Skylda eða skynsemi?

Stjórnarmaður í Landssamtökum hjólreiðarmanna fjalar um af hverju það er slæm hugmynd að leiða í lög hjálmskyldu fyrir allt hjólreiðafólk að 18 ára aldri.

Auglýsing

Eftir tæpa 4 ára­tugi með nán­ast óbreytt umferð­ar­lög er útlit fyrir að loks­ins tak­ist að ljúka heild­ar­end­ur­skoðun þessa mik­il­væga laga­bálks. Margt gott er að finna í frum­varp­inu sem um þessar mundir er til umræðu á Alþingi en eitt atriði sér­stak­lega er þó allrar gagn­rýni vert.

Umhverf­is- og sam­göngu­nefnd hefur í með­höndlun sinni á frum­varp­inu kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að það sé nauð­syn­legt að skylda hjól­reiða­fólk með lögum til að nota hjálma við hjól­reið­ar, allt fram til 18 ára ald­urs, sjá nefnd­ar­á­lit hér. Í fyrri umræðu var markið þó sett við 15 ára aldur og helstu rök nefnd­ar­innar fyrir breyt­ingu á ald­urs­tak­mark­inu eru þau að það sé ekki fyrr en við 18 ára aldur að fólk er orðið fylli­lega ábyrgt fyrir sjálfu sér og hegðun sinni í umferð­inni. Þetta hlýtur að telj­ast frekar hæpin útskýr­ing þar sem sami laga­bálkur gerir ráð fyrir að treysta megi 17 ára ung­lingum til að aka rúm­lega 3ja tonna bif­reiðum með fleiri hund­ruð hest­öflum á 90 km/klst um þjóð­vegi lands­ins, en þeim virð­ist ekki treystandi til að stíga upp á reið­hjól á leið í skól­ann í hverf­inu heima án þess að setja upp hjálm. Það er því engu lík­ara en verið sé að reyna að koma í veg fyrir að ungt fólk ánetj­ist reið­hjólum áður en bíl­prófs­aldr­inum er náð.

Til að koma í veg fyrir að umræðan um hjálma­skyldu lendi á villi­götum er mjög mik­il­vægt að greina á milli tveggja náskyldra hug­taka, nefni­lega hjálma­skyldu ann­ars vegar og hjálma­notk­unar hins veg­ar. Lands­sam­tök Hjól­reiða­manna (LHM) og aðrir hags­muna­að­ilar tengdir hjól­reiðum styðja að sjálf­sögðu almenna hjálma­notkun þeirra sem það velja, enda geta flestir reið­hjóla­hjálmar komið að ágætu gagni við minni óhöpp. Hjálm­notkun er almenn skyn­sam­leg, sér­stak­lega hjá þeim sem eru byrj­endur eða óvanir að hjóla í umferð os­frv. Vilji fólk kynna sér hvaða hlut­verk reið­hjóla­hjálmum er ætlað og hvernig þeir eru álags­próf­aðir má benda á evr­ópskan stað­al EN1078 sem fjallar um þær kröfur sem hjól­reiða­hjálmar þurfa að upp­fylla.

Auglýsing

Í nefnd­ar­á­liti umhverf­is- og sam­göngu­nefndar er vísað í upp­lýs­ingar frá sveit­ar­stjórna- og sam­göngu­ráðu­neyti um að engar rann­sóknir séu til sem sýni að lög­bundin hjálma­skylda dragi úr hjól­reiðum almennt. Þetta er stórfurðu­leg full­yrð­ing og bein­línis röng. Reyndar er orða­lag­inu nokkuð lævís­lega hagað þannig að til að telj­ast mark­tækar verði slíkar rann­sóknir að taka af „allan vafa”. Hvenær í mann­kyns­sög­unni var síð­ast gerð töl­fræði­leg rann­sókn sem tók af “allan vafa”? Á síð­ast­liðnum 10 árum hafa nokkur ríki og sumar borgir fallið frá eða rýmkað lög­bundna hjálma­skyldu, t.d. Malta, Bosn­ía, Ísr­ael og Dalla­s í Texa­s á­samt Mexík­ó­borg í Mexíkó. Þetta er bein­línis gert vegna þess að hjól­reiða­fólki á þessum stöðum fækk­aði stór­lega við hjálma­skyld­una. Þetta hlýtur emb­ætt­is­fólk sveit­ar­stjórna- og sam­göngu­ráðu­neytis að geta aflað sér nán­ari upp­lýs­inga um ef vilj­inn er fyrir hendi, t.d. hér og hér.

Í nýlegu útvarps­við­tali ­sagði Jón Gunn­ars­son for­maður umhverf­is- og sam­göngu­nefndar að hjálma­skylda væri nauð­syn­leg af því að í íslenskri umferð­ar­menn­ingu væri „ekki eins rík hefð fyrir því að taka til­lit til hjól­reiða­manna eins og í öðrum lönd­um”. Þetta er ekki hægt að skilja öðru­vísi en svo að það standi ekki til að reyna að hafa nein áhrif á þessa óþrosk­uðu umferð­ar­menn­ingu og því verði hjól­reiða­fólk bara að verj­ast og víg­bú­ast. Kannski væri frekar ráð að auka fjár­fram­lög til Sam­göngu­stofu svo hægt verði að útbúa fleiri kynn­ing­ar­her­ferðir um hvernig við sköpum betri umferð­ar­menn­ingu?

Í þessu sam­hengi er líka vert að nefna að þrátt fyrir mik­inn vöxt í fjölda þeirra sem nota reið­hjól reglu­lega hefur ekki þótt nein ástæða til að upp­færa náms­skrá til öku­rétt­inda eða það kennslu­efni sem notað er til að fræða öku­menn um rétta hegðun í nágrenni við hjólandi umferð. Öryggi hjól­reiða­fólks í umferð­inni er þar með alger­lega á þeirra eigin ábyrgð óháð færni öku­manna í nágrenn­inu því í kennslu­gögnum til öku­rétt­inda er lítið minnst á hjól­reiða­fólk nema þá helst sem ein­hvers konar kjána sem kunna engar umferð­ar­regl­ur, hvað þá að hjól­reiða­fólk fari eftir þeim.

Þó ekki sé til nein áreið­an­leg rann­sókn um hjálm­notkun á Íslandi bendir ýmis­legt til að hlut­fallið sé nokkuð hátt, jafn­vel mun hærra en í mörgum löndum sem við berum okkur saman við og auð­vitað er engin ástæða til að draga þar úr. Til að sann­fær­ast þarf ekki annað en stilla sér upp í 5 mín­útur á hvaða götu­horni sem er í Dan­mörku eða Hollandi. Þó hefur almennt gengið ágæt­lega að fá hjól­reiða­fólk á Íslandi til að nota hjálma. Til dæmis gera allir þeir staðir sem bjóða almenn­ingi eða skráðum félags­mönnum upp á að æfa hjól­reiðar sem íþrótt kröfu um að fólk noti hjálma á æfingum og í keppni. Innan hjól­reiða­sam­fé­lags­ins er þannig jákvæður jafn­ingja­þrýst­ingur á að sem flestir noti hjálma. Sér­stök átök hafa líka verið gerð í því að skapa sömu við­horf og sams konar jákvæðan þrýst­ing meðal barna, t.d. með her­ferðum þar sem fyr­ir­tæki eða félaga­sam­tök hafa gefið ákveðnum árgöngum í skólum hjálma til notk­un­ar. Þessi átök hafa kostað tölu­verða vinnu en að sama skapi skilað góðum árangri.

Það verður því ekki séð eða skilið út frá nein­um hand­bærum rökum hvernig umhverf­is- og sam­göngu­nefnd hefur kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu sinni að það sé nauð­syn­legt að skylda ungt fólk með lögum til að nota hjálma við hjól­reið­ar. Brot á slíkri skyldu hafa heldur engin við­ur­lög í för með sér og því hlýtur að telj­ast ein­kenni­legt að halda að laga­skyldan hafi ein­hverja raun­veru­lega þýð­ingu. Nið­ur­staða nefnd­ar­innar er sér­stak­lega und­ar­leg í ljósi þess að reynsla ann­arra þjóða af sam­bæri­legri laga­setn­ingu er almennt mjög nei­kvæð þegar heild­ar­myndin er skoðuð nán­ar.

Reynsla Ástr­ala

Á árunum 1982 til 1989, áður en hjálma­skylda var sett á víð­ast hvar í Ástr­al­íu, tvö­fald­að­ist fjöldi þeirra Ástr­ala sem reglu­lega nota reið­hjól sem ­ferða­máta. Það er því vel hægt að líkja þeirri fjölgun við þá aukn­ingu sem nýlega hefur orðið í fjölda hjól­reiða­manna og kvenna hér á landi á und­an­förnum ára­tug. Á sama tíma­bili fækk­aði banaslysum hjól­reiða­fólks um nær helm­ing (48%) og alvar­lega slös­uðum fækk­aði um þriðj­ung (33%) áður en lög­bundin hjálma­skylda var sett á. Að því er virð­ist til að bregð­ast við þess­ari miklu fækkun alvar­legra meiðsla sett­u Ástr­a­l­ar al­menna hjálma­skyldu í lög árið 1992. Nær sam­stundis fækk­aði um þriðj­ung (30%) því fólki sem not­aði reið­hjól sem dag­legan ferða­máta, t.d. til og frá vinnu (úr 2,1% í 1,4%). Það tók 10 ár fyrir þennan hóp að ná aftur sama fjölda, en þá hafði inn­lögnum hjól­reiða­fólks vegna slysa fjölgað um rúm 20%. Það er stað­reynd að eftir að lögin tóku gildi fækk­aði höf­uð­meiðslum hjól­reiða­fólks lít­il­lega (-1,6%), en þar með er ekki öll sagan sögð. Á sama tíma varð mun meiri fækkun í alvar­legum höf­uð­meiðslum gang­andi veg­far­enda (-2,5%), sem höfðu þó ekki verið skyld­aðir til að nota hjálma. Skýr­ingin liggur í umfangs­mik­illi aug­lýs­inga­her­ferð sem var sett í gang sam­tímis og dró úr bæði hraða- og ölv­un­arakstri öku­manna. Árang­ur­inn hafði því ekk­ert með hjálma­skyld­una að gera heldur mikið frekar það að öku­menn óku síður ölv­aðir eða of hratt.

Annar merki­legur hlutur gerð­ist um leið og Ástr­a­l­ar ­settu lög um hjálma­skyldu. Hlut­fall kvenna af heild­ar­fjölda hjólandi veg­far­enda lækk­aði um þriðj­ung (30%). Skýr­ingin liggur í þeirri við­horfs­breyt­ingu sem varð með laga­setn­ing­unni því nú þótti kven­fólki hjól­reiðar of hættu­legar og þær hættu því að nota þennan heilsu­sam­lega, um­hverf­is­væna og hag­kvæma ferða­máta. Það er engin ástæða til ann­ars en áætla að það sama ger­ist hér á landi verði lög­bundin hjálma­skylda inn­leidd.

