Sætir skattar

Eiríkur Ragnarsson fjallar um hinn alræmda sykurskatt.

Auglýsing

Gríð­ar­mikil stemm­ing hefur mynd­ast á inter­net­inu nýlega. Til­efnið er að sjálf­sögðu til­laga Land­læknis að setja sér­stakan skatt á gos og nammi. Fólk á vinstri væng finnst þetta nó-breiner á meðan hægri­menn hneyksl­ast á þess­ari aðför að frelsi ein­stak­lings­ins. Umræðan hefur að sjálf­sögðu marga króka og kima, en í grunn­inn snýst hún um um það hvort sé tromp: Frelsi eða lýð­heilsa.

Frels­is­rökin er í sjálfu sér góð og blessuð; ef fólk vill borða syk­ur, þá má það það, en þau borga fyrir það og gjald­mið­ill­inn er fram­tíð­ar­heilsa þeirra. Þessi rök missa þó aðeins mark sitt ef við skoðum það kerfi sem við lifum í. Eftir allt borga nammigrís­irnir ekki einir fyrir nammi át sitt. Þar sem við rekum heil­brigð­is­kerfið úr sam­eig­in­legum sjóðum endum við öll á því deila kostn­aðnum sem nammi át krefst, eftir að það kemur að heilsu-skulda­dög­um. Þetta bendir fólk á vinstri væng oft á. Í þeim raun­veru­leika sem við lifum (og kerf­inu eins og það er) hafa slík rök grip. Margir trúa því einnig að syk­ur­skattar séu óskyn­sömum almenn­ingi fyrir bestu. Fæstir segja það þó beint, en lesa má það á milli lín­anna.

20% verð­hækkun á gos­drykkjum leiðir til 20% sam­dráttar í neyslu

Land­læknir telur það að lág­marki eigi að hækka verð á sykruðum drykkjum um 20%. Svo virð­ist vera sem þessi tala sé ekki dregin úr þunnu lofti. Rann­sóknir sem WHO gefa það í skyn að 20% hækkun á slíkum vörum skili sér í u.þ.b. 20% sam­drætti í neyslu þeirra. Það er svo sem ekk­ert óeðli­legt við þessa tölu og er hún ein­fald­lega afleið­ing einnar bestu for­múlu hag­fræð­inn­ar: Slut­sky-­for­múl­unn­ar.

Auglýsing

Slut­sky-­for­múlan er í raun sára­ein­föld for­múla. Og segir hún okkur það að þegar verð á einni vöru hækkar þá sé, tækni­lega séð, hægt að spá fyrir um sam­drátt í neyslu þeirra vöru og skipta má þessum sam­drætti milli tveggja áhrifa. Ann­ars vegar tekju- og hins vegar verð­á­hrifa.

Tekju­á­hrifin má útskúra með ein­földu dæmi. ímyndið ykkur ungan dreng. Köllum hann Palla. Palli fær viku­lega 1.200 kr. í vasa­pen­ing og vill ekk­ert annað við pen­ing­inn sinn gera en að kaupa kók dós, sem kostar 100 kr. Í þessu til­felli kaupir Palli sér 12 dósir á viku. Ef í næstu viku 20 kr. skattur er settur á kók í dós, þá getur palli bara keypt 10 dós­ir. Sem sagt, 20% verð­hækkun leiðir til tæp­lega 17% sam­dráttar í neyslu. Því er aug­ljóst að eitt­hvað er til í þess­ari tölu; verð­hækk­anir leiða alltaf til sam­dráttar í neyslu, þó svo það sé ekki nema bara með því að gera neyt­endur fátæk­ari (í þessu dæmi hefði Land­læknir getað náð sömu útkomu, 17% sam­drætti, með því að biðla til for­eldra Palla að lækka vasa­pen­ing­inn hans um 200 krón­ur).

Verð­á­hrifin eru aðeins flókn­ari hnútur að leysa. Ég ætla samt að reyna. Ef Palli drekkur ekki bara kók, heldur líka sóda­vatn, þá hefur verð­hækkun á kóki áhrif til við­bótar við það að gera Palla fátæk­ari. Verð­hækk­unin gerir sóda­vatn ódýr­ara, í sam­an­burði við kók. Því gæti slík verð­hækkun haft þau áhrif að Palli drykki minna kók og meira sóda­vatn í stað­inn. Í ýkt­ustu til­fellum myndi Palli skipta út allri kók drykkju fyrir sóda­vatn. Sama hvað því líð­ur, þá segir Slut­sky okkur það að verð­hækk­anir draga alltaf eitt­hvað úr neyslu. (Að öllu óbreyttu, en auð­vitað ef vasa­pen­ing­ur­inn Palla hækkar sam­hliða verð­hækk­un­inni, þá gæti neyslan aukist, en hún ykist alltaf minna en hún hefði gert ef verðið hefði aldrei verið hækk­að.)

Hvað kemur í stað­inn fyrir kók­ið?

Í raun­heim­inum eru tonn af drykkjum sem mis­mun­andi ein­stak­lingar gætu skipt yfir í ef verð á gosi hækk­ar. Draumur Land­læknis er auð­vitað að fólk skipti út gosn­eyslu sinni fyrir súr­káls­drykk, þó hann sætti sig eflaust við ef fólk skiptir úr kóki í epla­safa. En hættan er að sjálf­sögðu sú að fólk skipti yfir úr gosi í eitt­hvað jafn skað­legt, eða skað­legra.

