Upphaf steinsteypu á Íslandi

Guðmundur Guðmundsson skrifar um innihald doktorsritgerðar Sofiu Nannini sem fjallar um steinsteypu.

ílzensk bygging.jpg
Auglýsing

Í októ­ber 2018 birt­ist grein í alþjóð­lega vís­inda­tíma­rit­inu tíma­rit­inu Arts dokt­ors­rit­gerð dr. Sofiu Nann­ini, sem fjallar um upp­haf notk­unar á stein­steypu á Íslandi. Greinin er skrifuð á ensku og nefn­ist Frá mót­töku til upp­finn­ing­ar: koma stein­steypunnar til Íslands og mál­flutn­ingur Guð­mundar Hann­es­sonar ( From Recept­ion to Invention: The Arri­val of Concrete to Iceland and the Rhetoric of Guð­mundur Hann­es­son ). Dr. Guðmundur Guðmundsson.

Sofia Nann­ini var í námi við arki­tekta- og hönn­un­ar­deild tækni­há­skól­ans í Tór­inó á Ítalíu (Depart­ment of Architect­ure and Design, Politecn­ico di Tor­ino ). Hún lauk þar prófi í bygg­ing­ar­list 2017. Þar sem lítið er um heim­ildir á málum öðrum en íslensku um upp­haf stein­steypu­aldar á Íslandi, lærði hún íslensku hjá Árna­stofnun og gat þannig lesið þær heim­ild­ir, sem hún þarfn­að­ist fyrir dokt­ors­rit­gerð­ina. Í hvoru­tveggja rit­gerð sinni og grein­inni leggur hún mikla áherslu á þá stað­reynd, hvað lækn­is­fróður ein­stak­lingur lagði mikið af mörkum til þess­arar bylt­ingar í íslenskri bygg­inga­sögu. Hún bætir við, að þessi rann­sókna­rit­gerð fjalli um það tækni­lega hlut­verk, sem stein­steypan lék frá fyrstu notkun sem­ents árið 1847 til bygg­ingar sem­ents­verk­smiðju á Íslandi 1958. Mark­mið rann­sókn­ar­innar er að skoða ástæð­urnar fyrir útbreiðslu á bygg­inga­tækni­legri notkun stein­steypu á Íslandi ásamt póli­tískri og menning­ar­legri þýð­ingu þessa bygg­inga­efn­is. Þar sem ekki hefur verið minnst mér vit­andi á þessa dokt­ors­rit­gerð í íslenskum fjöl­miðlum eða ann­ars staðar á íslensku, fannst mér ástæða til þess að kynna hana hér­.  

Í upp­hafi rit­gerðar sinnar um upp­haf stein­steypu­aldar á Íslandi gefur Sofia Nann­ini stutt yfir­lit yfir aðstæður við hús­bygg­ingar á fyrstu ára­tugum tutt­ug­ustu ald­ar­innar á Íslandi:

„Sú mikla umbylt­ing, sem varð skyndi­lega á Íslandi á fyrstu ára­tugum tutt­ug­ustu ald­ar­innar og síð­ar, var ekki ein­göngu falin í inn­flutn­ingi á fiski­tog­urum og bif­reiðum til lands­ins. Meðal tækninýj­unga var stein­steyp­an, sem varð það lykil­efni, sem breytti byggðu lands­lagi eyj­unnar og var snemma tekið til notk­unar af fyrstu íslensku arki­tekt­unum t.d. Rögn­valdi Ólafs­syni ( 1874 - 1914 ) og Guð­jóni Sam­ú­els­syni ( 1887 – 1950 ). Áhuga­vert er, að aðal for­mæl­andi þessa efnis var Guð­mundur Hann­es­son ( 1866 – 1946 ) læknir og áhuga­maður um borg­ar­skipu­lag, sem rit­aði greinar og meira að segja leið­ar­vísi um stein­steypu, sem birtur var árið 1921. ( Stein­steypa: Leið­ar­vísir fyrir alþýðu og byrj­endur ). Í landi, sem var í leit að eig­in ­arki­tektúr til að sýna umheim­in­um, voru honum ljósir þeir tækni­legu og útlits­legu mögu­leik­ar, sem stein­steypan bauð upp á. Með grein­ingu á greinum hans og rit­verkum er þess­ari rit­gerð ætlað að kynna kenn­ingar Guð­mundar Hann­es­sonar og hlut­verk hans í ritun íslensks kafla í sögu stein­steypunn­ar, allt frá fyrstu til­rauna­kenndu notkun hennar til nýtísku íslenskrar bygg­ing­ar­list­ar”. Sofia Nannini.

Sofia greinir því næst frá upp­hafi stein­steypu­aldar í Evr­ópu í lok nítj­ándu – og byrjun tutt­ug­ustu ald­ar­innar með til­vísun í marga tækni­menn frá þeim tíma. Hún nefnir það heill­andi hlut­verk, sem stein­steypan lék um þessi alda­mót, allt frá frum­stæðri notkun til fæð­ingar nýtísku bygg­ing­ar­list­ar. Hin alda­langa efn­is­lega og stjórn­mála­lega ein­angrun Íslands, ásamt hörku í veð­ur­fari, kemur fram í vöntun á hefð­bund­inni sögu bygg­ing­ar­list­ar. Fyrstu ára­tugir tutt­ug­ustu ald­ar­innar ein­kennd­ust af hægri og ofbeld­is­lausri bar­áttu fyrir sjálfs­stjórn og sjálf­stæði frá Dan­mörku, ásamt hraðri nýsköpun og þétt­ingu byggð­ar. Það hafði í för með sér nauð­syn­lega umræðu í land­inu um það, hvernig og hvað skuli byggja, til þess að sýna and­lit lands og þjóð­ar. Vand­inn við að nálg­ast timb­ur, eld­hætta og þörfin fyrir að losna undan áhrifum hins danska bygg­ing­ar­stíls, sem ein­kennd­ist af stein­hleðslu, allt kall­aði á notkun nýs bygg­ing­ar­efn­is, segir Sofia, sem ætlað var að sýna bygg­inga­fræði­legt and­lit þjóð­ar­inn­ar, og þetta efni var stein­steyp­an.

Auglýsing
Sofia vísar til hrifn­ingar Íslend­inga á sem­enti og stein­steypu sem meðal ann­ars kemur fram í grein í blað­inu Bóndi 1851. Fyrsta dæmið um notkun sem­ents er enn eldra, múr­inn í veggjum Dóm­kirkj­unnar í Reykja­vík sem byggð var 1847. Það er þó ekki fyrr en á árunum 1870 – 1880 sem mál­efni stein­steypu ( þ.e. beton, en íslenska nafnið kemur til um þetta leyti ) verða áber­andi í dag­blöðum hér á land­i. 

Og það var einmitt upp úr þessu, segir Sofia, sem íslenskir smiðir eða bændur reistu fyrstu húsin úr stein­steypu úti í sveit, annað þeirra að Görðum á Akra­nesi 1878-1881 og hitt í Sveina­tungu í Norð­ur­ár­dal 1895. Hin eig­in­lega stein­steypu­öld hafi svo haf­ist í reynd um alda­mótin 1900, þegar Jón Þor­láks­son ( 1877-1935 ), einn af fyrstu verk­fræð­ingum Íslands og áhrifa­mik­ill stjórn­mála­mað­ur, skil­greindi það tíma­skeið, sem var í aðsigi í Bún­að­ar­rit­inu árið 1911 undir fyr­ir­sögn­inni: „Hvernig reyn­ast stein­steypu­hús­in“?

„Það er nú ekki lengur neinum efa und­ir­orp­ið, að húsa­gerð­ar­lagið í land­inu er að breyt­ast. Timb­ur­húsa­öld sú, sem hér hefir gengið yfir um hrið, er að enda, en stein­steypu­öldin upp runn­in”. 

En þótt Jón Þor­láks­son hafi skrifað þessa tíma­móta­grein var það ekki hann sem rit­aði sögu sem­ents­ins og steypunnar framan af stein­steypu­öld­inni á Íslandi eða var helsti hvata­mað­ur­inn að notkun henn­ar. Aðal­með­mæl­andi notk­unar stein­steypu á Íslandi var á þessum tíma, skrifar Sofia, tví­mæla­laust Guð­mundur Hann­es­son lækn­ir. Hann lærðí lækn­is­fræði í Kaup­manna­höfn 1887-1895 og flutt­ist til Reykja­víkur 1907, tók þátt í stofnun Háskóla Íslands 1911 og varð pró­fessor þar. Bág­borin húsa­kynni lands­manna voru honum mikið áhyggju­efni og kom hann fram með leið­bein­ingar um gerð þeirra í Bún­að­ar­rit­inu 1913. Kjör­orð hans voru „hlý og raka­laus stein­hús“ og gaf hann út leið­bein­ingar um gerð slíkra húsa. Þar lagði hann mikla áherslu á að lærðir iðn­að­ar­menn sæju um fram­kvæmd­ir. Sofia vitnar þó líka í Nóbels­skáldið Hall­dór Kiljan Lax­ness, sem lýsir tor­tryggni margra í garð þessa nýja bygg­ing­ar­efnis í bók sinni Sjálf­stætt fólk. 

Fleiri greinar um bygg­ing­ar­að­ferðir og skipu­lags­mál gaf Guð­mundur svo út á ára­tugnum 1910-1920. Eftir 1920 helgar Guð­mundur Hann­es­son sig útgáfu rita um notkun stein­steypu í húsa­gerð. Má fyrst nefna : „Stein­steypa, leið­ar­vísir fyrir alþýðu og við­van­inga“, sem kom út árið 1921 á vegum Iðn­fræða­fé­lags Reykja­vík­ur. Lýsti hann þar sam­setn­ingu og notkun steypunn­ar. Útgáfan var ætluð óvönum bygg­inga­mönnum og fyrir minni bygg­inga­fram­kvæmd­ir. Er þar um að ræða ein­stakt verk á meðal tækni­rita á Íslandi og sér­stak­lega tengt sívax­andi steypu­tækni á fyrstu ára­tugum tutt­ug­ustu ald­ar­inn­ar. Má e.t.v. líkja þessu riti við hand­bók Portland Cem­ent Associ­ation fyrir fram­leiðslu á stein­steypu frá árinu 1916. Í rit­inu nefnir Guð­mundur gjarnan bygg­ing­ar­venj­ur, sem tíðk­uð­ust á þessum tíma í Banda­ríkj­unum og Þýska­landi. Í því sam­bandi kemur hann inn á gæði mis­mun­andi inn­fluttra sem­ents­teg­unda, aðal­lega frá Nor­egi og Dan­mörku. Þá minn­ist hann í fram­hald­inu á allt að því einka­leyf­is-á­stand­ið, sem var á sem­entsinn­flutn­ingi, mál sem síðar varð upp­hafið að áætl­unum um íslenska sem­ents­fram­leiðslu. Guðmundur Hannesson, Steinsteypa: Leiðarvísir fyrir alþýðu og viðvaninga, 1921 

Þó að íslenskir ráða- og mennta­menn hafi verið opnir fyrir notkun stein­steypunn­ar, var ritið Stein­steypa að mati Sofiu, ekki ritað fyrir verk­fræði­mennt­aða les­endur heldur alþýðu manna. Íslend­ingar litu á þessum tíma mjög til danskra bygg­inga­fyr­ir­tækja, þar sem járn­bundin steypa var þegar not­uð. Minnst er á fyr­ir­tækið Christ­i­ani & Niel­sen, sem hann­aði brúna yfir Fnjóská. Ritið Stein­steypa var þó ekki sett saman fyrir slík mann­virki eða þaðan af stærri, heldur má líta á það sem leið­ar­vísi til þess að byggja hús og bónda­bæi á þessu mikla breyt­inga­skeiði í bygg­ing­ar­list á Íslandi. Í bygg­ing­ar­sam­þykkt fyrir Reykja­vík frá 1903 kemur fram að slíkar bygg­ingar má ekki lengur byggja úr torfi og grjót­i. 

