Þroski og þróun

Hermundur Sigmundsson, prófessor í lífeðlislegri sálfræði við Háskólann í Þrándheimi í Noregi og Háskólann í Reykjavík, fjallar um það hvernig tala eigi um þróun en ekki þroska í sambandi við færni og þekkingu.

Auglýsing

Af hverju er mik­il­vægt að þekkja til og skilja kenn­ingar um þró­un? Jú, það er mik­il­vægt að skilja hvað það er sem skapar breyt­ingar á færni og þekk­ingu.

Kenn­ingar um þróun hafa breyst í gegnum tíð­ina.

Áður var þróun ein­stak­lings skýrð með svoköll­uðum þroska­kenn­ing­um. Í þeim var sagt að erfðir hefðu áhrif á þróun tauga­kerfis og þar af leið­andi á atferði okk­ar. Þroski væri því eitt­hvað sem er fyr­ir­fram ákveðið og lítið hægt að gera með. Fyr­ir­fram ákveðnar kenn­ingar innan þró­un­ar­sál­fræði eru lýsandi og gerðir eru skalar sem segja til um hvað barn á að geta á ólíkum aldri. Þroska­kenn­ingar voru ríkj­andi innan þró­un­ar­sál­fræði allt til árs­ins 1970, en þá komu fram efa­semdir um gildi kenn­ing­anna meðal fræði­manna. Á þessum tíma fór umhverf­inu að vera til­einkað stærra hlut­verk í þróun ein­stak­lings­ins.

Auglýsing

Í kringum 1970 kom Gil­bert Gott­lieb með sína kenn­ingu sem kölluð var lík­inda­bund­in. Hann hafði sýnt með rann­sóknum að áreiti frá umhverfi gæti haft áhrif á erfð­ir. Sem dæmi er þekkt að félags­leg sam­skipti og mis­mun­andi birtu­skil­yrði geti haft áhrif á horm­óna­starf­semi lík­am­ans og geti leitt til breyt­inga á DNA í frumu­kjarna.

Sem sagt þróun var ekki fyr­ir­fram ákveðin heldur byggð­ist á lík­ind­um. Í hans kenn­ingu er talað um þróun ein­stak­linga sem sam­spil á milli starf­semi gena, starf­semi tauga­kerf­is, atferlis og umhverf­is­áreit­is. Fræði­mað­ur­inn Connolly sagði að út frá þessum nýju kenn­ingum væri erfitt að skilja á milli þró­unar og náms. Hann sagði að engin þróun ætti sér stað án náms, það er að segja án þess að áreiti frá umhverfi væri til stað­ar. Fái ein­stak­lingar ekki til að æfa sig í til­tek­inni færni nær hún ekki að þró­ast og því má segja að án þjálf­unar verði engar fram­far­ir.

Ein af fyrstu kenn­ing­unum um þróun sem byggir á sam­spili erfða og umhverfis er kenn­ing Ester Thelen „Dyna­mical Systems App­roach“. Í hennar kenn­ingu er talað á sömu nótum um þróun sem sam­spil þroska, vaxt­ar, náms og reynslu. Kenn­ing Gott­liebs um þróun sem sam­spil er sú kenn­ing sem er mest við­ur­kennd innan þró­un­ar­sál­fræði í dag.

Þannig að tala um les­þroska er þess vegna ekki rétt. Heldur ætti maður að segja les­þróun eða tala um lestr­ar­færni. Því að lestur er færni og sú færni þarfn­ast mik­illar þjálf­unar til að verða góð. Sam­spil erfða og umhverfis eða hæfi­leika (sem tengj­ast erfð­um) og þjálf­unar (sem teng­ist umhverfi) er mik­il­vægt. Það sama má segja um hreyfi­þroska; þar ætti maður að segja hreyfi­þróun og um mál­þroska mál­þró­un. Fræði­menn með Thelen í far­ar­broddi hafa sýnt fram á að áreiti og þjálfun hafa áhrif á þróun hreyfi­færni eins og að stjórna handa­hreyf­ing­um, að skríða og að ganga. Okkar eigin rann­sókn á unga­börnum (3 til 5 mán­aða) í ung­barna­sundi sýndu að börnin náðu ótrú­legum fram­förum á stuttum tíma með þjálfun 2 x 1 tíma í viku. Í sam­bandi við mál­þróun sýna rann­sóknir klár­lega mik­il­vægi þess að tala við börn­in.

Höf­undur er pró­fessor í líf­eðl­is­legri sál­fræði við Háskól­ann í Þránd­heimi í Nor­egi og Háskól­ann í Reykja­vík.

Tillagan um breytingu á skilyrðum fyrir stjórn FME kemur frá fjármálaráðuneytinu
Starfshópur fjallaði um hæfisskilyrði þeirra sem geta tekið sæti í stjórn Fjármálaeftirlitsins.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Trump styður Sádi-Arabíu og olían hríðfellur
Eftir að Donald Trump lýsti yfir stuðningi við Sádí-Arabíu vegna morðsins á Jamal Khashoggi hrundi verðið á hráolíu.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Raunverð fasteigna hækkað um 1,3 prósent undanfarið ár
Að teknu tilliti til verðbólgu hefur fasteignaverð lítið sem ekkert hækkað í eitt ár.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Til lítils að fjölga leikskólarýmum ef leikskólarnir standa ómannaðir
Sjálfstæðismenn telja áætlanir meirihlutans í borginni ekki ganga upp.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Baldur Blöndal
Gleymdur tími
Kjarninn 20. nóvember 2018
Bláa lónið
Grímur kaupir hlut Horns II í Bláa lóninu
Breyting hefur orðið á eignarhaldi í Bláa Lóninu en samningur hefur verið gerður um kaup Kólfs ehf., eignarhaldsfélags í meirihlutaeigu Gríms Sæmundsen, á hlut Horns II í Hvatningu hf. en Hvatning heldur á um 40% hlut í Bláa Lóninu hf..
Kjarninn 20. nóvember 2018
Heimavellir voru skráðir á markað fyrr á þessu ári.
Heimavellir ákveða að selja fleiri fasteignir
Í skráningarlýsingu Heimavalla frá því í vor kom fram að félagið ætlaði að selja fasteignir fyrir tíu milljarða fyrir árslok 2020. Nú hefur það ákveðið að selja eignir fyrir 17 milljarða á tímabilinu.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Vandræði á Facebook
Gengið hefur brösulega fyrir notendur samfélagsmiðilsins Facebook að skoða efni á síðunni síðan í hádeginu í dag.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Meira úr sama flokkiÁlit