Þú veist ekki þegar þú sefur hjá í síðasta sinn

Auður Jónsdóttir rithöfundur gerir upp árið 2018.

Auglýsing

Árið 2018 var að mörgu leyti skrýt­ið. Og þó! Ég sagði við vin­konu mína að veru­leik­inn væri orð­inn svo skrýt­inn að fólk þyrfti að troða mar­vað­ann til að halda í skottið á hon­um. Veru­leik­inn hefur alltaf verið skrýt­inn, sagði hún poll­ró­leg. En við komumst til vits og ára í örþröngri tímaglufu þegar fólk hafði talið sér trú um að nú væri allt kom­ið, til­efni til bjart­sýni og nóg af tótal lausnum í sjón­máli.

En svo fór hún að tala um Trump, nýflutt heim frá Banda­ríkj­un­um, enda á hann sinn þátt í þessum fárán­leika­anda sem virð­ist stundum umlykja allt þessa dag­ana.

Í sömu viku hafði Trump boðað að hann ætl­aði að loka rík­is­stofn­unum ef Mexík­ómúr­inn hans fengi ekki blessun og það hafði fengið mig til að hugsa til bók­ar­innar Um harð­stjórn eftir Timothy Snyder sem er nokk­urs konar sjálfs­hjálp­ar­bók fyrir frjáls­lynt lýð­ræði; tutt­ugu ráð til að halda lífi í því með því að draga lær­dóma af tutt­ug­ustu öld­inni og aðlaga þá að okkar dög­um.

Auglýsing

Í henni eru góðar pæl­ingar eins og þessi vísun í skáld­sögu eftir David Lodge þar sem aðal­per­sónan segir að þegar maður njóti ásta í síð­asta sinn, þá viti maður ekki að þetta sé síð­asta skipt­ið. Hið sama gildi um kosn­inga­þátt­töku. Hvenær þú tekur í síð­asta skipti þátt í raun­veru­lega frjálsum kosn­ingum ...

Að þora að hugsa

Til að almennir borg­arar geti sofið sem lengst áhyggju­laust hjá og kosið á sem rétt­mætastan hátt er óvit­laust að lesa þessi holl­ráð Snyder.

Því ábyrgðin liggur hjá hverjum og ein­um. Að standa vörð um sjálf­stæða hugsun sína og þora að prakt­isera þær hug­sjónir í hvers­deg­inum sem stuðla að virku, heil­brigðu lýð­ræði. Þora að hugsa!

Lær­dóms­ráð níu er jú á þá leið: „Forðastu fra­sana sem allir aðrir nota. Finndu þínar eigin leiðir til að tala, jafn­vel bara til þess að tjá hluti sem þér finnst allir aðrir líka segja. Reyndu að sneiða hjá inter­net­inu. Lestu bæk­ur.“

Eins er lær­dóms­ráð ell­efu gagn­legt í þessu sam­hengi: „Graf­ist fyrir um hlut­ina sjálf. Verjið meiri tíma í langar grein­ar. Styðjið rann­sókn­ar­blaða­mennsku með áskrift að prent­miðlum (inn­skot und­ir­rit­aðr­ar: ... og vefritum eins og Kjarn­an­um). Gerið ykkur grein fyrir því að sumt á inter­net­inu er sett þangað til að skaða ykk­ur. Leitið uppi síður sem rann­saka áróð­urs­her­ferðir (sem koma sumar frá öðrum lönd­um). Takið ábyrgð á því sem þið deilið með öðr­um.“ Snyder er ugg­andi yfir ástand­inu í Banda­ríkj­unum og ýmsum teiknum um að lengi geti vont versn­að. Tvennt sem hann nefn­ir, að við þurfum að standa vörð um, eru stofn­anir og fjöl­miðl­ar.

Í lær­dóms­ráði númer tvö segir hann meðal ann­ars: „Stofn­anir vernda sig ekki sjálf­ar. Þær falla hver af annarri nema hver og ein sé frá upp­hafi var­in. Veldu því stofnun sem þér er annt um – dóm­stól, dag­blað, laga­stofn­un, verka­lýðs­fé­lag – og stattu með henn­i.“

Eru ekki allir sexí?

Bókin er skrifuð með Banda­ríkja­menn í huga á Trump-­tím­um, þessum tímum þegar for­seti Banda­ríkj­anna talar niður fjöl­miðla og leikur sér með rík­is­stofn­an­ir. Og áhrif slíkra teygja ang­ana víða, jafn­vel hingað til Íslands.

Hættan er sú að þegar einn valda­mesti maður heims er fárán­legur að maður venj­ist fárán­leik­an­um. Allt verði bara hinn óbæri­legi fárán­leiki til­ver­unn­ar. Börn í búrum eins og illa hirt dýr við landa­mæri Mexíkó, hæðst að loft­lags­breyt­ing­um, fjöl­miðlar tal­aðir nið­ur, rík­is­stofn­unum lok­að. Góðan dag­inn, þetta er hvers­dag­ur­inn, eru ekki allir sexí?

Og þegar hvers­dag­ur­inn er svona í mekku Vest­ur­landa, hver er þá stemmar­inn í öðrum löndum – eins og bara hér?

Í þessum tíð­ar­anda erum við óþarf­lega upp­tekin af því, bæði í stjórn­mál­unum og almennt, hvort fólk búi yfir nógu mik­illi leikni til að vera sexí í heimi sam­fé­lags­miðla. Hinn póli­tíski kynusli þarf að ná í gegn með öllum til­tækum ráðum í þessu miklu upp­lýs­inga­flæði. Í þannig umhverfi er ekki mikil von til að við náum í gegn miklum umbreyt­ing­um. Hér heima veltum við okkur upp úr ein­stökum málum sem eru pólaríseruð í stað þess að hugað sé að innri fúnk­sjón kerf­is­ins og hug­mynda­fræði­legri útfærslu. Svo virð­ist sem þessi tíð­ar­andi sé far­inn að koma niður á skynjun stjórn­mála­manna á hlut­verki sínu. Hún flöktir og sama má kannski segja um kjós­end­urna sjálfa. Þeir læka bara vinstri/hægri og fara svo í fýlu eða hylla ein­hvern upp til himna – sem var nógu lún­k­inn í að skapa sér sexí sam­fé­lags­mynd.

Og svo byrjar allt upp á nýtt, gull­fiska­minni eins og í Ground­hog Day. Upp­hafn­ingin verður grótesk og líka nið­ur­læg­ing­in. Allir bara haus­lausar hænur og fíll­inn í her­berg­inu dillar sér í takt.

Ein­stak­lings­dýrkun – og for­dæm­ing

Ef maður reynir að fanga stemmar­ann á Íslandi segja nýlegar fréttir sitt; Klaust­ur­mál, hin meinta sjálf­sagða heim­sókn Piu Kjærs­gaard til að fagna íslensku full­veldi, varn­ar­ræða Sig­mundar Dav­íðs sem er, þótt fárán­legt megi virðast, ennþá inni á þingi, hið kaf­ka­íska Bragga­mál og líf­leg stétta­á­tök – en auð­vit­að, á sinn öfug­snúna hátt þarf stétt­ar­bar­áttan á ein­stak­lings­dýrkun að halda til að fá athygli og berj­ast fyrir jað­ar­settum hópum í öllu upp­lýs­inga­flæð­inu.

Tja, erum við almennt nógu með­vituð um póli­tískt lands­lag og hvernig pólik­tík virkar og á að virka?

Við erum að kljást við óheppi­lega ein­stak­lings­dýrk­un, en ein­stak­lings­dýrkun er öfga­kennd útgáfa af ein­stak­lings­hyggju, og það að miða hlut­ina út frá ein­stak­lingum fremur en hug­mynda­legri ígrund­un. Fólk hættir að velta fyrir sér kerf­is­lægum og hug­mynda­fræði­legum vanda og segir bara: Sig­mundur Davíð er hálf­vit­inn, Lilja er Metoo-fjall­konan (og gefst raunar færi á að nýta það póli­tískt), Dagur núna skúrk­ur­inn, Stein­grímur J. er ... tja – hvað er hann? Þannig er löngu gleymt fyrir hvað þetta fólk stendur fyr­ir.

Hætta er á að við missum sjónar á hvernig fólk sem ein­stak­lingar skapar sér stöðu og nýtir sér hana. Við erum svo upp­tekin að tala um Trump sem per­sónu í stað þess að horfa á hvernig banda­rískt sam­fé­lag hefur breyst og hugsa um hvernig við, þetta fámenna sam­fé­lag hér, getum unnið gegn ákveðnum póli­tískum straum­um. Per­sónu­dýrkun fylgir jú popúl­ismi.

Hvernig getum við kom­ist fram­hjá þessu? Í þessu stjórn­lausa flæði nútím­ans þar sem ímyndir eru settar ofar upp­lýs­ingum á sama tíma og við erum að drukkna í upp­lýs­inga­flæði og gefst hvorki ráð­rúm né færni til að greina hismið frá kjarn­an­um. Svo við grípum dauða­haldi í ein­fald­an­ir, stöðugt ein­hvern veg­inn okkar síð­ustu hug­hrif. Síð­asta málið sem kom upp – sem eng­inn náði almenni­lega að skilja til hlítar áður en næsta mál pomp­aði upp og allir búnir að per­sónu­gera sig út frá skoð­unum sínum á því. Spegla sig í ímynd þeirra sem valdið hafa, þeirra sem tókst best að vera sexí í mark­aðs­setn­ing­unni á sjálfum sér.

Þetta eru ábyrgð­ar­lausar fljót­andi hug­leið­ingar í blá­byrjun árs, meira til gaman en alvöru – og þó. Kannski ekki. Reynum að sofa sem lengst hjá í spræku lýð­ræð­is­sam­fé­lagi og pæla í orðum á borð við þessi í tíunda lær­dóms­ráð­inu sem er Trúið á sann­leik­ann – og hljóðar svo: „Þegar maður varpar stað­reyndum fyrir róða varpar maður frels­inu fyrir róða. Ef ekk­ert er satt getur eng­inn gagn­rýnt vald, því að þá er eng­inn grund­völlur fyrir því að gera það. Ef ekk­ert er satt er allt tómt sjón­ar­spil. Stærsta veskið borgar fyrir skær­ustu ljós­in.“

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Komum á dag- og göngudeildir fækkaði um 30 prósent í faraldrinum
Komum á dag- og göngudeildir fækkaði að meðaltali um 30 prósent á meðan kórónuveirufaraldurinn stóð sem hæst. Þá fækkaði samskiptum við sjálfstætt starfandi sérfræðinga um 25 prósent, samkvæmt upplýsingum frá landlækni.
Kjarninn 13. júlí 2020
Kári Stefánsson, forstjóri ÍE.
Íslensk erfðagreining heldur áfram að skima í viku í viðbót
Til stóð að dagurinn í dag ætti að vera síðasti dagurinn sem Íslensk erfðagreining myndi skima á landamærunum.
Kjarninn 13. júlí 2020
Mótefni minnkar strax á fyrstu mánuðum
Þó að mótefni sem líkaminn myndar gegn veirunni SARS-CoV-2 sem veldur COVID-19 minnki þegar á fyrstu þremur mánuðunum eftir að þau verða þarf það ekki að þýða að ónæmi viðkomandi sé ekki lengur til staðar.
Kjarninn 13. júlí 2020
Veldi Storytel stækkar
Fyrstu tíu daga júlímánaðar keypti Storytel ráðandi hluti í tveimur fyrirtækjum og eitt til viðbótar.
Kjarninn 13. júlí 2020
Icelandair skrifar undir samning við lettneska flugfélagið airBaltic
Um er að ræða samstarfssamning sem felur í sér að bæði flugfélögin geta selt og gefið út flugmiða hvort hjá öðru.
Kjarninn 13. júlí 2020
(F.v.) Richard Curtis, Jerry Greenfield og Abigail Disney eru meðal þeirra milljónamæringa sem skrifa undir bréfið.
Auðmenn vilja að ríkisstjórnir hækki skatta „á fólk eins og okkur“
„Milljónamæringar eins og við gegna lykilhlutverki í því að græða heiminn,“ segir í bréfi 83 auðmanna sem vilja skattahækkanir á ríkt fólk – eins og þá sjálfa – til að draga úr misrétti vegna COVID-19 og flýta fyrir efnahagsbata.
Kjarninn 13. júlí 2020
Dagur B. Eggertsson
Dagur: Nauðsyn­legt að hætta skot­grafa­hernaði varðandi ferðamáta
Borgarstjórinn segir að nauðsyn­legt sé að kom­ast „út úr þeim skot­grafa­hernaði að líta á að ein­hver einn ferðamáti skuli ráða“. Hann vill að Borgarlínunni verði flýtt.
Kjarninn 13. júlí 2020
Charles Michel, formaður leiðtogaráðs ESB, á blaðamannafundi síðasta föstudag.
Erfiðar viðræður um björgunarpakka ESB framundan
Aðildarríki Evrópusambandsins munu reyna að sammælast um björgunarpakka vegna efnahagslegra afleiðinga COVID-19 faraldursins næsta föstudag. Búist er við erfiðum viðræðum þar sem mikill ágreiningur ríkir milli landa um stærð og eðli útgjaldanna.
Kjarninn 12. júlí 2020
Meira úr sama flokkiÁlit