Kalt lofts­lag og tækni­vanda­mál voru ekki einu úrlausn­ar­efn­in, sem Guð­mundur stóð frammi fyrir vegna þessa nýja bygg­ing­ar­efn­is, heldur þurfti líka að huga að félags­legum og póli­tískum þáttum á borð við nýja mögu­leika í bygg­ing­ar­stíl og útliti:

„Ís­lend­ingar lifa nú á hættu­legu gelgju­skeiði í öllu sem að bygg­ingum lýtur og þetta hefir aftur mikil áhrif á alt þjóð­líf vort. Í þús­und ár höfðum vér ekki úr öðrum bygg­inga­efnum að spila en bagga­tækum spýt­um, torfi og óhöggnu grjót­i“.

Í riti frá 1926, sem Guð­mundur nefndi „Húsa­kynni á Norð­ur­löndum að fornu og nýju,” um bygg­ingar í Nor­egi og Sví­þjóð, við­ur­kennir hann að: „út­lendar fyr­ir­myndir henta ekki að öllu, þó að hug­myndir geti þar gefið nokkra leið­bein­ing­u“. Kemur þarna senni­lega fram til­vitnun í umræður í þjóð­fé­lag­inu, þar sem nýj­ungar í bygg­ing­ar­stíl voru gagn­rýnd­ar. Hann minnir einnig á, að of fáir arki­tektar hafi verið komnir til lands­ins á þessum upp­hafs­árum, til þess að kenna notkun þessa nýja bygg­ing­ar­efn­is, og minnir á að „það er mik­ill munur á góðum tré­smið og góðum arki­tekt“. En hann nefnir þetta árið 1926 í þátíð, því að þá hafði Ísland ekki aðeins hlotið full­veldi, heldur var þá einnig búið að stofna emb­ætti Húsa­meist­ara rík­is­ins undir for­ystu Guð­jóns Sam­ú­els­son­ar, sem breytti á skömmum tíma útliti ört vax­andi Reykja­vík­ur­borg­ar. 

Í grein Sofiu kemur fram að á póli­tíska svið­inu tengd­ist steypan umræðum um opin­bera bygg­ing­ar­list og fékk þar ákveðið hlut­verk sem verk­færi í sjálf­stæð­is­bar­átt­unni við Dani. Þessi þjóð­ern­is­kennda afstaða studd af bygg­ing­ar­list og efn­isvali varð til þess, að einn þekkt­asti stjórn­mála­maður lands­ins, Jónas frá Hriflu, sendi frá sér bók árið 1957 sem hann nefndi: „Ís­lenzk Bygg­ing: Braut­ryðj­anda­starf Guð­jóns Sam­ú­els­son­ar“ Í reynd var það svo, að stein­steypan á Íslandi var ekki aðeins orðin bygg­ing­ar­efni nýti­stefn­u-­bygg­inga­stíls­ins ( funct­iona­l­ism ) eftir 1930, heldur varð nokk­urs konar mynd­rænt tól til að „frelsa [Ís­land] undan danskri bygg­ing­ar­tækni og arki­tekt­úr“ og áþreif­an­legur tákn­gerv­ingur „sannrar íslenskrar bygg­inga­gerð­ar“, sem féll vel að hug­myndum lands­manna um sér­ís­lenskan bygg­ing­ar­stíl.  

