Rakaskemmdir í húsnæði - Rannsóknir og ráðgjöf

Auglýsing

Ég er oft spurð hvernig standi á því að not­aðar séu mis­mun­andi aðferðir við að finna og meta umfang raka­skemmda í hús­næði. Hvernig það megi vera að á meðan einn aðili meti ástand hús­næðis full­nægj­andi, geri annar alvar­legar athuga­semdir við ástand þess.

Í mörgum til­fellum er ráð­gjöfin einnig ekki sú sama eftir að  raka­vanda­mál hefur feng­ist stað­fest og jafn­vel að ráð­gjöf sé mis­mun­andi með til­liti til hags­muna­að­ila hverju sinni.

Hvað liggur að baki raka­mæl­inga og mati á umfangi raka­skemmda í hús­næði ? Hvað þarf sá sem kaupir þjón­ust­una að hafa í huga?

Auglýsing

Sér­tæk þekk­ing og reynsla við mæl­ingar og mat raka­skemmda og myglu í hús­næði hefur hingað til verið tak­mörkuð hér­lend­is. Það eitt og sér skýrir mögu­lega það mis­ræmi sem orðið getur við mat á umfangi raka­skemmda og einnig haft áhrif á þá ráð­gjöf sem gjarnan er mælt með í kjöl­far­ið.

Mik­il­vægt er að  leitað sé ráð­gjafar hjá við­ur­kenndum aðilum sem sann­ar­lega hafa sérstæka þekk­ingu og reynslu til að greina raka­vanda­mál í hús­næði. Því miður er staðan ennþá þannig hér­lendis að ekki eru gerðar nægar kröfur til mats­að­ila og því getur næstum hver sem er gefið sig út fyrir að vera sér­fræð­ingur þegar kemur að því að mæla og stað­festa raka­skemmdir og myglu í hús­næði.

Það er mik­il­vægt að hús­eig­endur séu með það á hreinu strax í byrjun hvaða upp­lýs­inga skoðun er ætlað að afla og hvað gera á með nið­ur­stöð­urn­ar. 

Til­gang­ur, mark­mið eða rann­sókn­ar­spurn­ing strax í byrjun ræður þarna ýmsu varð­andi útkom­una:

Eru veik­indi eða ein­kenni mögu­lega tengd við­veru í hús­næði?

Er þörf á mati á ástandi með til­liti til raka eða leka, heild­ar­út­tekt eða stað­bund­inni skoð­un?

Eru lekar þekktir en orsakir óþekkt­ar? (grein­ing á raka­vanda­máli)

Er óskað eftir ráð­gjöf sem snýr að því að bæta loft­gæði, hvernig bregð­ast megi við raka­skemmdum inn­an­dyra, við­eig­andi við­gerðum og hreins­un?

Óskar eig­andi eftir til­lögum til úrbóta vegna loft­gæða og inni­vistar, ekki bara raka­skemmda?

Er óskað eftir ráð­gjöf varð­andi við­hald, næstu skref, útfærslu við­gerða og fyr­ir­byggj­andi aðgerðir til þess að auka verð­mæti bygg­ing­ar?

Er óskað eftir bygg­ing­ar­eðl­is­fræði­legri úttekt eða rýni vegna mögu­legra vanda­mála sem tengj­ast raka­þétt­ingu í hús­næði, loft­leka eða efn­isvali?

Til­gangur og mark­mið úttektar getur þannig verið mis­mun­andi hjá eig­anda eða for­ráða­manni hús­næð­is­ins og reyndur og  vand­virkur skoð­un­ar­maður reynir að sam­ræma þessa þætti eins og við á í hverju til­felli. Enda­mark­miðið í öllum til­fellum er það sama, þ.e. að meta og bæta raka­á­stand og loft­gæði í hús­næði.

Nauð­syn­legt er að taka fram að engin ein leið eða ein ákveðin aðferð er til, til þess að meta loft­gæði, raka­skemmdir eða myglu. Engin stök mæl­ing eða gróft mat gefur slíkar upp­lýs­ing­ar.

Hvað er það nákvæm­lega sem þarf að mæla, skoða og ráð­leggja ?

