Þú veist ekki þegar þú sefur hjá í síðasta sinn

Auður Jónsdóttir rithöfundur gerir upp árið 2018.

Auglýsing

Árið 2018 var að mörgu leyti skrýt­ið. Og þó! Ég sagði við vin­konu mína að veru­leik­inn væri orð­inn svo skrýt­inn að fólk þyrfti að troða mar­vað­ann til að halda í skottið á hon­um. Veru­leik­inn hefur alltaf verið skrýt­inn, sagði hún poll­ró­leg. En við komumst til vits og ára í örþröngri tímaglufu þegar fólk hafði talið sér trú um að nú væri allt kom­ið, til­efni til bjart­sýni og nóg af tótal lausnum í sjón­máli.

En svo fór hún að tala um Trump, nýflutt heim frá Banda­ríkj­un­um, enda á hann sinn þátt í þessum fárán­leika­anda sem virð­ist stundum umlykja allt þessa dag­ana.

Í sömu viku hafði Trump boðað að hann ætl­aði að loka rík­is­stofn­unum ef Mexík­ómúr­inn hans fengi ekki blessun og það hafði fengið mig til að hugsa til bók­ar­innar Um harð­stjórn eftir Timothy Snyder sem er nokk­urs konar sjálfs­hjálp­ar­bók fyrir frjáls­lynt lýð­ræði; tutt­ugu ráð til að halda lífi í því með því að draga lær­dóma af tutt­ug­ustu öld­inni og aðlaga þá að okkar dög­um.

Auglýsing

Í henni eru góðar pæl­ingar eins og þessi vísun í skáld­sögu eftir David Lodge þar sem aðal­per­sónan segir að þegar maður njóti ásta í síð­asta sinn, þá viti maður ekki að þetta sé síð­asta skipt­ið. Hið sama gildi um kosn­inga­þátt­töku. Hvenær þú tekur í síð­asta skipti þátt í raun­veru­lega frjálsum kosn­ingum ...

Að þora að hugsa

Til að almennir borg­arar geti sofið sem lengst áhyggju­laust hjá og kosið á sem rétt­mætastan hátt er óvit­laust að lesa þessi holl­ráð Snyder.

Því ábyrgðin liggur hjá hverjum og ein­um. Að standa vörð um sjálf­stæða hugsun sína og þora að prakt­isera þær hug­sjónir í hvers­deg­inum sem stuðla að virku, heil­brigðu lýð­ræði. Þora að hugsa!

Lær­dóms­ráð níu er jú á þá leið: „Forðastu fra­sana sem allir aðrir nota. Finndu þínar eigin leiðir til að tala, jafn­vel bara til þess að tjá hluti sem þér finnst allir aðrir líka segja. Reyndu að sneiða hjá inter­net­inu. Lestu bæk­ur.“

Eins er lær­dóms­ráð ell­efu gagn­legt í þessu sam­hengi: „Graf­ist fyrir um hlut­ina sjálf. Verjið meiri tíma í langar grein­ar. Styðjið rann­sókn­ar­blaða­mennsku með áskrift að prent­miðlum (inn­skot und­ir­rit­aðr­ar: ... og vefritum eins og Kjarn­an­um). Gerið ykkur grein fyrir því að sumt á inter­net­inu er sett þangað til að skaða ykk­ur. Leitið uppi síður sem rann­saka áróð­urs­her­ferðir (sem koma sumar frá öðrum lönd­um). Takið ábyrgð á því sem þið deilið með öðr­um.“ Snyder er ugg­andi yfir ástand­inu í Banda­ríkj­unum og ýmsum teiknum um að lengi geti vont versn­að. Tvennt sem hann nefn­ir, að við þurfum að standa vörð um, eru stofn­anir og fjöl­miðl­ar.

Í lær­dóms­ráði númer tvö segir hann meðal ann­ars: „Stofn­anir vernda sig ekki sjálf­ar. Þær falla hver af annarri nema hver og ein sé frá upp­hafi var­in. Veldu því stofnun sem þér er annt um – dóm­stól, dag­blað, laga­stofn­un, verka­lýðs­fé­lag – og stattu með henn­i.“

Eru ekki allir sexí?

Bókin er skrifuð með Banda­ríkja­menn í huga á Trump-­tím­um, þessum tímum þegar for­seti Banda­ríkj­anna talar niður fjöl­miðla og leikur sér með rík­is­stofn­an­ir. Og áhrif slíkra teygja ang­ana víða, jafn­vel hingað til Íslands.

Hættan er sú að þegar einn valda­mesti maður heims er fárán­legur að maður venj­ist fárán­leik­an­um. Allt verði bara hinn óbæri­legi fárán­leiki til­ver­unn­ar. Börn í búrum eins og illa hirt dýr við landa­mæri Mexíkó, hæðst að loft­lags­breyt­ing­um, fjöl­miðlar tal­aðir nið­ur, rík­is­stofn­unum lok­að. Góðan dag­inn, þetta er hvers­dag­ur­inn, eru ekki allir sexí?

Og þegar hvers­dag­ur­inn er svona í mekku Vest­ur­landa, hver er þá stemmar­inn í öðrum löndum – eins og bara hér?

Í þessum tíð­ar­anda erum við óþarf­lega upp­tekin af því, bæði í stjórn­mál­unum og almennt, hvort fólk búi yfir nógu mik­illi leikni til að vera sexí í heimi sam­fé­lags­miðla. Hinn póli­tíski kynusli þarf að ná í gegn með öllum til­tækum ráðum í þessu miklu upp­lýs­inga­flæði. Í þannig umhverfi er ekki mikil von til að við náum í gegn miklum umbreyt­ing­um. Hér heima veltum við okkur upp úr ein­stökum málum sem eru pólaríseruð í stað þess að hugað sé að innri fúnk­sjón kerf­is­ins og hug­mynda­fræði­legri útfærslu. Svo virð­ist sem þessi tíð­ar­andi sé far­inn að koma niður á skynjun stjórn­mála­manna á hlut­verki sínu. Hún flöktir og sama má kannski segja um kjós­end­urna sjálfa. Þeir læka bara vinstri/hægri og fara svo í fýlu eða hylla ein­hvern upp til himna – sem var nógu lún­k­inn í að skapa sér sexí sam­fé­lags­mynd.

Og svo byrjar allt upp á nýtt, gull­fiska­minni eins og í Ground­hog Day. Upp­hafn­ingin verður grótesk og líka nið­ur­læg­ing­in. Allir bara haus­lausar hænur og fíll­inn í her­berg­inu dillar sér í takt.

Ein­stak­lings­dýrkun – og for­dæm­ing

Ef maður reynir að fanga stemmar­ann á Íslandi segja nýlegar fréttir sitt; Klaust­ur­mál, hin meinta sjálf­sagða heim­sókn Piu Kjærs­gaard til að fagna íslensku full­veldi, varn­ar­ræða Sig­mundar Dav­íðs sem er, þótt fárán­legt megi virðast, ennþá inni á þingi, hið kaf­ka­íska Bragga­mál og líf­leg stétta­á­tök – en auð­vit­að, á sinn öfug­snúna hátt þarf stétt­ar­bar­áttan á ein­stak­lings­dýrkun að halda til að fá athygli og berj­ast fyrir jað­ar­settum hópum í öllu upp­lýs­inga­flæð­inu.

Tja, erum við almennt nógu með­vituð um póli­tískt lands­lag og hvernig pólik­tík virkar og á að virka?

Við erum að kljást við óheppi­lega ein­stak­lings­dýrk­un, en ein­stak­lings­dýrkun er öfga­kennd útgáfa af ein­stak­lings­hyggju, og það að miða hlut­ina út frá ein­stak­lingum fremur en hug­mynda­legri ígrund­un. Fólk hættir að velta fyrir sér kerf­is­lægum og hug­mynda­fræði­legum vanda og segir bara: Sig­mundur Davíð er hálf­vit­inn, Lilja er Metoo-fjall­konan (og gefst raunar færi á að nýta það póli­tískt), Dagur núna skúrk­ur­inn, Stein­grímur J. er ... tja – hvað er hann? Þannig er löngu gleymt fyrir hvað þetta fólk stendur fyr­ir.

Hætta er á að við missum sjónar á hvernig fólk sem ein­stak­lingar skapar sér stöðu og nýtir sér hana. Við erum svo upp­tekin að tala um Trump sem per­sónu í stað þess að horfa á hvernig banda­rískt sam­fé­lag hefur breyst og hugsa um hvernig við, þetta fámenna sam­fé­lag hér, getum unnið gegn ákveðnum póli­tískum straum­um. Per­sónu­dýrkun fylgir jú popúl­ismi.

Hvernig getum við kom­ist fram­hjá þessu? Í þessu stjórn­lausa flæði nútím­ans þar sem ímyndir eru settar ofar upp­lýs­ingum á sama tíma og við erum að drukkna í upp­lýs­inga­flæði og gefst hvorki ráð­rúm né færni til að greina hismið frá kjarn­an­um. Svo við grípum dauða­haldi í ein­fald­an­ir, stöðugt ein­hvern veg­inn okkar síð­ustu hug­hrif. Síð­asta málið sem kom upp – sem eng­inn náði almenni­lega að skilja til hlítar áður en næsta mál pomp­aði upp og allir búnir að per­sónu­gera sig út frá skoð­unum sínum á því. Spegla sig í ímynd þeirra sem valdið hafa, þeirra sem tókst best að vera sexí í mark­aðs­setn­ing­unni á sjálfum sér.

Þetta eru ábyrgð­ar­lausar fljót­andi hug­leið­ingar í blá­byrjun árs, meira til gaman en alvöru – og þó. Kannski ekki. Reynum að sofa sem lengst hjá í spræku lýð­ræð­is­sam­fé­lagi og pæla í orðum á borð við þessi í tíunda lær­dóms­ráð­inu sem er Trúið á sann­leik­ann – og hljóðar svo: „Þegar maður varpar stað­reyndum fyrir róða varpar maður frels­inu fyrir róða. Ef ekk­ert er satt getur eng­inn gagn­rýnt vald, því að þá er eng­inn grund­völlur fyrir því að gera það. Ef ekk­ert er satt er allt tómt sjón­ar­spil. Stærsta veskið borgar fyrir skær­ustu ljós­in.“

Segir ríkislögreglustjóra bera skyldu til að tilkynna um spillingu
Verðandi formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir að Haraldur Johannessen eigi að tilkynna um spillingu sem hann viti af. Í viðtali í gær lét hann í það skína að slík væri til staðar.
Kjarninn 15. september 2019
Íslendingurinn Reynir ætlar að taka upp Flamenco plötu
Reynir Hauksson hefur lært hjá einum helsta gítarkennara Granada. Nú safnar hann fyrir gerð Flamenco plötu á Karolina Fund.
Kjarninn 15. september 2019
Fosfatnáma
Upplýsingaskortur ógnar matvælaöryggi
Samkvæmt nýrri rannsókn íslenskra og erlendra fræðimanna ógnar skortur á fullnægjandi upplýsingum um birgðir fosfórs matvælaöryggi í heiminum.
Kjarninn 15. september 2019
Besta platan með Metallica – Master of Puppets
Gefin út af Elektra þann 3. mars 1986, 8 lög á 54 mínútum og 47 sekúndum.
Kjarninn 15. september 2019
Guðmundur Kristjánsson er stærsti eigandi Útgerðarfélags Reykjavíkur sem er stærsti eigandi Brim.
Útgerðarfélag Reykjavíkur hagnaðist um 1,5 milljarð í fyrra
Stærsti eigandi Brim, sem hét áður HB Grandi, bókfærði eignarhlut sinn í félaginu á rúmlega 15 prósent hærra verði en skráð markaðsverð hlutarins var á reikningsskiladegi. Eignir Brim voru metnar á um 60 milljarða króna um síðustu áramót.
Kjarninn 15. september 2019
Eiríkur Ragnarsson
RÚV á kannski heima á auglýsingamarkaði eftir allt saman
Kjarninn 15. september 2019
Vinningstillaga Henning Larsen arkitektastofunnar að því hvernig Vinge ætti að líta út. Veruleikinn í dag er allt annar.
Danska skýjaborgin Vinge
Það er ekki nóg að fá háleitar hugmyndir, það þarf líka einhvern til að framkvæma þær. Þessu hafa bæjaryfirvöld í Frederikssund á Sjálandi fengið að kynnast, þar sem draumsýn hefur breyst í hálfgerða martröð.
Kjarninn 15. september 2019
Ásaka Glitni um að klippa sjö sentimetra neðan af samningum
Deilumál milli Útgerðarfélags Reykjavíkur og Glitnis vegna afleiðusamninga upp á tvo milljarða króna sem gerðir voru í aðdraganda hrunsins standa enn yfir. Útgerðarfélagið kærði Glitni til lögreglu í fyrra fyrir að klippa neðan af samningunum.
Kjarninn 15. september 2019
Meira úr sama flokkiÁlit