Þroski og þróun

Hermundur Sigmundsson, prófessor í lífeðlislegri sálfræði við Háskólann í Þrándheimi í Noregi og Háskólann í Reykjavík, fjallar um það hvernig tala eigi um þróun en ekki þroska í sambandi við færni og þekkingu.

Auglýsing

Af hverju er mik­il­vægt að þekkja til og skilja kenn­ingar um þró­un? Jú, það er mik­il­vægt að skilja hvað það er sem skapar breyt­ingar á færni og þekk­ingu.

Kenn­ingar um þróun hafa breyst í gegnum tíð­ina.

Áður var þróun ein­stak­lings skýrð með svoköll­uðum þroska­kenn­ing­um. Í þeim var sagt að erfðir hefðu áhrif á þróun tauga­kerfis og þar af leið­andi á atferði okk­ar. Þroski væri því eitt­hvað sem er fyr­ir­fram ákveðið og lítið hægt að gera með. Fyr­ir­fram ákveðnar kenn­ingar innan þró­un­ar­sál­fræði eru lýsandi og gerðir eru skalar sem segja til um hvað barn á að geta á ólíkum aldri. Þroska­kenn­ingar voru ríkj­andi innan þró­un­ar­sál­fræði allt til árs­ins 1970, en þá komu fram efa­semdir um gildi kenn­ing­anna meðal fræði­manna. Á þessum tíma fór umhverf­inu að vera til­einkað stærra hlut­verk í þróun ein­stak­lings­ins.

Auglýsing

Í kringum 1970 kom Gil­bert Gott­lieb með sína kenn­ingu sem kölluð var lík­inda­bund­in. Hann hafði sýnt með rann­sóknum að áreiti frá umhverfi gæti haft áhrif á erfð­ir. Sem dæmi er þekkt að félags­leg sam­skipti og mis­mun­andi birtu­skil­yrði geti haft áhrif á horm­óna­starf­semi lík­am­ans og geti leitt til breyt­inga á DNA í frumu­kjarna.

Sem sagt þróun var ekki fyr­ir­fram ákveðin heldur byggð­ist á lík­ind­um. Í hans kenn­ingu er talað um þróun ein­stak­linga sem sam­spil á milli starf­semi gena, starf­semi tauga­kerf­is, atferlis og umhverf­is­áreit­is. Fræði­mað­ur­inn Connolly sagði að út frá þessum nýju kenn­ingum væri erfitt að skilja á milli þró­unar og náms. Hann sagði að engin þróun ætti sér stað án náms, það er að segja án þess að áreiti frá umhverfi væri til stað­ar. Fái ein­stak­lingar ekki til að æfa sig í til­tek­inni færni nær hún ekki að þró­ast og því má segja að án þjálf­unar verði engar fram­far­ir.

Ein af fyrstu kenn­ing­unum um þróun sem byggir á sam­spili erfða og umhverfis er kenn­ing Ester Thelen „Dyna­mical Systems App­roach“. Í hennar kenn­ingu er talað á sömu nótum um þróun sem sam­spil þroska, vaxt­ar, náms og reynslu. Kenn­ing Gott­liebs um þróun sem sam­spil er sú kenn­ing sem er mest við­ur­kennd innan þró­un­ar­sál­fræði í dag.

Þannig að tala um les­þroska er þess vegna ekki rétt. Heldur ætti maður að segja les­þróun eða tala um lestr­ar­færni. Því að lestur er færni og sú færni þarfn­ast mik­illar þjálf­unar til að verða góð. Sam­spil erfða og umhverfis eða hæfi­leika (sem tengj­ast erfð­um) og þjálf­unar (sem teng­ist umhverfi) er mik­il­vægt. Það sama má segja um hreyfi­þroska; þar ætti maður að segja hreyfi­þróun og um mál­þroska mál­þró­un. Fræði­menn með Thelen í far­ar­broddi hafa sýnt fram á að áreiti og þjálfun hafa áhrif á þróun hreyfi­færni eins og að stjórna handa­hreyf­ing­um, að skríða og að ganga. Okkar eigin rann­sókn á unga­börnum (3 til 5 mán­aða) í ung­barna­sundi sýndu að börnin náðu ótrú­legum fram­förum á stuttum tíma með þjálfun 2 x 1 tíma í viku. Í sam­bandi við mál­þróun sýna rann­sóknir klár­lega mik­il­vægi þess að tala við börn­in.

Höf­undur er pró­fessor í líf­eðl­is­legri sál­fræði við Háskól­ann í Þránd­heimi í Nor­egi og Háskól­ann í Reykja­vík.

Borgarstjóri: Óvissu eytt um borgarlínu og framkvæmdir hefjast 2020
Skrifað hefur verið undir viljayfirlýsingu og samkomulag sem á að tryggja fjármögnun borgarlínu.
Kjarninn 21. september 2018
Breytingar hafa leitt til verulega bætts árangurs peningastefnunnar
Aðalhagfræðingur Seðlabanka Íslands segir að þær breytingar sem gerðar hafa verið á framkvæmd peningastefnunnar hafi skilað miklum árangri.
Kjarninn 21. september 2018
Steinunn Þorvaldsdóttir
Afleitur handavandi
Kjarninn 21. september 2018
WOW air greiðir hærri vexti en önnur flugfélög
Bloomberg segir að vextirnir sem WOW air borgar vegna skuldabréfaútgáfu sinnar séu hærri en vextir í útboðum annarra evrópskra flugfélaga sem farið hafa fram á síðustu árum.
Kjarninn 21. september 2018
Birkir Hólm Guðnason
Birkir Hólm Guðnason nýr forstjóri Samskipa
Pálmar Óli Magnússon lætur af störfum sem forstjóri Samskipa og Birkir Hólm Guðnason tekur við.
Kjarninn 21. september 2018
Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
Ráðherra skipar stýri­hóp um mótun nýsköp­un­ar­stefnu fyrir Ísland
Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir hefur skipað stýrihóp um mótun heildstæðrar nýsköpunarstefnu fyrir Ísland. Stefnan skal liggja fyrir ekki síðar en 1. maí næstkomandi.
Kjarninn 21. september 2018
Vilja þyrlupall á Heimaey
Fimm þingmenn hafa nú lagt fram þingsályktunartillögu þar sem samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra er falið að gera ráðstafanir til að hanna og staðsetja þyrlupall á Heimaey til að auka enn frekar öryggi í sjúkra- og neyðarflugi til Vestmannaeyja.
Kjarninn 21. september 2018
Helmingur landsmanna sækir fréttir af vefsíðum fréttamiðla
Samkvæmt nýrri könnun MMR sækja einungis 4 prósent Íslendinga helst fréttir í dagblöð en 9 prósent af samfélagsmiðlum.
Kjarninn 21. september 2018
Meira úr sama flokkiÁlit