Sterk tengsl eru á milli við­veru í raka­skemmdu hús­næði og ýmissa ein­kenna en þó hefur enn ekki tek­ist að finna beint orsaka­sam­hengi ein­stakra þátta sem hægt er að mæla í bygg­ingum við heilsu nema  í til­felli ast­hma. Rann­sóknir eiga eftir að færa okkur upp­lýs­ingar í náinni fram­tíð en til­vist geisla­bakt­ería og myglu­eit­ur­efna spilar mögu­lega hlut­verk svo eitt­hvað sé nefnt. Því er ekki ljóst á þessum tíma­punkti hvað nákvæm­lega þarf að mæla til þess að hægt sé að gera áhættu­mat vegna heilsu­kvilla og gerir það verk­efnið að enn stærri áskor­un. Sterk­ustu tengslin við ýmis heilsu­farsein­kenni koma fram við mat á lykt og raka­skemmd­um.

Sam­kvæmt Alþjóða­heil­brigð­is­mála­stofn­un­inni (WHO) þá er raki í bygg­ingum og mygla áhættu­þáttur fyrir heilsu og í lýð­heilsu­legu til­liti þurfi að grípa til aðgerða til að upp­ræta raka og fjar­lægja raka­skemmd bygg­ing­ar­efni. Þeim leið­ar­vísum ætti að fylgja.

Einnig er vert að taka fram að sér­hæfðri kennslu í þessum fræðum er enn sem komið er,  ábóta­vant hér­lend­is, og því ekk­ert óeðli­legt að þessi þekk­ing sé enn ekki almennt til stað­ar.

Skoða þarf hús­næði í sam­hengi við upp­bygg­ingu þess, hönn­un, notk­un, íbú­a/­starfs­fólk, hegð­un, fyrri sögu og við­halds­ferli.  

Hvaða aðferðir eru not­aðar við mat á hús­næði og hvaða upp­lýs­ingar gefa þær:

Sjón­ræn skoðun og mat

Raka­mæl­ingar

Mæl­ing­ar, rann­sóknir og sýna­taka

Aðrir þætt­ir, loft­ræs­ing, útgufun efna, þrif og efn­is­val

Sjón­ræn skoðun á bygg­ingu og umhverfi

Kost­ir:

Reynslu­mik­ill skoð­un­ar­maður sem þekkir vel til upp­bygg­ing­ar, grund­vallar bygg­ing­ar­eðl­is­fræði, mögu­legs rakaflæðis og áhættu­svæða, get­ur, vopn­aður góðu vasa­ljósi og þef­skyni, gefið hús­eig­anda góðar upp­lýs­ingar um raka­vanda­mál og áhættu­svæði.

Sem dæmi um upp­lýs­ingar sem hægt er að fá við sjón­rænt mat má nefna:

Ástand utan­húss (klæðn­ing, múr, máln­ing), við­halds­þörf utan­húss, stað­setn­ing dren­lagna eða þak­renna, rakaum­merki í máln­ingu eða á gól­f­efn­um, rakatauma á máln­ingu, bygg­ing­ar­efni og ástand þeirra, upp­bygg­ing og frá­gangur á raka­svæð­um, frá­gangur við glugga, hurðir og í vot­rým­um.

Lykt sem ein­kennir raka­skemmdir gefur einnig hug­mynd um ástand.

Upp­bygg­ing á þaki, útveggjum og almennur frá­gangur er stundum sjá­an­legur án þess að opna þurfi inn í bygg­ing­ar­hluta.

Skoðun á teikn­ingum getur gefið glögga mynd af áhættu­svæðum og mögu­legum leka­leið­um, loft­lekum eða göllum í hönnun eða frá­gangi. Til þess að meta mögu­lega skert loft­gæði vegna þess­ara þátta, þarf skoð­un­ar­maður meðal ann­ars að hafa reynslu og þekk­ingu til þess að meta hvort að áhætta sé aukin vegna efn­is­vals, upp­bygg­ingar eða loft­leka­leiða.

Taka þarf til­lit til legu hús­næðis í lands­lagi, grunn­vatns­stöðu, berg- og jarð­vegs­gerð, stað­setn­ingu í fjöl­býli, land­fræði­lega legu og stað­setn­ingu.

Tak­mark­an­ir:

Reynsla og þekk­ing skoð­un­ar­manns á raka­skemmdum getur verið tak­mark­andi þátt­ur. Það er ekki sjálf­gefið að fag­að­ili í bygg­ing­ar­iðn­aði eða mats­maður þekki til þess­ara fræða.

Sjón­ræn skoðun ein og sér getur ekki metið áhættu vegna loft­gæða og inni­vistar enda eru raka­skemmdir og mygla í flestum til­fellum falið innan í veggj­um, undir gól­f­efnum eða í þak­rým­um, þrátt fyrir að engar vís­bend­ingar séu til staðar við skoð­un. Eldri raka­skemmdir og lekar koma ekki fram við sjón­ræna skoðun og útgufun efna er heldur ekki metin sjón­rænt.

Í mörgum til­fellum þarf að opna inn í bygg­ing­ar­hluta til þess að stað­festa vanda­mál eða umfang. Þá nýtir skoð­un­ar­maður jafnan þær upp­lýs­ingar og reynslu sem liggja fyrir eftir sjón­rænt mat, skoðun á teikn­ingum og raka­mæl­ingu.

Sjón­rænt mat á bygg­ing­ar­efnum gefur ekki endi­lega góða mynd af raka í bygg­ing­ar­efn­um. Múr, ílögn eða önnur bygg­ing­ar­efni geta virst þurr við sjón­rænt mat en við mæl­ingar getur vatns­virkni þeirra reynst nægi­leg til vaxtar raka­sæk­inna örvera og auk­innar útguf­unar efna.

Saga bygg­ing­ar, notkun og líðan not­enda

Kost­ir:

Saga um eldri leka og vatns­tjón koma alltaf að gagni. Eldri raka­skemmdir eru taldar vera vara­samar í lýð­heilsu­legu til­liti eins og virkir lekar þar sem er bleyta. Þess vegna er afar hjálp­legt ef fyrir liggja upp­lýs­ingar um aðgerðir og við­brögð við fyrri tjónum og lek­um. Við­gerðir inn­an­dyra eru oft tak­mark­aðar og nægja gjarnan ekki til að bæta loft­gæði og því eru upp­lýs­ingar um aðgerðir og umfang hjálp­leg­ar.

Mik­ill kostur er ef nákvæm við­halds­saga bygg­ingar liggur fyrir og kemur að miklu gagni við frek­ari rann­sóknir og ráð­gjöf.

Upp­lýs­ingar um notkun á hús­næði, raka­á­lag og hegðun not­enda getur gefið vís­bend­ingar um ástand hús­næð­is.

Líðan og ástand not­enda í hús­næði gefur góðar vís­bend­ingar um inni­vist og þá eru gjarnan lagðir fyrir not­endur við­ur­kenndir spurn­inga­list­ar, þar sem aðrir trufl­andi þættir eins og félags­legt umhverfi eru teknir til skoð­unar þegar nið­ur­stöður eru túlk­að­ar. Ein­kenni íbúa og not­enda gefa þó oft raunsanna mynd af ástand­inu, sér­stak­lega ef ein­kenni eru við­var­andi eða lang­vinn en minnka þegar hús­næði er yfir­gef­ið.

Tak­mark­an­ir:

Upp­lýs­ingar um leka og tjón eru oft tak­mark­aðar og óljós­ar. Stundum er erfitt að nálg­ast upp­lýs­ingar hjá trygg­inga­fé­lögum og fyrri eig­endum og oft á tíðum man fólk ekki nákvæm­lega hvernig var staðið að verki eða hvað var gert við.

Við­halds­saga er ekki skrá­sett og myndir af fram­kvæmdum liggja ekki fyr­ir, né verk­ferlar eða skipu­lag verk­efna.

Upp­lýs­ingar um notkun frá þeim sem dvelja í hús­næði eru oft á tíðum bjag­aðar og mis­mun­andi á milli ein­stak­linga. Heppi­leg­ast er að setja inn sírita til þess að fylgj­ast með loft­raka, hita og loft­skiptum þannig að hægt sé að átta sig frekar á notkun og hegðun not­enda hús­næð­is­ins.

Notkun og raka­á­lag í bygg­ingum gæti hafa verið breyti­legt frá því að húsið var byggt og stundum eru ein­göngu tak­mark­aðar upp­lýs­ingar til stað­ar. Teikn­ingar á eldri húsum eru oft ekki í sam­ræmi við raun­veru­lega upp­bygg­ingu eða her­bergja­skip­an.

Hér hefur verið farið yfir þá þætti við skoðun sem getur verið gott að vita fyrir þann sem óskar eftir mati á hús­næði.

Í næsta pistli verður farið nánar yfir raka­mæl­ingar og sýna­töku, kosti og tak­mark­anir sem vert er að hafa í huga.



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar