Fyrirtíðaspenna í fullveldinu

Auður Jónsdóttir rithöfundur veltir fyrir sér tíðarandanum á Íslandi, óttanum og samskiptaörðugleikunum. Til þess að fá skýrari mynd af ástandinu þá spjallar hún við Rósu Björk Brynjólfsdóttur, þingmann Vinstri grænna.

Auglýsing

Í síbylju síð­ustu miss­era hafa pæl­ingar um full­veldi Íslands í ýmsu sam­hengi verið áber­andi. Í kjöl­far hátíð­ar­fund­ar­ins á Þing­völlum vegna afmælis full­veld­is­ins blossuðu upp umræður um hvað þætti við­eig­andi á slíkum við­burði, ekki síst vegna komu Piu Kjærs­gaard, for­seta danska þings­ins sem hefur leitt áber­andi þjóð­ern­is­sinn­aðan flokk, Danska þjóð­ar­flokk­inn, til valda og áhrifa í Dan­mörku, flokk sem hefur með ýmsu móti þanið út mörk hat­urs­orð­ræðu í garð inn­flytj­enda og hæl­is­leit­enda þar í landi.

Upp á síðkastið hefur maður líka heyrt suma velta fyrir sér hvort inn­leið­ing þriðja orku­pakk­ans vegi að full­veldi Íslands og á sama tíma hafa ein­hverjir velt fyrir sér hvort dómur Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evr­ópu, vegna skipan dóm­ara við Lands­rétt af hendi þáver­andi dóms­mála­ráð­herra Sig­ríðar And­er­sen, hafi hrist stoðir full­veldis Íslands, en téð Sig­ríður hefur orð á sér fyrir að vera svo harð­vítug í mál­efnum hæl­is­leit­enda að það hvarflar að manni að þær Pia gætu haldið gott tepartí sam­an.

Og svo eru þeir auð­vitað alltaf til, ein­hver stað­ar, sem ótt­ast að koma hæl­is­leit­enda til Íslands vegi að eins konar ímynd um full­veldi Íslands. 

Auglýsing

Ein­hvern veg­inn fannst manni frægt atvik á fundi Sjálf­stæð­is­fé­lag­anna í Kópa­vogi og Garðabæ um þriðja orku­pakk­ann, þann 27. apríl síð­ast­lið­inn, afhjúpa und­ir­liggj­andi tog­streitu og spennu í sam­fé­lag­inu, atvikið var skáld­leg tákn­mynd fyrir tíð­ar­anda í sam­fé­lagi sem tví­stígur leit­andi í sam­tali við alþjóða­sam­fé­lag­ið.  

Útlend­ing­ur­inn með bak­poka

Á fund­inum biðl­uðu hæl­is­leit­endur af til­finn­inga­þrungnum ákafa til núver­andi ferða­mála-, iðn­að­ar- og nýsköp­un­ar­ráð­herra Íslands, Þór­dísar Kol­brúnar Reyk­fjörð Gylfa­dótt­ur, flokks­systur Sig­ríðar sem starfar nú sem dóms­mála­ráð­herra í hennar stað, að fá að tjá sig um og ræða stöðu hæl­is­leit­enda. Óþarfi kannski að tíunda atburð­ina á fund­inum sem röt­uðu í flesta fjöl­miðla í kjöl­far­ið, upp­á­kom­una þegar óein­kenn­is­klæddir menn gengu í hlut­verk the police og reyndu að koma mönn­unum út.

Skömmu eftir upp­á­kom­una mátti lesa við­tal Jóhanns Páls Jóhanns­son­ar, blaða­manns á Stund­inni, við Sig­urð Sig­ur­björns­son, for­mann Sjálf­stæð­is­flokks­ins í Kópa­vogi. Þar kom fram að fólk á staðnum hefði haft áhyggjur af því að hæl­is­leit­endur væru með bak­poka með­ferð­is. En for­vitni­legt er að lesa þennan hluta við­tals­ins:

Aðspurður hvers vegna fólk hafi haft áhyggjur af því að mann­eskja væri með bak­poka segir Sig­urð­ur: 

„Menn hugsa ýmsa hluti og það fór slatti af fólki út úr salnum þegar þetta gerð­ist. Fólk hafði áhyggjur af ástand­inu sem mynd­að­ist þarna. Það var reynt að fá þá [hæl­is­leit­end­urna] til að róa sig og þeim bent á að þetta væri hvorki staður né stund til að taka þessa umræðu. Þetta trufl­aði mann­skap­inn og fólk varð hrætt. Þessi ein­stak­lingur var eitt, en svo voru hróp og köll ann­ars staðar frá.“

Hann heldur áfram: „Við erum nýbúin að hlusta á fréttir frá Sri Lanka um að ein af sprengj­unum hafi komið frá bak­poka. Það gerð­ist í Boston-mara­þon­inu fyrir örfáum árum. Ég hugs­aði þetta ekki sjálf­ur. En þetta heyrð­ist eitt­hvað aðeins, pískur um þennan bak­poka.“ 

En held­urðu að sams konar áhyggjur hefðu komið upp ef hvítur Íslend­ingur væri með bak­poka á fund­in­um? 

„Hef­urðu heyrt um ein­hvern Íslend­ing með bak­poka sem sprengir sig upp­?“ 

Nei, en maður hefur heldur ekki heyrt af hæl­is­leit­anda á Íslandi með bak­poka sem sprengir sig upp. 

„Nei, en við vitum heldur ekki alltaf hverjir þessir hæl­is­leit­endur eru. Á meðan þeir koma með fölsuð skil­ríki, þá vitum við ekki hverjir þeir eru og þá er ekki hægt að kanna það.“

And­ers Breivik þurfti engin fölsuð skil­ríki ... þú skilur hvað ég er að fara?

„Já, ég skil það alveg og þú sérð hvað gerð­ist á Nýja Sjá­landi. Við erum með ofsa­fengna brjál­æð­inga sem eru hvítir öfga­hægri­menn. Við höfum séð hvernig andúðin og öfgarnar blossa upp í okkar sam­fé­lagi miðað við hvernig menn skrifa og orð­ræðan er.“ 

Hvernig tíð­ar­andi?

Fyrsta sem manni dettur í hug við að lesa við­talið er ótti. Órök­réttur ótti fólks við allt fram­andi, í sam­fé­lagi sem þangað til ekki fyrir svo löngu síðan var jafn­vel hættu­lega eins­leitt í ein­angr­uðu fámenni. Fólki í eins­leitu umhverfi hættir til að ótt­ast frekar inn­flytj­endur og fólk frá öðru­vísi menn­ing­ar­heimum en þeir sem hafa þrif­ist í fjöl­menn­ing­ar­legum sam­fé­lög­um.

Ísland hrær­ist núna á ein­hvers konar fleka­skilum umbreyt­inga. Það teng­ist sífellt meira umheim­inum og umheim­ur­inn því. Und­ir­liggj­andi þessum jarð­hrær­ingum kraumar spenna í slíkum mæli að fólk finnur til ótta um að hug­myndin um íslenskan veru­leika hrynji eins og illa byggð blokk við að kom­ast í of nána snert­ingu við sam­fé­lag þjóð­anna, þannig að hags­munir land­ans, sér­kenni og for­rétt­indi týn­ist undir rúst­un­um.

„Íslenskt samfélag er ekki lengur hið erkiíslenska samfélag sem ól svo mörg okkar af sér.“ Mynd: Bára Huld Beck

Hvernig tíð­ar­andi er þetta? spyr kona sig af því að nokkrum tímum eftir að hún skrifar þetta á hún að taka þátt í mál­þingi Félags áhuga­manna – eða fólks! – um heim­speki um umdeilda notkun orðs­ins maður í íslensku. Eru konur menn? 