Síð­asta stóra fram­lag Guð­mundar Hann­es­sonar til sögu íslenskrar bygg­ing­ar­gerðar var bók­in: „Húsa­gerð á Ísland­i“, gefin út 1942. Þar koma fram flest atriði bygg­ing­ar­sög­unn­ar, allt frá land­námi til daga höf­und­ar, - með sér­stöku til­liti til mis­mun­andi bygg­ing­ar­efna, allt frá sögu­legu torfi, timbri og grjóti til sem­ents og að lok­um, stein­steypu . Mesta breyt­ingin sem orðið hefur frá fyrstu grein­unum sem hann rit­aði til þess­arar síð­ustu bók­ar, segir Sofia, var efn­is­svið­ið. Í „Húsa­gerð á Íslandi“ var höf­und­ur­inn ekki aðeins áhuga­samur um notkun bygg­ing­ar­efn­anna og þá sér­stak­lega stein­steypuna heldur ekki síður um sögu­lega teng­ingu þeirra við Ísland. 

Höf­undur er fyrr­ver­andi fram­kvæmda­stjóri tækni­mála hjá Sem­ents­verk­smiðju rík­is­ins, Akra­nesi.



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
180⁰ Reglan
180⁰ Reglan
180° Reglan – Viðtal við Christof Wehmeier
Kjarninn 6. júní 2020
Víða í Bandaríkjunum standa yfir mótmæli í kjölfar morðsins á George Floyd.
Vöxtur Antifa í Bandaríkjunum andsvar við uppgangi öfgahægrisins
Bandarískir ráðamenn saka Antifa um að bera ábyrgð á því að mótmælin sem nú einkenna bandarískt þjóðlíf hafi brotist út í óeirðir. Trump vill að hreyfingin verði stimpluð sem hryðjuverkasamtök en það gæti reynst erfitt.
Kjarninn 6. júní 2020
Hugmyndir um að hækka vatnsborð Hagavatns með því að stífla útfall þess, Farið, eru ekki nýjar af nálinni.
Ber að fjalla um hugsanlega áfangaskiptingu Hagavatnsvirkjunar
Íslenskri vatnsorku ehf. ber að sögn Orkustofnunar að fjalla um hugsanlega áfangaskiptingu fyrirhugaðrar Hagavatnsvirkjunar í frummatsskýrslu. Þá ber fyrirtækinu einnig að bera saman 9,9 MW virkjun og fyrri áform um stærri virkjanir.
Kjarninn 6. júní 2020
Telur stjórnvöld vinna gegn eigin markmiðum með hagræðingarkröfu á Hafró
Forstjóri Hafrannsóknastofnunar segir að stjórnvöld gangi gegn eigin markmiðum um eflingu haf- og umhverfisrannsókna með því að gera sífellda hagræðingarkröfu á Hafró. Hann segir stofnunina sinna hættulega litlum grunnrannsóknum.
Kjarninn 5. júní 2020
Inga Sæland
Segir sama gamla spillingarkerfið blómstra sem aldrei fyrr
„Hvenær hættir maður að verða hissa á sérhagsmunagæslunni í pólitík?“ spyr formaður Flokks fólksins.
Kjarninn 5. júní 2020
Leirdalur með Leirdalsvatni og Leirdalsá falla í Geitdalsá. Í Leirdal hugsar Arctic Hydro sér upphafslón Geitdalsárrvirkjunar.
„Nýtt virkjanaáhlaup“ á hálendi Austurlands verði stöðvað
Stjórnvöld þurfa að koma í veg fyrir að hálendi Austurlands verði raskað frekar og standa við fyrirheit sem gefin voru um að þar yrði ekki virkjað meira. Þetta kemur fram í tillögu að ályktun sem lögð verður fyrir aðalfund Landverndar á morgun.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Ráðherra metur næstu skref með lögmönnum
Mennta- og menningarmálaráðherra fer nú yfir úrskurð kærunefndar jafnréttismála með lögmönnum. Hún segir að ekki hafi skipt máli að Páll Magnússon væri framsóknarmaður.
Kjarninn 5. júní 2020
Komufarþegar munu þurfa að greiða sjálfir fyrir sýnatöku frá 1. júlí.
Komufarþegar greiða 15 þúsund fyrir sýnatöku
Sýnataka á landmærum Íslands verður gjaldfrjáls fyrstu tvær vikurnar en frá 1. júlí munu komufarþegar þurfa að greiða 15 þúsund krónur fyrir rannsóknina.
Kjarninn 5. júní 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar