessum tíma fór umhverf­inu að vera til­einkað stærra hlut­verk í þróun ein­stak­lings­ins.

Auglýsing

Í kringum 1970 kom Gil­bert Gott­lieb með sína kenn­ingu sem kölluð var lík­inda­bund­in. Hann hafði sýnt með rann­sóknum að áreiti frá umhverfi gæti haft áhrif á erfð­ir. Sem dæmi er þekkt að félags­leg sam­skipti og mis­mun­andi birtu­skil­yrði geti haft áhrif á horm­óna­starf­semi lík­am­ans og geti leitt til breyt­inga á DNA í frumu­kjarna.

Sem sagt þróun var ekki fyr­ir­fram ákveðin heldur byggð­ist á lík­ind­um. Í hans kenn­ingu er talað um þróun ein­stak­linga sem sam­spil á milli starf­semi gena, starf­semi tauga­kerf­is, atferlis og umhverf­is­áreit­is. Fræði­mað­ur­inn Connolly sagði að út frá þessum nýju kenn­ingum væri erfitt að skilja á milli þró­unar og náms. Hann sagði að engin þróun ætti sér stað án náms, það er að segja án þess að áreiti frá umhverfi væri til stað­ar. Fái ein­stak­lingar ekki til að æfa sig í til­tek­inni færni nær hún ekki að þró­ast og því má segja að án þjálf­unar verði engar fram­far­ir.

Ein af fyrstu kenn­ing­unum um þróun sem byggir á sam­spili erfða og umhverfis er kenn­ing Ester Thelen „Dyna­mical Systems App­roach“. Í hennar kenn­ingu er talað á sömu nótum um þróun sem sam­spil þroska, vaxt­ar, náms og reynslu. Kenn­ing Gott­liebs um þróun sem sam­spil er sú kenn­ing sem er mest við­ur­kennd innan þró­un­ar­sál­fræði í dag.

Þannig að tala um les­þroska er þess vegna ekki rétt. Heldur ætti maður að segja les­þróun eða tala um lestr­ar­færni. Því að lestur er færni og sú færni þarfn­ast mik­illar þjálf­unar til að verða góð. Sam­spil erfða og umhverfis eða hæfi­leika (sem tengj­ast erfð­um) og þjálf­unar (sem teng­ist umhverfi) er mik­il­vægt. Það sama má segja um hreyfi­þroska; þar ætti maður að segja hreyfi­þróun og um mál­þroska mál­þró­un. Fræði­menn með Thelen í far­ar­broddi hafa sýnt fram á að áreiti og þjálfun hafa áhrif á þróun hreyfi­færni eins og að stjórna handa­hreyf­ing­um, að skríða og að ganga. Okkar eigin rann­sókn á unga­börnum (3 til 5 mán­aða) í ung­barna­sundi sýndu að börnin náðu ótrú­legum fram­förum á stuttum tíma með þjálfun 2 x 1 tíma í viku. Í sam­bandi við mál­þróun sýna rann­sóknir klár­lega mik­il­vægi þess að tala við börn­in.

Höf­undur er pró­fessor í líf­eðl­is­legri sál­fræði við Háskól­ann í Þránd­heimi í Nor­egi og Háskól­ann í Reykja­vík.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jeff Bezos forstjóri Amazon
Metfjórðungur hjá Amazon
Tekjur Amazon á síðustu þremur mánuðum voru rúmlega fjórum sinnum meiri en landsframleiðsla Íslands í fyrra.
Kjarninn 30. október 2020
Guðni Bergsson er formaður KSÍ.
Íslandsmótið í knattspyrnu flautað af – efstu liðin krýnd Íslandsmeistarar
Valur er Íslandsmeistari í knattspyrnu karla og Breiðablik Íslandsmeistari kvenna.
Kjarninn 30. október 2020
Þríeykið og aðrir sérfróðir viðbragðsaðilar njóta yfirburðatrausts hjá Íslendingum – en á bilinu 94-96 prósenst segjast treysta því að fá áreiðanlegar upplýsingar um veirufjárann þaðan.
Íslendingar treysta sérfróðum yfirvöldum og fjölmiðlum vel í tengslum við COVID-19
Vinnuhópur þjóðaröryggisráðs um upplýsingaóreiðu í tengslum við COVID-19 hefur skilað af sér skýrslu. Þar kemur m.a. fram að traust til þríeykisins og annarra sérfróðra yfirvalda er afgerandi og traust til innlendra fjölmiðla sömuleiðis mjög mikið.
Kjarninn 30. október 2020
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra kynnti hertar aðgerðir vegna útbreiðslu kórónuveirufaraldursins á blaðamannafundi fyrr í dag. Efnahagsaðgerðirnar eru afleiðing af þeirri stöðu.
Tekjufallsstyrkir útvíkkaðir, viðspyrnustyrkir kynntir og rætt um áframhald hlutabótaleiðar
Ríkisstjórn Íslands boðar enn einn efnahagspakkann. Sá nýjasti er sniðinn að mestu að þeim minni fyrirtækjum og einyrkjum sem þurfa að loka vegna kórónuveirufaraldursins.
Kjarninn 30. október 2020
Höfuðstöðvar Arion banka í Borgartúni
Segir umfram eigið fé ekki hafa tengingu við úrræði stjórnvalda
Bankastjóri Arion banka segir viðskiptavini sína hafið notið góðs af minni álagningum stjórnvalda á bankakerfið og litla tengingu vera á milli þess og umfram eigin fé bankans.
Kjarninn 30. október 2020
Frá aðalmeðferð málanna í Héraðsdómi Reykjavíkur í haust.
Seðlabankinn sýknaður af kröfum Samherja en þarf að borga Þorsteini Má persónulega
Héraðsdómur Reykjavíkur kvað í dag upp dóm í skaðabótamálum Samherja og Þorsteins Más Baldvinssonar forstjóra fyrirtækisins á hendur bankanum. Seðlabankinn var sýknaður af kröfu fyrirtækisins, en þarf að borga forstjóranum skaðabætur.
Kjarninn 30. október 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Þetta eru áhyggjur Þórólfs
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir tínir til margvísleg áhyggjuefni sín í minnisblaðinu sem liggur til grundvallar hertum samkomutakmörkunum sem eru þær ströngustu í faraldrinum hingað til.
Kjarninn 30. október 2020
Frá blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar í dag.
Tíu manna fjöldatakmarkanir næstu vikur
Hertar sóttvarnaráðstafanir taka gildi strax á miðnætti og eiga að gilda til 17. nóvember. Einungis 10 mega koma saman, nema í útförum, matvöruverslunum, apótekum og almenningssamgöngum. Skólar verða áfram opnir.
Kjarninn 30. október 2020
Meira úr sama flokkiÁlit