Sætir skattar

Eiríkur Ragnarsson fjallar um hinn alræmda sykurskatt.

Auglýsing

Gríð­ar­mikil stemm­ing hefur mynd­ast á inter­net­inu nýlega. Til­efnið er að sjálf­sögðu til­laga Land­læknis að setja sér­stakan skatt á gos og nammi. Fólk á vinstri væng finnst þetta nó-breiner á meðan hægri­menn hneyksl­ast á þess­ari aðför að frelsi ein­stak­lings­ins. Umræðan hefur að sjálf­sögðu marga króka og kima, en í grunn­inn snýst hún um um það hvort sé tromp: Frelsi eða lýð­heilsa.

Frels­is­rökin er í sjálfu sér góð og blessuð; ef fólk vill borða syk­ur, þá má það það, en þau borga fyrir það og gjald­mið­ill­inn er fram­tíð­ar­heilsa þeirra. Þessi rök missa þó aðeins mark sitt ef við skoðum það kerfi sem við lifum í. Eftir allt borga nammigrís­irnir ekki einir fyrir nammi át sitt. Þar sem við rekum heil­brigð­is­kerfið úr sam­eig­in­legum sjóðum endum við öll á því deila kostn­aðnum sem nammi át krefst, eftir að það kemur að heilsu-skulda­dög­um. Þetta bendir fólk á vinstri væng oft á. Í þeim raun­veru­leika sem við lifum (og kerf­inu eins og það er) hafa slík rök grip. Margir trúa því einnig að syk­ur­skattar séu óskyn­sömum almenn­ingi fyrir bestu. Fæstir segja það þó beint, en lesa má það á milli lín­anna.

20% verð­hækkun á gos­drykkjum leiðir til 20% sam­dráttar í neyslu

Land­læknir telur það að lág­marki eigi að hækka verð á sykruðum drykkjum um 20%. Svo virð­ist vera sem þessi tala sé ekki dregin úr þunnu lofti. Rann­sóknir sem WHO gefa það í skyn að 20% hækkun á slíkum vörum skili sér í u.þ.b. 20% sam­drætti í neyslu þeirra. Það er svo sem ekk­ert óeðli­legt við þessa tölu og er hún ein­fald­lega afleið­ing einnar bestu for­múlu hag­fræð­inn­ar: Slut­sky-­for­múl­unn­ar.

Auglýsing

Slut­sky-­for­múlan er í raun sára­ein­föld for­múla. Og segir hún okkur það að þegar verð á einni vöru hækkar þá sé, tækni­lega séð, hægt að spá fyrir um sam­drátt í neyslu þeirra vöru og skipta má þessum sam­drætti milli tveggja áhrifa. Ann­ars vegar tekju- og hins vegar verð­á­hrifa.

Tekju­á­hrifin má útskúra með ein­földu dæmi. ímyndið ykkur ungan dreng. Köllum hann Palla. Palli fær viku­lega 1.200 kr. í vasa­pen­ing og vill ekk­ert annað við pen­ing­inn sinn gera en að kaupa kók dós, sem kostar 100 kr. Í þessu til­felli kaupir Palli sér 12 dósir á viku. Ef í næstu viku 20 kr. skattur er settur á kók í dós, þá getur palli bara keypt 10 dós­ir. Sem sagt, 20% verð­hækkun leiðir til tæp­lega 17% sam­dráttar í neyslu. Því er aug­ljóst að eitt­hvað er til í þess­ari tölu; verð­hækk­anir leiða alltaf til sam­dráttar í neyslu, þó svo það sé ekki nema bara með því að gera neyt­endur fátæk­ari (í þessu dæmi hefði Land­læknir getað náð sömu útkomu, 17% sam­drætti, með því að biðla til for­eldra Palla að lækka vasa­pen­ing­inn hans um 200 krón­ur).

Verð­á­hrifin eru aðeins flókn­ari hnútur að leysa. Ég ætla samt að reyna. Ef Palli drekkur ekki bara kók, heldur líka sóda­vatn, þá hefur verð­hækkun á kóki áhrif til við­bótar við það að gera Palla fátæk­ari. Verð­hækk­unin gerir sóda­vatn ódýr­ara, í sam­an­burði við kók. Því gæti slík verð­hækkun haft þau áhrif að Palli drykki minna kók og meira sóda­vatn í stað­inn. Í ýkt­ustu til­fellum myndi Palli skipta út allri kók drykkju fyrir sóda­vatn. Sama hvað því líð­ur, þá segir Slut­sky okkur það að verð­hækk­anir draga alltaf eitt­hvað úr neyslu. (Að öllu óbreyttu, en auð­vitað ef vasa­pen­ing­ur­inn Palla hækkar sam­hliða verð­hækk­un­inni, þá gæti neyslan aukist, en hún ykist alltaf minna en hún hefði gert ef verðið hefði aldrei verið hækk­að.)

Hvað kemur í stað­inn fyrir kók­ið?

Í raun­heim­inum eru tonn af drykkjum sem mis­mun­andi ein­stak­lingar gætu skipt yfir í ef verð á gosi hækk­ar. Draumur Land­læknis er auð­vitað að fólk skipti út gosn­eyslu sinni fyrir súr­káls­drykk, þó hann sætti sig eflaust við ef fólk skiptir úr kóki í epla­safa. En hættan er að sjálf­sögðu sú að fólk skipti yfir úr gosi í eitt­hvað jafn skað­legt, eða skað­legra.

Mynd: Eikonomics

Til dæmis gæti það gerst að fólk í leit að svala­drykk, sjái nú bjór sem ekki svo dýran kost. Stað­reyndin er sú að bjórn­eysla Íslend­inga hefur tekið stærðar stökk und­an­farin ár. Það má vel vera til­vilj­un, en á árum þegar verð­munur á kók í dós og bjór hefur minnk­að, hefur neysla á bjór tekið léttan kipp. Ekki má lesa of mikið í telauf­in, en þetta ber þó að hafa í huga. Þökk sé hinni óstöð­ugu krónu, sveifl­ast verðið á kóki asni mikið milli ára. Slíkar hreyf­ingar gæti ríkið not­fært sér til þess að reyna að setja skatt­inn þannig að hann best þjóni sínu mark­miði. Og hvert neyslan leitar þegar verð hækka.

Mynd: Eikonomics

Land­læknir gegnir ekki auð­veldu starfi. Emb­ættið er á réttri braut og á klapp á bakið skilið fyrir vinnu sína. Emb­ætt­inu ber að skoða hvernig er hægt að draga úr þeim kostn­aði sem syk­ur­neysla hefur á sam­fé­lag­ið. Það er gott að sjá þá vönd­uðu vinnu sem fór í að reyna að skilja hvernig hægt er að bregð­ast við. Því er mik­il­vægt, ef mark­miðið er að bæta heilsu lands­manna og lækka kostnað af með­ferð, að skilja hvert neyslan leitar eftir verð­breyt­ing­ar. Þar gætu hag­fræð­ingar komið að gagni.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Flestir Íslendingar breyttu ekki áfengisnotkun sinni í faraldrinum
Fimmtán prósent Íslendinga drukku oftar eða mun oftar en venjulega í mars og apríl en flestir breyttu þó ekki áfengisnotkun sinni á þessu tímabili.
Kjarninn 6. júní 2020
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
Björn Leví: Höfum hjakkað í sama farinu
„Á undanförnum árum höfum við verið að hjakka í sama farinu. Við höfum verið að nýta okkur þennan enn eina hvalreka sem ferðaþjónustan hefur verið,“ segir þingmaður Pírata.
Kjarninn 6. júní 2020
Leikhópurinn Lotta: Bakkabræður
Bakkabræður teknir í samfélagssátt
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Bakkabræður í uppsetningu Leikhópsins Lottu.
Kjarninn 6. júní 2020
Heil vika án nýrra smita
Nýgreind smit síðasta sólarhringinn: Núll. Greind smit síðustu sjö sólarhringa: Núll. Í dag eru tímamót í baráttu Íslendinga gegn COVID-19. Í baráttunni gegn litla gaddaboltanum, veirunni sem virðist ekki hafa tekist að finna líkama að sýkja í viku.
Kjarninn 6. júní 2020
Jói Sigurðsson, sem sést hér fyrir miðju á myndinni og Þorgils Sigvaldason, sem stendur lengst til hægri, fengu hugmyndina að CrankWheel árið 2014.
Hafa tekist á við vaxtarverki vegna heimsfaraldursins
CrankWheel er íslenskt nýsköpunarfyrirtæki sem hefur vaxið nokkuð að undanförnu vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins, enda gerir tæknilausn fyrirtækisins sölufólki kleift að leysa störf sín af hendi úr fjarlægð.
Kjarninn 6. júní 2020
180⁰ Reglan
180⁰ Reglan
180° Reglan – Viðtal við Christof Wehmeier
Kjarninn 6. júní 2020
Víða í Bandaríkjunum standa yfir mótmæli í kjölfar morðsins á George Floyd.
Vöxtur Antifa í Bandaríkjunum andsvar við uppgangi öfgahægrisins
Bandarískir ráðamenn saka Antifa um að bera ábyrgð á því að mótmælin sem nú einkenna bandarískt þjóðlíf hafi brotist út í óeirðir. Trump vill að hreyfingin verði stimpluð sem hryðjuverkasamtök en það gæti reynst erfitt.
Kjarninn 6. júní 2020
Hugmyndir um að hækka vatnsborð Hagavatns með því að stífla útfall þess, Farið, eru ekki nýjar af nálinni.
Ber að fjalla um hugsanlega áfangaskiptingu Hagavatnsvirkjunar
Íslenskri vatnsorku ehf. ber að sögn Orkustofnunar að fjalla um hugsanlega áfangaskiptingu fyrirhugaðrar Hagavatnsvirkjunar í frummatsskýrslu. Þá ber fyrirtækinu einnig að bera saman 9,9 MW virkjun og fyrri áform um stærri virkjanir.
Kjarninn 6. júní 2020
Meira úr sama flokkiEikonomics