Þroski og þróun

Hermundur Sigmundsson, prófessor í lífeðlislegri sálfræði við Háskólann í Þrándheimi í Noregi og Háskólann í Reykjavík, fjallar um það hvernig tala eigi um þróun en ekki þroska í sambandi við færni og þekkingu.

Auglýsing

Af hverju er mik­il­vægt að þekkja til og skilja kenn­ingar um þró­un? Jú, það er mik­il­vægt að skilja hvað það er sem skapar breyt­ingar á færni og þekk­ingu.

Kenn­ingar um þróun hafa breyst í gegnum tíð­ina.

Áður var þróun ein­stak­lings skýrð með svoköll­uðum þroska­kenn­ing­um. Í þeim var sagt að erfðir hefðu áhrif á þróun tauga­kerfis og þar af leið­andi á atferði okk­ar. Þroski væri því eitt­hvað sem er fyr­ir­fram ákveðið og lítið hægt að gera með. Fyr­ir­fram ákveðnar kenn­ingar innan þró­un­ar­sál­fræði eru lýsandi og gerðir eru skalar sem segja til um hvað barn á að geta á ólíkum aldri. Þroska­kenn­ingar voru ríkj­andi innan þró­un­ar­sál­fræði allt til árs­ins 1970, en þá komu fram efa­semdir um gildi kenn­ing­anna meðal fræði­manna. Á þessum tíma fór umhverf­inu að vera til­einkað stærra hlut­verk í þróun ein­stak­lings­ins.

Auglýsing

Í kringum 1970 kom Gil­bert Gott­lieb með sína kenn­ingu sem kölluð var lík­inda­bund­in. Hann hafði sýnt með rann­sóknum að áreiti frá umhverfi gæti haft áhrif á erfð­ir. Sem dæmi er þekkt að félags­leg sam­skipti og mis­mun­andi birtu­skil­yrði geti haft áhrif á horm­óna­starf­semi lík­am­ans og geti leitt til breyt­inga á DNA í frumu­kjarna.

Sem sagt þróun var ekki fyr­ir­fram ákveðin heldur byggð­ist á lík­ind­um. Í hans kenn­ingu er talað um þróun ein­stak­linga sem sam­spil á milli starf­semi gena, starf­semi tauga­kerf­is, atferlis og umhverf­is­áreit­is. Fræði­mað­ur­inn Connolly sagði að út frá þessum nýju kenn­ingum væri erfitt að skilja á milli þró­unar og náms. Hann sagði að engin þróun ætti sér stað án náms, það er að segja án þess að áreiti frá umhverfi væri til stað­ar. Fái ein­stak­lingar ekki til að æfa sig í til­tek­inni færni nær hún ekki að þró­ast og því má segja að án þjálf­unar verði engar fram­far­ir.

Ein af fyrstu kenn­ing­unum um þróun sem byggir á sam­spili erfða og umhverfis er kenn­ing Ester Thelen „Dyna­mical Systems App­roach“. Í hennar kenn­ingu er talað á sömu nótum um þróun sem sam­spil þroska, vaxt­ar, náms og reynslu. Kenn­ing Gott­liebs um þróun sem sam­spil er sú kenn­ing sem er mest við­ur­kennd innan þró­un­ar­sál­fræði í dag.

Þannig að tala um les­þroska er þess vegna ekki rétt. Heldur ætti maður að segja les­þróun eða tala um lestr­ar­færni. Því að lestur er færni og sú færni þarfn­ast mik­illar þjálf­unar til að verða góð. Sam­spil erfða og umhverfis eða hæfi­leika (sem tengj­ast erfð­um) og þjálf­unar (sem teng­ist umhverfi) er mik­il­vægt. Það sama má segja um hreyfi­þroska; þar ætti maður að segja hreyfi­þróun og um mál­þroska mál­þró­un. Fræði­menn með Thelen í far­ar­broddi hafa sýnt fram á að áreiti og þjálfun hafa áhrif á þróun hreyfi­færni eins og að stjórna handa­hreyf­ing­um, að skríða og að ganga. Okkar eigin rann­sókn á unga­börnum (3 til 5 mán­aða) í ung­barna­sundi sýndu að börnin náðu ótrú­legum fram­förum á stuttum tíma með þjálfun 2 x 1 tíma í viku. Í sam­bandi við mál­þróun sýna rann­sóknir klár­lega mik­il­vægi þess að tala við börn­in.

Höf­undur er pró­fessor í líf­eðl­is­legri sál­fræði við Háskól­ann í Þránd­heimi í Nor­egi og Háskól­ann í Reykja­vík.

Krónan sögð í „veikara lagi“
Gengi krónunnar hefur veikst nokkuð að undanförnu, enda áföll komið fram í efnahagslífinu. Engu að síður eru undirstöðurnar sterkar.
Kjarninn 26. júní 2019
Borgir að verða uppiskroppa með vatn
Vatnskortur er til staðar í öllum heimsálfum og gætu 700 milljónir manna þurft að flytja heimili sín árið 2030 vegna skortsins ef ekkert verður að gert.
Kjarninn 26. júní 2019
Póstsendingar frá Kína hafa aukist um 202 prósent frá 2014
Inn- og útflutningur á vörum frá Kína hefur stóraukist frá því fríverslunarsamningur Íslands og Kína tók gildi árið 2014. Aliexpress markaði vatnaskil í netverslun Íslendinga.
Kjarninn 26. júní 2019
Dómsmálaráðuneytið athugar misræmi í tölum um nauðungarsölur
Misvísandi tölur hafa borist í svörum dómsmálaráðherra við fyrirspurnum á Alþingi.
Kjarninn 26. júní 2019
Stuðningsfólk Miðflokks hefur minnstar áhyggjur af hlýnun jarðar
Tæplega 70 prósent Íslendinga hafa áhyggjur af hlýnun jarðar. Áhyggjurnar eru mismunandi miklar eftir kyni, aldri, búsetu og stjórnmálaskoðunum.
Kjarninn 26. júní 2019
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra.
Skoðanakönnun gerð um viðhorf Íslendinga til endurskoðunar á stjórnarskrá
Viðhorf Íslendinga til endurskoðun stjórnarskrár verður kannað af Félagsvísindastofnun. Tilgangurinn er m.a. að „draga fram sameiginleg grunngildi íslensku þjóðarinnar“ og kanna viðhorf til tillagna sem komið hafa fram að breytingum á stjórnarskrá.
Kjarninn 26. júní 2019
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
„Fáránleikinn og samtryggingin kemur til bjargar fyrir elítuna“
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata, telur að það að vera dæmdur fyrir að segja satt geti ekki verið góð málsmeðferð og vísar hann til þess að sannleiksgildi ummæla Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur hafi ekki verið sannreynt við málsmeðferð forsætisnefndar.
Kjarninn 26. júní 2019
Helmingur leigjenda telur sig búa við húsnæðisöryggi
Einungis 51 prósent leigjenda telja sig búa við húsnæðisöryggi samanborið við 94 prósent húsnæðiseigenda. Helstu ástæður þess eru að fólk hefur ekki efni á leigu, leiguverð er of hátt og tímabundnir leigusamningar.
Kjarninn 26. júní 2019
Meira úr sama flokkiÁlit