Auglýsing

Í frá­bærri bók Andrew Ross Sork­in, blaða­manns New York Times og rit­stjóra Deal­book hluta vefs blaðs­ins, Too Big To Fail, fjallar Sorkin um það tíma­bil þegar stóru bank­arnir á Wall Street rið­uðu til falls, á árunum 2007 til 2009. 

Mikið hefur verið skrifað um þessa atburði, en bók Sorkin er lík­lega sú sem er áhrifa­mest, enda var hún afhjúp­andi á þeim tíma sem hún kom út og lýsti upp vanda­málin af mik­illi fag­mennsku og hæfi­leikum til að miðla sög­unni. Í henni komu fram upp­lýs­ingar úr innsta hring.

Auglýsing


Rík­is­á­byrgð á mis­tökum einka­fjár­festa

Sorkin á einnig heið­ur­inn af því að hafa sett vanda­málið - Of stór til að mis­takast - á dag­skrá í banda­rísku efna­hags­lífi og í heim­inum öll­um. Greina­skrif hans á árunum 2005 til 2008 voru sér­lega skörp og við­var­andi, en í fyrstu var lítt hlust­að. Það átti eftir að breyt­ast. Sjón­varps­myndin sem gerð var um bók­ina, og kom út 2011, er vönduð og gerir umfjöll­un­ar­efn­inu góð skil. 

Bókin er tíu ára um þessar mundir og áhuga­vert er að velta fyrir sér hvort það sé búið að takast á við þetta vanda­mál á Íslandi jafnt sem ann­ars stað­ar, sem er að fyr­ir­tæki með kerf­is­lægt mik­il­vægi megi ein­fald­lega ekki falla og því muni hið opin­bera alltaf tryggja stöðu þeirra. 

Staðan enn fyrir hendi

Stutta svarið er að bankar eru enn of stórir til að falla, og hafa stækkað mikið á und­an­förnum ára­tug. Vanda­málið hefur ekki horf­ið, þvert á móti. Seðla­bankar heims­ins hafa þanið út efna­hags­reikn­inga sína, til að berj­ast á móti vanda­mál­unum sem fjár­málakreppan - að miklu leyti til­búin af bönk­unum á Wall Street og víðar um heim - leiddi yfir alþjóða­væddan heim við­skipta. 

Ray Dalio, fjár­fest­inga­stjóri Bridgewa­ter Associ­ates, eins stærsta fjár­fest­inga­sjóðs heims sem er með 160 millj­arða Banda­ríkja­dala í stýr­ingu, skrif­aði grein á Lin­kedin síðu sína 5. nóv­em­ber síð­ast­lið­inn, þar sem hann full­yrðir að „brjál­æði“ ríki í heim­inum og að kerfið sem við búum við á fjár­mála­mark­aði sé mein­gallað (The World Has Gone Mad And The System Is Bro­ken). 

Hann segir að sú stefna seðla­banka að dæla ókeypis fjár­munum út á fjár­mála­mark­aði ýti undir ójöfn­uð, þar sem aðgengi að fjár­munum sé algjör­lega ójafnt, og að þessi stefna sé ósjálf­bær til lengd­ar. Vanda­málin magn­ist upp, og að stefna seðla­banka geti ekki gengið upp. 

Hann segir mikla bjögun ein­kenna verð­bréfa­mark­aði þar sem alltof auð­velt aðgengi að fjár­magni ýti undir kæru­leysi, og fjár­festar þurfi ekki að gera kröfu um hagnað eða skyn­saman rekst­ur. Hann segir kap­ít­al­ismann - eins og hann hefur verið keyrður áfram af seðla­bönkum og fjár­mála­mörk­uðum - ein­fald­lega ekki vera að virka fyrir venju­legt fólk, heldur aðeins þá sem til­heyra þeim for­rétt­inda­hópi að fá ókeypis fjár­magn auð­veld­lega. Ósjálf­bærni er það sem ein­kennir stöðu mála og þannig getur það ekki ver­ið, segir Dalio.

Hann telur að þessi vanda­mál hafi öll magn­ast upp á und­an­förnum ára­tug, og að rík­is­stjórnir og seðla­bankar séu að forð­ast það að takast á við stöð­una. 

Flug­fé­lögin of stór til að falla?

Þetta hug­tak, sem Sorkin gerði lif­andi og ljóst í bók sinni, um að fyr­ir­tæki geti verið of stór til að þau geti fall­ið, er nú aftur komið upp í umræð­unni á Íslandi. Að þessu sinni í tengslum við flug­rekst­ur. Því hefur verið velt upp, hvort íslenska ríkið hafi mögu­lega átt að bjarga WOW air með fjár­fram­lagi til að koma í veg fyrir slæm efna­hags­leg áhrif af falli þess. 

Hvernig sem á það ein­staka til­vik er lit­ið, þá er aug­ljóst mál að loft­brúin milli Íslands og umheims­ins er með kerf­is­lægt mik­il­vægi fyrir Íslandi. Til dæmis myndi það hafa gríð­ar­leg áhrif á Íslandi ef Icelandair lenti í miklum vanda, og eðli­legt að sú spurn­ing vakni hvort að ríkið myndi tryggja stöðu fyr­ir­tæk­is­ins ef það lenti í krögg­um. Til ein­föld­un­ar: Íslenska loft­brúin byggir 99 pró­sent á því að ferða­menn komi í gegnum Kefla­vík­ur­flug­völl og byrji síðan að eyða pen­ingum á Ísland­i. 

Þeir skilja eftir um 600 millj­arða á ári og leggja þannig grunn­inn að ferða­þjón­ust­unni, sem mik­il­væg­ustu atvinnu­grein þjóð­ar­inn­ar. Það er ekki óeðli­legt að hugsa um stöðu mála þannig, að ríkið þurfti að tryggja skil­virkni þess­arar starf­semi, ef hún lendir í vand­ræð­um. Ríkið á Kefla­vík­ur­flug­völl en spurn­ingin er hvort það þurfi að vera rík­is­á­byrgð á ein­hverri lág­marks virkni flug­brú­ar­inn­ar, svipað og þarf að vera fyrir hendi þegar kemur að fjár­mála­kerf­inu. Lík­lega eru ekki mörg dæmi í heim­inum um svo mikið kerf­is­lægt mik­il­vægi loft­brúar fyrir þjóð­ríki eins og á Íslandi. Það er helst að ein­staka svæði komi upp hug­ann, eins og portú­galski eyja­klas­inn Madeira og Havaí í Kyrra­haf­inu, en bæði svæðin eru alveg háð ferða­þjón­ustu eins og Ísland.

Skúli Mogensen, fyrrverandi eigandi WOW air, fullyrti nýverið að ríkið hefði átt að bjarga WOW air, til að koma í veg fyrir of mikil vandamál fyrir heildina. Er þetta rétt mat hjá Skúla? Það er ekki gott að segja, en mikilvægi loftbrúarinnar fyrir Ísland er óumdeilt.

Eng­inn þarf að efast

Bank­arnir þrír sem eru skil­greindir með kerf­is­lægt mik­il­vægi, Arion banki, Íslands­banki og Lands­banka­inn, eru allir of stórir til að falla fyrir hag­kerf­ið, en segja má að rík­is­á­byrgðin að baki banka­kerf­inu sé óvenju­lega skýr á Íslandi í sam­an­burði við flestar aðrar þjóð­ir. 

Ríkið á 80 pró­sent af banka­kerf­inu, með eign­ar­haldi sínu á Íslands­banka, Lands­bank­anum og Íbúða­lána­sjóði, og ábyrgðin er því bæði bein og óbein. Arion banki er í eigu einka­fjár­festa, en ljóst má vera að ef hann lendir í miklum hremm­ing­um, þá mun íslenska ríkið alltaf þurfa að láta sig málið varða, með Seðla­bank­ann í hlut­verki þrauta­vara­lán­veit­anda í krón­um. 

Það er líka áhuga­vert fyrir fjár­festa að sjá mis­mun­andi stefnu bank­anna, þegar kemur að rekstri þeirra. Arion banki hefur verið mun verr rek­inn en Íslands­banki og Lands­bank­inn, á flesta mæli­kvarða, en hefur skýra sýn á það, að losa eins hratt um fjár­magn og mögu­legt er og greiða út til hlut­hafa. Spurn­ingin sem vaknar er, hvort þessi mikli munur á stefnu kerf­is­lægt mik­il­vægra banka á litla Íslandi sé æski­legur eða ekki. Er þetta til þess fallið að auka trú­verð­ug­leika íslenska banka­kerf­is­ins?

Íslenska bankakerfið og helstu stærðir.

Enn of stór til að falla

Fjár­mála­kerfi í heim­inum byggja á þessum sið­ferð­is­bresti og fölsku rík­is­á­byrgð, þar sem kerf­is­lægt mik­il­vægi ein­staka fyr­ir­tækja setur vanda­mál þeirra ávallt í fang skatt­greið­enda. Merki­legt er að hugsa til þess að á Íslandi er þessi staða ljós­lif­andi, og teygir sig inn í flug­fé­lög og eftir atvikum aðra starf­semi, vegna þess hvað Ísland er lítið og ber­skjaldað fyrir vanda­mál­um. Þetta er áhættu­samt fyrir Ísland til fram­tíðar litið í heimi þar sem landa­mæri eru sífellt að skipta minna máli og vægi minni gjald­miðla verður minna með hverjum deg­in­um, en um það verður fjallað í fram­halds­grein.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Ráðherra metur næstu skref með lögmönnum
Mennta- og menningarmálaráðherra fer nú yfir úrskurð kærunefndar jafnréttismála með lögmönnum. Hún segir að ekki hafi skipt máli að Páll Magnússon væri framsóknarmaður.
Kjarninn 5. júní 2020
Komufarþegar munu þurfa að greiða sjálfir fyrir sýnatöku frá 1. júlí.
Komufarþegar greiða 15 þúsund fyrir sýnatöku
Sýnataka á landmærum Íslands verður gjaldfrjáls fyrstu tvær vikurnar en frá 1. júlí munu komufarþegar þurfa að greiða 15 þúsund krónur fyrir rannsóknina.
Kjarninn 5. júní 2020
Óvenjulegur sjómannadagur framundan
Vegna COVID-19 faraldursins verður sjómannadagurinn í ár ólíkur því sem Íslendingar eiga að venjast. Þó verður lágmarksdagskrá víða um land með heiðrunum aldinna sjómanna, minningarathöfnum og veittar verða viðurkenningar fyrir björgunarafrek.
Kjarninn 5. júní 2020
Jane Goodall fór á þrítugsaldri inn í skóga Tansaníu og dvaldi þar lengi í hópi simpansa. Rannsóknir hennar gjörbreyttu þekkingu manna á öðrum dýrategundum.
Mannkynið er „búið að vera“ ef það skiptir ekki um kúrs í kjölfar COVID
„Við erum komin að tímamótum í sambandi okkar við náttúruna,“ segir Jane Goodall sem barist hefur verið náttúruvernd í sex áratugi. Hún segir að nú hafi opnast lítill gluggi til að gera róttækar breytingar svo koma megi í veg fyrir frekari hörmungar.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir og Björn Leví Gunnarsson
„Það eru nákvæmlega svona mál sem halda aftur af Íslandi“
Þingmaður Pírata gagnrýnir ákvarðanir mennta- og menningarmálaráðherra. „Svona mál leiða til lélegri niðurstaðna í öllu sem gerist í framhaldinu af því að hæfasta fólkið er ekki að taka ákvarðanirnar.“
Kjarninn 5. júní 2020
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir – Eldhúsið
Kjarninn 5. júní 2020
Fjármála- og efnahagsráðuneytinu var gert að láta umbeðna tölvupósta af hendi.
Taldi tölvupósta ráðuneytis hafa komið í veg fyrir að hann fengi norræna ritstjórastöðu
Úrskurðarnefnd um upplýsingamál gerði fjármálaráðuneytinu að afhenda tölvupósta um einstakling sem sóttist eftir því að verða ritstjóri norræns fræðatímarits. Sá hinn sami taldi póstana hafa spillt fyrir sér, en ráðuneytið segir að svo sé ekki.
Kjarninn 5. júní 2020
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir.
Ráðherra segir að pakkaferðafrumvarp hennar hafi ekki meirihluta á þingi
Frumvarp Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttur um að heimila ferðaskrifstofum að borga neytendum í inneignarnótum í stað peninga mun ekki verða afgreitt á Alþingi. Hluti stjórnarþingmanna styður það ekki.
Kjarninn 4. júní 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari