Sætir skattar

Eiríkur Ragnarsson fjallar um hinn alræmda sykurskatt.

Auglýsing

Gríð­ar­mikil stemm­ing hefur mynd­ast á inter­net­inu nýlega. Til­efnið er að sjálf­sögðu til­laga Land­læknis að setja sér­stakan skatt á gos og nammi. Fólk á vinstri væng finnst þetta nó-breiner á meðan hægri­menn hneyksl­ast á þess­ari aðför að frelsi ein­stak­lings­ins. Umræðan hefur að sjálf­sögðu marga króka og kima, en í grunn­inn snýst hún um um það hvort sé tromp: Frelsi eða lýð­heilsa.

Frels­is­rökin er í sjálfu sér góð og blessuð; ef fólk vill borða syk­ur, þá má það það, en þau borga fyrir það og gjald­mið­ill­inn er fram­tíð­ar­heilsa þeirra. Þessi rök missa þó aðeins mark sitt ef við skoðum það kerfi sem við lifum í. Eftir allt borga nammigrís­irnir ekki einir fyrir nammi át sitt. Þar sem við rekum heil­brigð­is­kerfið úr sam­eig­in­legum sjóðum endum við öll á því deila kostn­aðnum sem nammi át krefst, eftir að það kemur að heilsu-skulda­dög­um. Þetta bendir fólk á vinstri væng oft á. Í þeim raun­veru­leika sem við lifum (og kerf­inu eins og það er) hafa slík rök grip. Margir trúa því einnig að syk­ur­skattar séu óskyn­sömum almenn­ingi fyrir bestu. Fæstir segja það þó beint, en lesa má það á milli lín­anna.

20% verð­hækkun á gos­drykkjum leiðir til 20% sam­dráttar í neyslu

Land­læknir telur það að lág­marki eigi að hækka verð á sykruðum drykkjum um 20%. Svo virð­ist vera sem þessi tala sé ekki dregin úr þunnu lofti. Rann­sóknir sem WHO gefa það í skyn að 20% hækkun á slíkum vörum skili sér í u.þ.b. 20% sam­drætti í neyslu þeirra. Það er svo sem ekk­ert óeðli­legt við þessa tölu og er hún ein­fald­lega afleið­ing einnar bestu for­múlu hag­fræð­inn­ar: Slut­sky-­for­múl­unn­ar.

Auglýsing

Slut­sky-­for­múlan er í raun sára­ein­föld for­múla. Og segir hún okkur það að þegar verð á einni vöru hækkar þá sé, tækni­lega séð, hægt að spá fyrir um sam­drátt í neyslu þeirra vöru og skipta má þessum sam­drætti milli tveggja áhrifa. Ann­ars vegar tekju- og hins vegar verð­á­hrifa.

Tekju­á­hrifin má útskúra með ein­földu dæmi. ímyndið ykkur ungan dreng. Köllum hann Palla. Palli fær viku­lega 1.200 kr. í vasa­pen­ing og vill ekk­ert annað við pen­ing­inn sinn gera en að kaupa kók dós, sem kostar 100 kr. Í þessu til­felli kaupir Palli sér 12 dósir á viku. Ef í næstu viku 20 kr. skattur er settur á kók í dós, þá getur palli bara keypt 10 dós­ir. Sem sagt, 20% verð­hækkun leiðir til tæp­lega 17% sam­dráttar í neyslu. Því er aug­ljóst að eitt­hvað er til í þess­ari tölu; verð­hækk­anir leiða alltaf til sam­dráttar í neyslu, þó svo það sé ekki nema bara með því að gera neyt­endur fátæk­ari (í þessu dæmi hefði Land­læknir getað náð sömu útkomu, 17% sam­drætti, með því að biðla til for­eldra Palla að lækka vasa­pen­ing­inn hans um 200 krón­ur).

Verð­á­hrifin eru aðeins flókn­ari hnútur að leysa. Ég ætla samt að reyna. Ef Palli drekkur ekki bara kók, heldur líka sóda­vatn, þá hefur verð­hækkun á kóki áhrif til við­bótar við það að gera Palla fátæk­ari. Verð­hækk­unin gerir sóda­vatn ódýr­ara, í sam­an­burði við kók. Því gæti slík verð­hækkun haft þau áhrif að Palli drykki minna kók og meira sóda­vatn í stað­inn. Í ýkt­ustu til­fellum myndi Palli skipta út allri kók drykkju fyrir sóda­vatn. Sama hvað því líð­ur, þá segir Slut­sky okkur það að verð­hækk­anir draga alltaf eitt­hvað úr neyslu. (Að öllu óbreyttu, en auð­vitað ef vasa­pen­ing­ur­inn Palla hækkar sam­hliða verð­hækk­un­inni, þá gæti neyslan aukist, en hún ykist alltaf minna en hún hefði gert ef verðið hefði aldrei verið hækk­að.)

Hvað kemur í stað­inn fyrir kók­ið?

Í raun­heim­inum eru tonn af drykkjum sem mis­mun­andi ein­stak­lingar gætu skipt yfir í ef verð á gosi hækk­ar. Draumur Land­læknis er auð­vitað að fólk skipti út gosn­eyslu sinni fyrir súr­káls­drykk, þó hann sætti sig eflaust við ef fólk skiptir úr kóki í epla­safa. En hættan er að sjálf­sögðu sú að fólk skipti yfir úr gosi í eitt­hvað jafn skað­legt, eða skað­legra.