Reynsla Svía

Svíar breyttu sinni lög­gjöf árið 2005. Hjálma­skylda þar nær til barna undir 15 ára aldri. Þar sem sak­hæf­is­aldur í Sví­þjóð er einmitt 15 ár hefur það samt engar form­legar refs­ingar eða ávítur í för með sér fyrir barn undir þeim aldri sem virðir ekki hjálma­skyld­una og því má alveg velta fyrir sér hver til­gang­ur­inn er. Tölu­verð fækkun reið­hjóla­fólks eftir gild­is­töku lag­anna er stað­reynd. Rann­sókn var gerð í kjöl­far laga­setn­ing­ar­inn­ar, með það að mark­miði að stað­festa virkni hjálma­skyld­unnar við að draga úr höf­uð­meiðsl­um. Nið­ur­staðan kom rann­sak­endum hins vegar mjög á óvart. Meðal stúlkna varð engin breyt­ing í fjölda eða alvar­leika höf­uð­á­verka. Meðal drengja varð hlut­falls­leg breyt­ing, þ.e. hjól­reiða­slys þar sem hlutu­st höf­uð­meiðsl ­sem hlut­fall af heild­ar­fjölda slysa lækk­aði lít­il­lega, um tæp­lega 10%. Hins vegar kom í ljós við nán­ari skoðun að það var ekki vegna þess að höf­uð­meiðslum fækk­aði heldur frekar vegna þess að öðrum meiðslum fjölg­aði. Þessi rann­sókn stað­festir að þegar hjálma­skylda er komin á virð­ast drengir ekki fara eins var­lega og hljóta því oftar alls kyns minni háttar meiðsl. 

Reynsla Ný-­Sjá­lend­inga 

Á Nýja-­Sjá­landi var hjálma­skylda inn­leidd í byrjun árs­ins 1994. Töl­fræðin þaðan sýnir að áhrifin urðu helst þau að mik­ill fjöldi fólks (50%) hætti að nota reið­hjól sem dag­legt far­ar­tæki. Ungt fólk hætti að hjóla til skóla og full­orðnir hjól­uðu ekki lengur til vinnu. Hins vegar varð engin breyt­ing í hlut­falls­legum fjölda lát­inna eða alvar­lega slas­aðra hjólandi veg­far­enda í umferð­ar­slys­um. Hjól­reiða­fólk var þá og er enn nærri 3% allra þeirra sem lát­ast í umferð­ar­slysum þar í landi og sú tala hélst óbreytt frá 1990 fram til 2010. Sömu­leiðis er hlut­fall hjól­reiða­fólks um 6% allra þeirra sem slasast alvar­lega í umferð­inni þrátt fyrir helm­ings­fækkun hjólandi veg­far­enda.

Sér­staka athygli vekur að á Nýja-­Sjá­landi varð lang­mest fækkun hjól­reiða­fólks meðal ald­urs­hóps­ins 15-19 ára. Áður en hjálma­skyldan var sett á hjól­uðu 18% ungra pilta til skóla og vinnu, eftir laga­setn­ingu féll hlut­fallið niður í 6%. Meðal stúlkna voru hlut­föllin 11% fyrir laga­setn­ingu en eftir gild­is­töku var talan komin í 2%. Það er því aug­ljóst að sá árangur sem hægt er að tala um af laga­setn­ing­unni í Nýja-­Sjá­landi er fyrst og fremst vegna þess að laga­setn­ingin fækk­aði hjól­reiða­fólki veru­lega en hafði lítil sem engin áhrif á tíðni slysa meðal þeirra sem hjól­uðu.

Skil­yrt skyn­semi

Það hlýtur að telj­ast eðli­legt að gera þá kröfu að laga­setn­ing af þessu tagi sé byggð á hald­bærum rökum og gögnum sem styðja lík­lega gagn­semi lag­anna. En þá þarf líka að vera vilji til að skoða slík gögn hvoru megin sem þau eru í umræð­unni. Full­yrð­ingin um að engar rann­sóknir sýni að hjól­reiða­fólki fækki við sam­bæri­legar laga­setn­ingar er ein­fald­leg röng og því ber að end­ur­skoða bæði nefnd­ar­á­litið og frum­varpið út frá þeirri stað­reynd.

Tak­mark nýrra íslenskra umferð­ar­laga, sem fólk í nefnd­inni hefur sagst vera stolt af, er að vernda líf og heilsu veg­far­enda. Þá hlýtur að þurfa að skoða heild­ar­sam­heng­ið, líf allra og heilsu allra til lengri tíma lit­ið, en ekki bara sumra hér og nú.

Höf­undur situr í stjórn Lands­sam­taka Hjól­reiða­manna, L­HM.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rannsóknarskipið Hákon krónprins við rannsóknir í Norður-Íshafi.
Ískyggilegar niðurstöður úr Norður-Íshafi
Lífríkið undir ísnum í Norður-Íshafinu er ekki það sem vísindamenn áttu von á. Í nýrri rannsókn kom í ljós að vistkerfið einkennist ekki af tegundum sem helst einkenna hin köldu heimskautasvæði.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Ingrid Kuhlman
Tölum um dauðann
Kjarninn 17. ágúst 2022
Lilja Alfreðsdóttir er menningar- og viðskiptaráðherra.
Stefnt að því að sameina þrjá tónlistarsjóði í einn og skilgreina Sinfó sem þjóðareign
Menningar- og viðskiptaráðherra hefur lagt fram drög að nýjum heildarlögum um tónlist. Stofna á Tónlistarmiðstöð, sjálfseignarstofnun sem á að verða hornsteinn íslensks tónlistarlífs og rekin með svipuðum hætti og Íslandsstofa.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Í sumar hafa tugir borga í Kína lýst yfir hættuástandi vegna hita.
Verksmiðjum lokað og mikill uppskerubrestur blasir við
Hitabylgja sumarsins hefur haft gríðarleg áhrif á stórum landsvæðum í Kína. Rafmagn er skammtað og algjörum uppskerubresti hefur þegar verið lýst yfir á nokkrum svæðum.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Seðlabankinn mun kynna næstu stýrivaxtaákvörðun í næstu viku.
Búast við að stýrivextir verði komnir upp í sex prósent í byrjun næsta árs
Markaðsaðilar vænta þess að verðbólgan sé við hámark nú um stundir en að hún muni hjaðna hægar. Í vor bjuggust þeir við að verðbólga eftir ár yrði fimm prósent en nú telja þeir að hún verði 5,8 prósent.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Segja toppana í samfélaginu hafa tekið sitt og að lágmark sé að launafólk fái það sama
Í Kjarafréttum Eflingar er lagt til að almenn laun hækki um 52.250 krónur á mánuði miðað við núverandi verðbólgu. Ríkið þurfi auk þess að koma að kjarasamningaborðinu með tug milljarða króna aðgerðir til að bæta stöðu þeirra verst settu í samfélaginu.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Starfsmenn Hvals hf. komu dróna svissneska ríkisfjölmiðilsins til lögreglunnar á Akranesi án þess að til húsleitaraðgerðar þyrfti að koma.
Hvals-menn skiluðu dróna svissneska ríkisfjölmiðilsins til lögreglu
Lögreglan á Akranesi fékk kvikmyndatökudróna sem starfsmenn Hvals hf. hirtu af starfsmönnum svissnesks ríkisfjölmiðils afhentan og kom honum til eigenda sinna. Bæði drónaflugið og drónastuldurinn eru á borði lögreglunnar.
Kjarninn 17. ágúst 2022
Suðurhringþokan mynduð af WEBB-sjónaukanum í tveimur ólíkum útfærslum.
2.000 ljósár á sextíu sekúndum
Þau sem dreymir um að ferðast um geiminn ættu ekki að láta nýtt myndband geimferðastofnana Bandaríkjanna og Evrópu framhjá sér fara. Á sextíu sekúndum er boðið upp á 2.000 ljósára ferðalag með hjálp hins magnaða WEBB-sjónauka.
Kjarninn 16. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar