Auglýsing

Í frá­bærri bók Andrew Ross Sork­in, blaða­manns New York Times og rit­stjóra Deal­book hluta vefs blaðs­ins, Too Big To Fail, fjallar Sorkin um það tíma­bil þegar stóru bank­arnir á Wall Street rið­uðu til falls, á árunum 2007 til 2009. 

Mikið hefur verið skrifað um þessa atburði, en bók Sorkin er lík­lega sú sem er áhrifa­mest, enda var hún afhjúp­andi á þeim tíma sem hún kom út og lýsti upp vanda­málin af mik­illi fag­mennsku og hæfi­leikum til að miðla sög­unni. Í henni komu fram upp­lýs­ingar úr innsta hring.

Auglýsing


Rík­is­á­byrgð á mis­tökum einka­fjár­festa

Sorkin á einnig heið­ur­inn af því að hafa sett vanda­málið - Of stór til að mis­takast - á dag­skrá í banda­rísku efna­hags­lífi og í heim­inum öll­um. Greina­skrif hans á árunum 2005 til 2008 voru sér­lega skörp og við­var­andi, en í fyrstu var lítt hlust­að. Það átti eftir að breyt­ast. Sjón­varps­myndin sem gerð var um bók­ina, og kom út 2011, er vönduð og gerir umfjöll­un­ar­efn­inu góð skil. 

Bókin er tíu ára um þessar mundir og áhuga­vert er að velta fyrir sér hvort það sé búið að takast á við þetta vanda­mál á Íslandi jafnt sem ann­ars stað­ar, sem er að fyr­ir­tæki með kerf­is­lægt mik­il­vægi megi ein­fald­lega ekki falla og því muni hið opin­bera alltaf tryggja stöðu þeirra. 

Staðan enn fyrir hendi

Stutta svarið er að bankar eru enn of stórir til að falla, og hafa stækkað mikið á und­an­förnum ára­tug. Vanda­málið hefur ekki horf­ið, þvert á móti. Seðla­bankar heims­ins hafa þanið út efna­hags­reikn­inga sína, til að berj­ast á móti vanda­mál­unum sem fjár­málakreppan - að miklu leyti til­búin af bönk­unum á Wall Street og víðar um heim - leiddi yfir alþjóða­væddan heim við­skipta. 

Ray Dalio, fjár­fest­inga­stjóri Bridgewa­ter Associ­ates, eins stærsta fjár­fest­inga­sjóðs heims sem er með 160 millj­arða Banda­ríkja­dala í stýr­ingu, skrif­aði grein á Lin­kedin síðu sína 5. nóv­em­ber síð­ast­lið­inn, þar sem hann full­yrðir að „brjál­æði“ ríki í heim­inum og að kerfið sem við búum við á fjár­mála­mark­aði sé mein­gallað (The World Has Gone Mad And The System Is Bro­ken). 

Hann segir að sú stefna seðla­banka að dæla ókeypis fjár­munum út á fjár­mála­mark­aði ýti undir ójöfn­uð, þar sem aðgengi að fjár­munum sé algjör­lega ójafnt, og að þessi stefna sé ósjálf­bær til lengd­ar. Vanda­málin magn­ist upp, og að stefna seðla­banka geti ekki gengið upp. 

Hann segir mikla bjögun ein­kenna verð­bréfa­mark­aði þar sem alltof auð­velt aðgengi að fjár­magni ýti undir kæru­leysi, og fjár­festar þurfi ekki að gera kröfu um hagnað eða skyn­saman rekst­ur. Hann segir kap­ít­al­ismann - eins og hann hefur verið keyrður áfram af seðla­bönkum og fjár­mála­mörk­uðum - ein­fald­lega ekki vera að virka fyrir venju­legt fólk, heldur aðeins þá sem til­heyra þeim for­rétt­inda­hópi að fá ókeypis fjár­magn auð­veld­lega. Ósjálf­bærni er það sem ein­kennir stöðu mála og þannig getur það ekki ver­ið, segir Dalio.

Hann telur að þessi vanda­mál hafi öll magn­ast upp á und­an­förnum ára­tug, og að rík­is­stjórnir og seðla­bankar séu að forð­ast það að takast á við stöð­una. 

Flug­fé­lögin of stór til að falla?

Þetta hug­tak, sem Sorkin gerði lif­andi og ljóst í bók sinni, um að fyr­ir­tæki geti verið of stór til að þau geti fall­ið, er nú aftur komið upp í umræð­unni á Íslandi. Að þessu sinni í tengslum við flug­rekst­ur. Því hefur verið velt upp, hvort íslenska ríkið hafi mögu­lega átt að bjarga WOW air með fjár­fram­lagi til að koma í veg fyrir slæm efna­hags­leg áhrif af falli þess. 

Hvernig sem á það ein­staka til­vik er lit­ið, þá er aug­ljóst mál að loft­brúin milli Íslands og umheims­ins er með kerf­is­lægt mik­il­vægi fyrir Íslandi. Til dæmis myndi það hafa gríð­ar­leg áhrif á Íslandi ef Icelandair lenti í miklum vanda, og eðli­legt að sú spurn­ing vakni hvort að ríkið myndi tryggja stöðu fyr­ir­tæk­is­ins ef það lenti í krögg­um. Til ein­föld­un­ar: Íslenska loft­brúin byggir 99 pró­sent á því að ferða­menn komi í gegnum Kefla­vík­ur­flug­völl og byrji síðan að eyða pen­ingum á Ísland­i. 

Þeir skilja eftir um 600 millj­arða á ári og leggja þannig grunn­inn að ferða­þjón­ust­unni, sem mik­il­væg­ustu atvinnu­grein þjóð­ar­inn­ar. Það er ekki óeðli­legt að hugsa um stöðu mála þannig, að ríkið þurfti að tryggja skil­virkni þess­arar starf­semi, ef hún lendir í vand­ræð­um. Ríkið á Kefla­vík­ur­flug­völl en spurn­ingin er hvort það þurfi að vera rík­is­á­byrgð á ein­hverri lág­marks virkni flug­brú­ar­inn­ar, svipað og þarf að vera fyrir hendi þegar kemur að fjár­mála­kerf­inu. Lík­lega eru ekki mörg dæmi í heim­inum um svo mikið kerf­is­lægt mik­il­vægi loft­brúar fyrir þjóð­ríki eins og á Íslandi. Það er helst að ein­staka svæði komi upp hug­ann, eins og portú­galski eyja­klas­inn Madeira og Havaí í Kyrra­haf­inu, en bæði svæðin eru alveg háð ferða­þjón­ustu eins og Ísland.

Skúli Mogensen, fyrrverandi eigandi WOW air, fullyrti nýverið að ríkið hefði átt að bjarga WOW air, til að koma í veg fyrir of mikil vandamál fyrir heildina. Er þetta rétt mat hjá Skúla? Það er ekki gott að segja, en mikilvægi loftbrúarinnar fyrir Ísland er óumdeilt.

Eng­inn þarf að efast

Bank­arnir þrír sem eru skil­greindir með kerf­is­lægt mik­il­vægi, Arion banki, Íslands­banki og Lands­banka­inn, eru allir of stórir til að falla fyrir hag­kerf­ið, en segja má að rík­is­á­byrgðin að baki banka­kerf­inu sé óvenju­lega skýr á Íslandi í sam­an­burði við flestar aðrar þjóð­ir. 

Ríkið á 80 pró­sent af banka­kerf­inu, með eign­ar­haldi sínu á Íslands­banka, Lands­bank­anum og Íbúða­lána­sjóði, og ábyrgðin er því bæði bein og óbein. Arion banki er í eigu einka­fjár­festa, en ljóst má vera að ef hann lendir í miklum hremm­ing­um, þá mun íslenska ríkið alltaf þurfa að láta sig málið varða, með Seðla­bank­ann í hlut­verki þrauta­vara­lán­veit­anda í krón­um. 

Það er líka áhuga­vert fyrir fjár­festa að sjá mis­mun­andi stefnu bank­anna, þegar kemur að rekstri þeirra. Arion banki hefur verið mun verr rek­inn en Íslands­banki og Lands­bank­inn, á flesta mæli­kvarða, en hefur skýra sýn á það, að losa eins hratt um fjár­magn og mögu­legt er og greiða út til hlut­hafa. Spurn­ingin sem vaknar er, hvort þessi mikli munur á stefnu kerf­is­lægt mik­il­vægra banka á litla Íslandi sé æski­legur eða ekki. Er þetta til þess fallið að auka trú­verð­ug­leika íslenska banka­kerf­is­ins?

Íslenska bankakerfið og helstu stærðir.

Enn of stór til að falla

Fjár­mála­kerfi í heim­inum byggja á þessum sið­ferð­is­bresti og fölsku rík­is­á­byrgð, þar sem kerf­is­lægt mik­il­vægi ein­staka fyr­ir­tækja setur vanda­mál þeirra ávallt í fang skatt­greið­enda. Merki­legt er að hugsa til þess að á Íslandi er þessi staða ljós­lif­andi, og teygir sig inn í flug­fé­lög og eftir atvikum aðra starf­semi, vegna þess hvað Ísland er lítið og ber­skjaldað fyrir vanda­mál­um. Þetta er áhættu­samt fyrir Ísland til fram­tíðar litið í heimi þar sem landa­mæri eru sífellt að skipta minna máli og vægi minni gjald­miðla verður minna með hverjum deg­in­um, en um það verður fjallað í fram­halds­grein.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hin harða barátta um sjónvarpið og internetið
Síminn fékk nýverið níu milljóna króna stjórnvaldssekt fyrir að hafa margbrotið ákvæði fjölmiðlalaga, með því að í raun vöndla saman sölu á interneti og sjónvarpi. Brotin voru sögð meðvituð, markviss og ítrekuð.
Kjarninn 15. desember 2019
Réttast að senda pöndubirnina heim
Upplýsingar um fund kínverska sendiherrans í Danmörku með færeyskum ráðamönnum um fjarskiptasamning hafa valdið fjaðrafoki í Færeyjum og meðal danskra þingmanna. Sendiherrann neitar að reyna að beita Færeyinga þrýstingi.
Kjarninn 15. desember 2019
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Drög að nýjum þjónustusamningi við RÚV kynnt
Mennta- og menningarmálaráðherra hefur kynnt nýjan þjónustusamning við Ríkisútvarpið fyrir ríkisstjórn en núgildandi samningur rennur út um áramótin.
Kjarninn 14. desember 2019
Agnar Snædahl
Frá kreppuþakuppbyggingu og myglu
Kjarninn 14. desember 2019
Undraheimur bókmenntanna: Veisla Soffíu Auðar Birgisdóttur
Gagnrýnandi Kjarnans skrifar um „Maddama, kerling, fröken, frú. Konur í íslenskum nútímabókmenntum".
Kjarninn 14. desember 2019
Jón Baldvin Hannibalsson
Norrænt velferðarríki eða arðrænd nýlenda?
Kjarninn 14. desember 2019
Björgólfur Jóhannsson, tímabundinn forstjóri Samherja, þegar hann tók við starfinu.
Björgólfur efast um að mútur hafi verið greiddar og telur Samherja ekki hafa brotið lög
Forstjóri Samherja telur Jóhannes Stefánsson hafa verið einan að verki í vafasömum viðskiptaháttum fyrirtækisins í Afríku. Greiðslur til Dúbaí eftir að Jóhannes hætt,i sem taldar eru vera mútur, hafi verið löglegar greiðslur fyrir kvóta og ráðgjöf.
Kjarninn 14. desember 2019
Litla hraun
Vilja að betrun fanga hefjist strax frá dómsuppkvaðningu
Starfshópur félagsmálaráðherra hefur lagt til unnið sé að bataferli einstaklinga sem hlotið hafa refsidóm strax frá uppkvaðningu dóms, á tímabilinu áður en afplánun refsingar hefst, á meðan afplánun varir og einnig eftir að afplánun lýkur.
Kjarninn 14. desember 2019
Meira úr sama flokkiLeiðari