Mynd: Eikonomics

Til dæmis gæti það gerst að fólk í leit að svala­drykk, sjái nú bjór sem ekki svo dýran kost. Stað­reyndin er sú að bjórn­eysla Íslend­inga hefur tekið stærðar stökk und­an­farin ár. Það má vel vera til­vilj­un, en á árum þegar verð­munur á kók í dós og bjór hefur minnk­að, hefur neysla á bjór tekið léttan kipp. Ekki má lesa of mikið í telauf­in, en þetta ber þó að hafa í huga. Þökk sé hinni óstöð­ugu krónu, sveifl­ast verðið á kóki asni mikið milli ára. Slíkar hreyf­ingar gæti ríkið not­fært sér til þess að reyna að setja skatt­inn þannig að hann best þjóni sínu mark­miði. Og hvert neyslan leitar þegar verð hækka.

Mynd: Eikonomics

Land­læknir gegnir ekki auð­veldu starfi. Emb­ættið er á réttri braut og á klapp á bakið skilið fyrir vinnu sína. Emb­ætt­inu ber að skoða hvernig er hægt að draga úr þeim kostn­aði sem syk­ur­neysla hefur á sam­fé­lag­ið. Það er gott að sjá þá vönd­uðu vinnu sem fór í að reyna að skilja hvernig hægt er að bregð­ast við. Því er mik­il­vægt, ef mark­miðið er að bæta heilsu lands­manna og lækka kostnað af með­ferð, að skilja hvert neyslan leitar eftir verð­breyt­ing­ar. Þar gætu hag­fræð­ingar komið að gagni.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
„Við höfum staðið við það sem lofað var,“ sagði Bjarni Benediktsson um opinberar fjárfestingar á þingi í dag.
Kennir sveitarfélögum um samdrátt í opinberri fjárfestingu
Þingmaður Viðreisnar segir ríkisstjórnina ekki hafa efnt loforð um aukna innviðafjárfestingu. Fjármálaráðherra segir sveitarfélögin bera ábyrgð á því að opinber fjárfesting hafi dregist saman en tölur frá Samtökum Iðnaðarins segja aðra sögu.
Kjarninn 4. mars 2021
Mjólkursamsalan er í markaðsráðandi stöðu hérlendis.
Hæstiréttur: MS misnotaði markaðsráðandi stöðu og á að greiða 480 milljónir í ríkissjóð
Tæplega áratugalangri deilu, sem hófst þegar fyrrverandi forstjóri Mjólku fékk óvart sendan reikning sem hann átti ekki að fá, er lokið. Niðurstaða æðsta dómstóls landsins er að Mjólkursamsalan hafi brotið alvarlega gegn samkeppnislögum.
Kjarninn 4. mars 2021
Samtök iðnaðarins héldu sitt árlega Iðnþing í dag. Myndin er af svonefndu Húsi atvinnulífsins í Borgartúni.
Auka þurfi gjaldeyristekjur um 1,4 milljarða á viku næstu fjögur ár
Samtök iðnaðarins telja að til þess að skapa „góð efnahagsleg lífsgæði“ á Íslandi þurfi landsframleiðsla að aukast um 545 milljarða króna á næstu fjórum árum. Þau kalla eftir því að ríkisfjármálum verði beitt af fullum þunga til að skapa viðspyrnu.
Kjarninn 4. mars 2021
Guðmundur Ragnarsson
Hvar eru störfin?
Kjarninn 4. mars 2021
Spútnik V bóluefnið er komið í áfangamat hjá Lyfjastofnun Evrópu.
Spútnik V komið í áfangamat hjá Lyfjastofnun Evrópu
Rússneska bóluefnið Spútnik V er komið í áfangamat hjá sérfræðinganefnd Lyfjastofnunar Evrópu. Nýlegar niðurstöður sem voru birtar í Lancet gefa til kynna að bóluefnið veiti 91,6 prósent vörn gegn COVID-19 og sé laust við alvarlegar aukaverkanir.
Kjarninn 4. mars 2021
Sigurður Páll Jónsson þingmaður Miðflokksins er fyrsti flutningsmaður tillögunnar.
Félag flugmanna telur hugmyndir Miðflokks um varaflugvöll í Skagafirði óraunhæfar
Það er „með öllu óraunhæft“ að byggja upp Alexandersflugvöll í Skagafirði eins og þingflokkur Miðflokksins telur vert að kanna, að mati Félags íslenskra atvinnuflugmanna. Bent er á að aðrir flugvellir, sem séu í reglulegri notkun, þurfi viðhald.
Kjarninn 4. mars 2021
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir og Alma Möller landlæknir.
„Góðar líkur“ á að veiran hafi verið upprætt innanlands
Sóttvarnalæknir segir að þó að góðar líkur séu á því að veiran hafi verið upprætt innanlands sé nauðsynlegt að halda vöku sinni því aðeins eitt afbrigði, einn einstaklingur, getur sett faraldur af stað. 90 hafa greinst með breska afbrigðið hér á landi.
Kjarninn 4. mars 2021
Kynnti vísbendingar um ferðavilja fyrir ríkisstjórn
Ráðherra ferðamála fór á ríkisstjórnarfundi á þriðjudag yfir þær vísbendingar sem eru til staðar um ferðavilja erlendra og innlendra ferðamanna næstu misserin. Kjarninn fékk samantekt á minnisblaði sem ráðherra kynnti frá ráðuneytinu.
Kjarninn 4. mars 2021
Meira úr sama flokkiEikonomics