Já, ætlar hún að segja og reyna að rök­styðja það, samt opin fyrir rökum ann­arra, alla­vega nóg­sam­lega til að spyrja sig í kven­kyni. Því í þessum tíð­ar­anda leys­ist merk­ing svo margs upp, líka hug­tök í tungu­mál­inu inn­gróin í vit­und okk­ar, jafn­vel svo að þau snú­ast upp í and­stæðu sína þegar við greinum inn­tak þeirra.

Valdið sem býr í tungu­mál­inu, rétt eins og valdið sem býr í rík­is­borg­ara­rétti, færir okkur óum­beðna getu til að útskúfa öðr­um.

Þetta er jú flæð­andi tíð­ar­andi. Svo flæð­andi að á hverjum degi dreitlar merk­ingin úr gömlum tákn­um. Hún flökt­ir. Íslenskt sam­fé­lag er ekki lengur hið erki­ís­lenska sam­fé­lag sem ól svo mörg okkar af sér. Það er full­veldi í alþjóða­sam­fé­lagi, full­veldi í stöð­ugu sam­tali við umheim­inn. Kannski að helsta ógnin sem steðji að því, í stöð­ugum örum umbreyt­ing­um, sé að taka ekki nóg­sam­lega djúpan og marg­þættan þátt í því sam­tali. En kannski að ótti fólks leiti í ákveð­inn far­veg, birt­ing­ar­myndin ótti við umheim­inn, meðan hann stafar kannski frekar af óör­yggi vegna örra breyt­inga á tímum fjórðu iðn­bylt­ing­ar­innar svo fólk ótt­ast um stöðu sína og efna­hags­lega afkomu. Snýst þetta kannski allt um ótta um afkomu og öryggi?

Tölum saman

Kona velti því fyrir sér en hugur hennar er álíka tak­mark­aður í ein­rúmi og sam­fé­lag utan alþjóða­sam­skipta svo hún bað stjórn­mála­konu, áber­andi sjálf­stætt þenkj­andi, að ræða þetta ábyrgð­ar­laust við sig.

Rósa Björk Brynj­ólfs­dótt­ir, þing­maður rík­is­stjórn­ar­flokks­ins VG, hefur tjáð sig tölu­vert um dóm Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evr­ópu, auk þess sem hún hefur látið sig varða mál­efni hæl­is­leit­enda. Svo það er ekki úr vegi að spyrja: Hvernig skynjar þú tíð­ar­and­ann?

„Tíð­ar­and­inn núna er svo­lítið marg­slung­inn og marglaga og ég skynja almennt ein­hverja und­ir­liggj­andi spennu í sam­fé­lagi okk­ar,“ segir Rósa og bætir við að þessa spennu megi skynja víð­ar.

Rósa Björk Brynjólfsdóttir Mynd: Birgir Þór

„Hér hjá okkur finnst mér ég hafa skynjað spennu tengda óáþreif­an­lega óvissu í efna­hags­líf­inu – sem allir eru ein­hvern veg­inn hræddir við. Á ein­hvern hátt snýst þessi spenna um átök um að deila með öðr­um. Deila hús­næði, gæð­um, kjörum og orku og auð­lindum með öðr­um. Lág­far­gjalda­flug­fé­lag rekið af sjálf­um­glöðum karli fór lóð­rétt á haus­inn og fólk varð hrætt við atvinnu­leysi, að fest­ast á Íslandi, meðan verk­föll vomuðu yfir okk­ur. Svo tók eig­in­lega stein­inn úr – eða kannski má segja að ein­hvers konar spennu­losun hafi átt sér stað þegar lög­reglan spreyjaði hæl­is­leit­endur á Aust­ur­velli. Í fyrsta sinn sem sprey er notað síðan í bús­á­halda­bylt­ing­unni fyrir ára­tug,“ veltir hún hugsi fyrir sér en beinir svo tal­inu að hræðslu og ótta við þriðja orku­pakk­ann sem valdi fólki líka óör­yggi og sé raunar spennu­vald­andi.

„En svo er eig­in­lega ekki almenni­leg inni­stæða fyrir neinu af þess­ari spennu; er um raun­veru­lega óvissu að ræða í efna­hags­líf­inu? Miðað við hvað?“ spyr hún í óræðum tón og rök­styður það með að ennþá séu til dæmis fimmtán til tutt­ugu og fimm flug­fé­lög að fljúga til og frá land­inu og þó svo að 1400 manns hafi misst vinn­una – og það sé slæmt – þá hafi samt raunin verið sú að atvinnu­leys­is­stigið hefur ekki rokið upp.

„Verk­föllin urðu ekki lang­líf og úr þeirri deilu leyst­ist. Hæl­is­leit­endur ógna ekki til­veru okkar hér á Íslandi á nokkurn hátt. Og orku­pakk­inn ... bless­aður orku­pakk­inn sem er not­aður í ein­hverri óttapóli­tík. En við erum að upp­lifa og í allar áttir – helst í pólaríser­andi  áttir – sem er slæmt. Gamlir and­spænis ung­um, lands­byggð and­spænis höf­uð­borg­ar­svæð­inu, konur and­spænis körlum – eins og í þing­um­ræðum um þung­un­ar­rof sem ég var að koma út. En aðal­lega upp­lifi ég þetta eins og mót­stöðu gagn­vart ein­angr­un. Alþjóða­sam­starf og alþjóða­sam­vinna gagn­vart ein­angr­un­ar­hyggju. Í sjálfu sér er það ógnun við full­veldið okkar því full­veldið okkar er ekki virkt eða aktíft nema í alþjóða­sam­starfi við aðrar þjóðir og alþjóða­stofn­an­ir.“

Kona drekkur jurta­mjólk­ur­kaffi sitt hugsi á góð­borg­ara­kaffi­hús­inu Vest meðan þing­konan pælir út og suð­ur. Úti flöktir tíð­ar­and­inn, fyr­ir­tíða­spenna í full­veld­inu. Og þær velta fyrir sér af hverju stjórn­endur á téðum flokks­fundi um Orku­pakk­ann fögn­uðu ekki tæki­fær­inu til alþjóð­legs sam­tals. Svo maður vitni í öku­þór­inn Ásmund Frið­riks­son: Þurfum við ekki að taka umræð­una?

Snýst ekki allt um sam­tal? Það frá­bæra tæki tungu­máls­ins sem flöktir sjálft til að leiða okkur áfram til skiln­ings. Tungu­málið ljáði okkur næga sér­stöðu til að öðl­ast full­veldi sem okkur hefði þó tæp­ast tekist, ef ekki væri fyrir áhrif frá öðrum þjóð­um. Kona er á því að við hlúum best að full­veld­inu með því að pæla í tungu­mál­inu okkar í stöð­ugu, opnu sam­tali við umheim­inn. Kannski nið­ur­staða beggja yfir jurta­kaff­inu og avóka­dósal­at­inu. Þær eru sam­mála um það og líka að í þessu vernd­aða umhverfi ráða­fólks á fundi Sjálf­stæð­is­fé­lag­anna um orku­pakk­ann – þar sem sat æðsti yfir­maður dóms­mála og mál­efna hæl­is­leit­enda og æðsti yfir­maður utan­rík­is­mála og alþjóða­starfs – já, fundi þessa fólks sem telst vera full­gildir borg­arar full­veld­is­ins, með öllum þeim rétt­indum sem því fylgir, hefði verið svo fal­lega mennskt að gefa sér smá stund og tala við örvænt­ing­ar­fullar mann­eskjur í ólíkt verri stöðu. Segja: Tölum sam­an!



Meira úr sama flokkiÁlit