Mynd: Eikonomics

Til dæmis gæti það gerst að fólk í leit að svala­drykk, sjái nú bjór sem ekki svo dýran kost. Stað­reyndin er sú að bjórn­eysla Íslend­inga hefur tekið stærðar stökk und­an­farin ár. Það má vel vera til­vilj­un, en á árum þegar verð­munur á kók í dós og bjór hefur minnk­að, hefur neysla á bjór tekið léttan kipp. Ekki má lesa of mikið í telauf­in, en þetta ber þó að hafa í huga. Þökk sé hinni óstöð­ugu krónu, sveifl­ast verðið á kóki asni mikið milli ára. Slíkar hreyf­ingar gæti ríkið not­fært sér til þess að reyna að setja skatt­inn þannig að hann best þjóni sínu mark­miði. Og hvert neyslan leitar þegar verð hækka.

Mynd: Eikonomics

Land­læknir gegnir ekki auð­veldu starfi. Emb­ættið er á réttri braut og á klapp á bakið skilið fyrir vinnu sína. Emb­ætt­inu ber að skoða hvernig er hægt að draga úr þeim kostn­aði sem syk­ur­neysla hefur á sam­fé­lag­ið. Það er gott að sjá þá vönd­uðu vinnu sem fór í að reyna að skilja hvernig hægt er að bregð­ast við. Því er mik­il­vægt, ef mark­miðið er að bæta heilsu lands­manna og lækka kostnað af með­ferð, að skilja hvert neyslan leitar eftir verð­breyt­ing­ar. Þar gætu hag­fræð­ingar komið að gagni.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Benedikt Gíslason, bankastjóri Arion banka.
Arion banki búinn að höfða mál gegn Fjármálaeftirlitinu
Fjármálaeftirlit Seðlabankans sektaði Arion banka um tæpar 88 milljónir króna í sumar. Ástæðan var sú að upplýsingar um fyrirhugaðar fjöldauppsagnir í bankanum birtust í fjölmiðlum. Arion banki vill að ákvörðunin verði ógild.
Kjarninn 31. október 2020
Þorsteinn Már Baldvinsson, annar forstjóri Samherja, er stjórnarformaður Síldarvinnslunnar.
Eigið fé Síldarvinnslunnar nú 50 milljarðar króna
Síldarvinnslan hefur verið dugleg við að kaupa upp aflaheimildir síðust ár. Hún er að uppistöðu í eigu Samherja og fjölskyldufyrirtækis annars forstjóra Samherja. Saman halda útgerðir sem tengjast forstjórum Samherja á um 20 prósent af öllum kvóta.
Kjarninn 31. október 2020
Kristján Þór Júlíusson sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lét Katrínu Jakobsdóttir forsætisráðherra vita af málinu eftir að ráðuneyti hans fékk ábendingu um það.
Kristján Þór upplýsti Katrínu um samskipti skrifstofustjóra við Stjórnartíðindi
Sjávarútvegsráðherra upplýsti forsætisráðherra um það í júlímánuði síðastliðnum að í júlí í fyrra hefði þáverandi skrifstofustjóri ráðuneytis hans átt samskipti við Stjórnartíðindi og látið fresta birtingu nýrra laga um laxeldi, sem kom fyrirtækjunum vel.
Kjarninn 31. október 2020
Jeff Bezos forstjóri Amazon
Metfjórðungur hjá Amazon
Tekjur Amazon á síðustu þremur mánuðum voru rúmlega fjórum sinnum meiri en landsframleiðsla Íslands í fyrra.
Kjarninn 30. október 2020
Guðni Bergsson er formaður KSÍ.
Íslandsmótið í knattspyrnu flautað af – efstu liðin krýnd Íslandsmeistarar
Valur er Íslandsmeistari í knattspyrnu karla og Breiðablik Íslandsmeistari kvenna.
Kjarninn 30. október 2020
Þríeykið og aðrir sérfróðir viðbragðsaðilar njóta yfirburðatrausts hjá Íslendingum – en á bilinu 94-96 prósenst segjast treysta því að fá áreiðanlegar upplýsingar um veirufjárann þaðan.
Íslendingar treysta sérfróðum yfirvöldum og fjölmiðlum vel í tengslum við COVID-19
Vinnuhópur þjóðaröryggisráðs um upplýsingaóreiðu í tengslum við COVID-19 hefur skilað af sér skýrslu. Þar kemur m.a. fram að traust til þríeykisins og annarra sérfróðra yfirvalda er afgerandi og traust til innlendra fjölmiðla sömuleiðis mjög mikið.
Kjarninn 30. október 2020
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra kynnti hertar aðgerðir vegna útbreiðslu kórónuveirufaraldursins á blaðamannafundi fyrr í dag. Efnahagsaðgerðirnar eru afleiðing af þeirri stöðu.
Tekjufallsstyrkir útvíkkaðir, viðspyrnustyrkir kynntir og rætt um áframhald hlutabótaleiðar
Ríkisstjórn Íslands boðar enn einn efnahagspakkann. Sá nýjasti er sniðinn að mestu að þeim minni fyrirtækjum og einyrkjum sem þurfa að loka vegna kórónuveirufaraldursins.
Kjarninn 30. október 2020
Höfuðstöðvar Arion banka í Borgartúni
Segir umfram eigið fé ekki hafa tengingu við úrræði stjórnvalda
Bankastjóri Arion banka segir viðskiptavini sína hafið notið góðs af minni álagningum stjórnvalda á bankakerfið og litla tengingu vera á milli þess og umfram eigin fé bankans.
Kjarninn 30. október 2020
Meira úr sama flokkiEikonomics