Upphaf steinsteypu á Íslandi

Guðmundur Guðmundsson skrifar um innihald doktorsritgerðar Sofiu Nannini sem fjallar um steinsteypu.

ílzensk bygging.jpg
Auglýsing

Í októ­ber 2018 birt­ist grein í alþjóð­lega vís­inda­tíma­rit­inu tíma­rit­inu Arts dokt­ors­rit­gerð dr. Sofiu Nann­ini, sem fjallar um upp­haf notk­unar á stein­steypu á Íslandi. Greinin er skrifuð á ensku og nefn­ist Frá mót­töku til upp­finn­ing­ar: koma stein­steypunnar til Íslands og mál­flutn­ingur Guð­mundar Hann­es­sonar ( From Recept­ion to Invention: The Arri­val of Concrete to Iceland and the Rhetoric of Guð­mundur Hann­es­son ). Dr. Guðmundur Guðmundsson.

Sofia Nann­ini var í námi við arki­tekta- og hönn­un­ar­deild tækni­há­skól­ans í Tór­inó á Ítalíu (Depart­ment of Architect­ure and Design, Politecn­ico di Tor­ino ). Hún lauk þar prófi í bygg­ing­ar­list 2017. Þar sem lítið er um heim­ildir á málum öðrum en íslensku um upp­haf stein­steypu­aldar á Íslandi, lærði hún íslensku hjá Árna­stofnun og gat þannig lesið þær heim­ild­ir, sem hún þarfn­að­ist fyrir dokt­ors­rit­gerð­ina. Í hvoru­tveggja rit­gerð sinni og grein­inni leggur hún mikla áherslu á þá stað­reynd, hvað lækn­is­fróður ein­stak­lingur lagði mikið af mörkum til þess­arar bylt­ingar í íslenskri bygg­inga­sögu. Hún bætir við, að þessi rann­sókna­rit­gerð fjalli um það tækni­lega hlut­verk, sem stein­steypan lék frá fyrstu notkun sem­ents árið 1847 til bygg­ingar sem­ents­verk­smiðju á Íslandi 1958. Mark­mið rann­sókn­ar­innar er að skoða ástæð­urnar fyrir útbreiðslu á bygg­inga­tækni­legri notkun stein­steypu á Íslandi ásamt póli­tískri og menning­ar­legri þýð­ingu þessa bygg­inga­efn­is. Þar sem ekki hefur verið minnst mér vit­andi á þessa dokt­ors­rit­gerð í íslenskum fjöl­miðlum eða ann­ars staðar á íslensku, fannst mér ástæða til þess að kynna hana hér­.  

Í upp­hafi rit­gerðar sinnar um upp­haf stein­steypu­aldar á Íslandi gefur Sofia Nann­ini stutt yfir­lit yfir aðstæður við hús­bygg­ingar á fyrstu ára­tugum tutt­ug­ustu ald­ar­innar á Íslandi:

„Sú mikla umbylt­ing, sem varð skyndi­lega á Íslandi á fyrstu ára­tugum tutt­ug­ustu ald­ar­innar og síð­ar, var ekki ein­göngu falin í inn­flutn­ingi á fiski­tog­urum og bif­reiðum til lands­ins. Meðal tækninýj­unga var stein­steyp­an, sem varð það lykil­efni, sem breytti byggðu lands­lagi eyj­unnar og var snemma tekið til notk­unar af fyrstu íslensku arki­tekt­unum t.d. Rögn­valdi Ólafs­syni ( 1874 - 1914 ) og Guð­jóni Sam­ú­els­syni ( 1887 – 1950 ). Áhuga­vert er, að aðal for­mæl­andi þessa efnis var Guð­mundur Hann­es­son ( 1866 – 1946 ) læknir og áhuga­maður um borg­ar­skipu­lag, sem rit­aði greinar og meira að segja leið­ar­vísi um stein­steypu, sem birtur var árið 1921. ( Stein­steypa: Leið­ar­vísir fyrir alþýðu og byrj­endur ). Í landi, sem var í leit að eig­in ­arki­tektúr til að sýna umheim­in­um, voru honum ljósir þeir tækni­legu og útlits­legu mögu­leik­ar, sem stein­steypan bauð upp á. Með grein­ingu á greinum hans og rit­verkum er þess­ari rit­gerð ætlað að kynna kenn­ingar Guð­mundar Hann­es­sonar og hlut­verk hans í ritun íslensks kafla í sögu stein­steypunn­ar, allt frá fyrstu til­rauna­kenndu notkun hennar til nýtísku íslenskrar bygg­ing­ar­list­ar”. Sofia Nannini.

Sofia greinir því næst frá upp­hafi stein­steypu­aldar í Evr­ópu í lok nítj­ándu – og byrjun tutt­ug­ustu ald­ar­innar með til­vísun í marga tækni­menn frá þeim tíma. Hún nefnir það heill­andi hlut­verk, sem stein­steypan lék um þessi alda­mót, allt frá frum­stæðri notkun til fæð­ingar nýtísku bygg­ing­ar­list­ar. Hin alda­langa efn­is­lega og stjórn­mála­lega ein­angrun Íslands, ásamt hörku í veð­ur­fari, kemur fram í vöntun á hefð­bund­inni sögu bygg­ing­ar­list­ar. Fyrstu ára­tugir tutt­ug­ustu ald­ar­innar ein­kennd­ust af hægri og ofbeld­is­lausri bar­áttu fyrir sjálfs­stjórn og sjálf­stæði frá Dan­mörku, ásamt hraðri nýsköpun og þétt­ingu byggð­ar. Það hafði í för með sér nauð­syn­lega umræðu í land­inu um það, hvernig og hvað skuli byggja, til þess að sýna and­lit lands og þjóð­ar. Vand­inn við að nálg­ast timb­ur, eld­hætta og þörfin fyrir að losna undan áhrifum hins danska bygg­ing­ar­stíls, sem ein­kennd­ist af stein­hleðslu, allt kall­aði á notkun nýs bygg­ing­ar­efn­is, segir Sofia, sem ætlað var að sýna bygg­inga­fræði­legt and­lit þjóð­ar­inn­ar, og þetta efni var stein­steyp­an.

Auglýsing
Sofia vísar til hrifn­ingar Íslend­inga á sem­enti og stein­steypu sem meðal ann­ars kemur fram í grein í blað­inu Bóndi 1851. Fyrsta dæmið um notkun sem­ents er enn eldra, múr­inn í veggjum Dóm­kirkj­unnar í Reykja­vík sem byggð var 1847. Það er þó ekki fyrr en á árunum 1870 – 1880 sem mál­efni stein­steypu ( þ.e. beton, en íslenska nafnið kemur til um þetta leyti ) verða áber­andi í dag­blöðum hér á land­i. 

Og það var einmitt upp úr þessu, segir Sofia, sem íslenskir smiðir eða bændur reistu fyrstu húsin úr stein­steypu úti í sveit, annað þeirra að Görðum á Akra­nesi 1878-1881 og hitt í Sveina­tungu í Norð­ur­ár­dal 1895. Hin eig­in­lega stein­steypu­öld hafi svo haf­ist í reynd um alda­mótin 1900, þegar Jón Þor­láks­son ( 1877-1935 ), einn af fyrstu verk­fræð­ingum Íslands og áhrifa­mik­ill stjórn­mála­mað­ur, skil­greindi það tíma­skeið, sem var í aðsigi í Bún­að­ar­rit­inu árið 1911 undir fyr­ir­sögn­inni: „Hvernig reyn­ast stein­steypu­hús­in“?

„Það er nú ekki lengur neinum efa und­ir­orp­ið, að húsa­gerð­ar­lagið í land­inu er að breyt­ast. Timb­ur­húsa­öld sú, sem hér hefir gengið yfir um hrið, er að enda, en stein­steypu­öldin upp runn­in”. 

En þótt Jón Þor­láks­son hafi skrifað þessa tíma­móta­grein var það ekki hann sem rit­aði sögu sem­ents­ins og steypunnar framan af stein­steypu­öld­inni á Íslandi eða var helsti hvata­mað­ur­inn að notkun henn­ar. Aðal­með­mæl­andi notk­unar stein­steypu á Íslandi var á þessum tíma, skrifar Sofia, tví­mæla­laust Guð­mundur Hann­es­son lækn­ir. Hann lærðí lækn­is­fræði í Kaup­manna­höfn 1887-1895 og flutt­ist til Reykja­víkur 1907, tók þátt í stofnun Háskóla Íslands 1911 og varð pró­fessor þar. Bág­borin húsa­kynni lands­manna voru honum mikið áhyggju­efni og kom hann fram með leið­bein­ingar um gerð þeirra í Bún­að­ar­rit­inu 1913. Kjör­orð hans voru „hlý og raka­laus stein­hús“ og gaf hann út leið­bein­ingar um gerð slíkra húsa. Þar lagði hann mikla áherslu á að lærðir iðn­að­ar­menn sæju um fram­kvæmd­ir. Sofia vitnar þó líka í Nóbels­skáldið Hall­dór Kiljan Lax­ness, sem lýsir tor­tryggni margra í garð þessa nýja bygg­ing­ar­efnis í bók sinni Sjálf­stætt fólk. 

Fleiri greinar um bygg­ing­ar­að­ferðir og skipu­lags­mál gaf Guð­mundur svo út á ára­tugnum 1910-1920. Eftir 1920 helgar Guð­mundur Hann­es­son sig útgáfu rita um notkun stein­steypu í húsa­gerð. Má fyrst nefna : „Stein­steypa, leið­ar­vísir fyrir alþýðu og við­van­inga“, sem kom út árið 1921 á vegum Iðn­fræða­fé­lags Reykja­vík­ur. Lýsti hann þar sam­setn­ingu og notkun steypunn­ar. Útgáfan var ætluð óvönum bygg­inga­mönnum og fyrir minni bygg­inga­fram­kvæmd­ir. Er þar um að ræða ein­stakt verk á meðal tækni­rita á Íslandi og sér­stak­lega tengt sívax­andi steypu­tækni á fyrstu ára­tugum tutt­ug­ustu ald­ar­inn­ar. Má e.t.v. líkja þessu riti við hand­bók Portland Cem­ent Associ­ation fyrir fram­leiðslu á stein­steypu frá árinu 1916. Í rit­inu nefnir Guð­mundur gjarnan bygg­ing­ar­venj­ur, sem tíðk­uð­ust á þessum tíma í Banda­ríkj­unum og Þýska­landi. Í því sam­bandi kemur hann inn á gæði mis­mun­andi inn­fluttra sem­ents­teg­unda, aðal­lega frá Nor­egi og Dan­mörku. Þá minn­ist hann í fram­hald­inu á allt að því einka­leyf­is-á­stand­ið, sem var á sem­entsinn­flutn­ingi, mál sem síðar varð upp­hafið að áætl­unum um íslenska sem­ents­fram­leiðslu. Guðmundur Hannesson, Steinsteypa: Leiðarvísir fyrir alþýðu og viðvaninga, 1921 

Þó að íslenskir ráða- og mennta­menn hafi verið opnir fyrir notkun stein­steypunn­ar, var ritið Stein­steypa að mati Sofiu, ekki ritað fyrir verk­fræði­mennt­aða les­endur heldur alþýðu manna. Íslend­ingar litu á þessum tíma mjög til danskra bygg­inga­fyr­ir­tækja, þar sem járn­bundin steypa var þegar not­uð. Minnst er á fyr­ir­tækið Christ­i­ani & Niel­sen, sem hann­aði brúna yfir Fnjóská. Ritið Stein­steypa var þó ekki sett saman fyrir slík mann­virki eða þaðan af stærri, heldur má líta á það sem leið­ar­vísi til þess að byggja hús og bónda­bæi á þessu mikla breyt­inga­skeiði í bygg­ing­ar­list á Íslandi. Í bygg­ing­ar­sam­þykkt fyrir Reykja­vík frá 1903 kemur fram að slíkar bygg­ingar má ekki lengur byggja úr torfi og grjót­i. 

Kalt lofts­lag og tækni­vanda­mál voru ekki einu úrlausn­ar­efn­in, sem Guð­mundur stóð frammi fyrir vegna þessa nýja bygg­ing­ar­efn­is, heldur þurfti líka að huga að félags­legum og póli­tískum þáttum á borð við nýja mögu­leika í bygg­ing­ar­stíl og útliti:

„Ís­lend­ingar lifa nú á hættu­legu gelgju­skeiði í öllu sem að bygg­ingum lýtur og þetta hefir aftur mikil áhrif á alt þjóð­líf vort. Í þús­und ár höfðum vér ekki úr öðrum bygg­inga­efnum að spila en bagga­tækum spýt­um, torfi og óhöggnu grjót­i“.

Í riti frá 1926, sem Guð­mundur nefndi „Húsa­kynni á Norð­ur­löndum að fornu og nýju,” um bygg­ingar í Nor­egi og Sví­þjóð, við­ur­kennir hann að: „út­lendar fyr­ir­myndir henta ekki að öllu, þó að hug­myndir geti þar gefið nokkra leið­bein­ing­u“. Kemur þarna senni­lega fram til­vitnun í umræður í þjóð­fé­lag­inu, þar sem nýj­ungar í bygg­ing­ar­stíl voru gagn­rýnd­ar. Hann minnir einnig á, að of fáir arki­tektar hafi verið komnir til lands­ins á þessum upp­hafs­árum, til þess að kenna notkun þessa nýja bygg­ing­ar­efn­is, og minnir á að „það er mik­ill munur á góðum tré­smið og góðum arki­tekt“. En hann nefnir þetta árið 1926 í þátíð, því að þá hafði Ísland ekki aðeins hlotið full­veldi, heldur var þá einnig búið að stofna emb­ætti Húsa­meist­ara rík­is­ins undir for­ystu Guð­jóns Sam­ú­els­son­ar, sem breytti á skömmum tíma útliti ört vax­andi Reykja­vík­ur­borg­ar. 

Í grein Sofiu kemur fram að á póli­tíska svið­inu tengd­ist steypan umræðum um opin­bera bygg­ing­ar­list og fékk þar ákveðið hlut­verk sem verk­færi í sjálf­stæð­is­bar­átt­unni við Dani. Þessi þjóð­ern­is­kennda afstaða studd af bygg­ing­ar­list og efn­isvali varð til þess, að einn þekkt­asti stjórn­mála­maður lands­ins, Jónas frá Hriflu, sendi frá sér bók árið 1957 sem hann nefndi: „Ís­lenzk Bygg­ing: Braut­ryðj­anda­starf Guð­jóns Sam­ú­els­son­ar“ Í reynd var það svo, að stein­steypan á Íslandi var ekki aðeins orðin bygg­ing­ar­efni nýti­stefn­u-­bygg­inga­stíls­ins ( funct­iona­l­ism ) eftir 1930, heldur varð nokk­urs konar mynd­rænt tól til að „frelsa [Ís­land] undan danskri bygg­ing­ar­tækni og arki­tekt­úr“ og áþreif­an­legur tákn­gerv­ingur „sannrar íslenskrar bygg­inga­gerð­ar“, sem féll vel að hug­myndum lands­manna um sér­ís­lenskan bygg­ing­ar­stíl.  

Síð­asta stóra fram­lag Guð­mundar Hann­es­sonar til sögu íslenskrar bygg­ing­ar­gerðar var bók­in: „Húsa­gerð á Ísland­i“, gefin út 1942. Þar koma fram flest atriði bygg­ing­ar­sög­unn­ar, allt frá land­námi til daga höf­und­ar, - með sér­stöku til­liti til mis­mun­andi bygg­ing­ar­efna, allt frá sögu­legu torfi, timbri og grjóti til sem­ents og að lok­um, stein­steypu . Mesta breyt­ingin sem orðið hefur frá fyrstu grein­unum sem hann rit­aði til þess­arar síð­ustu bók­ar, segir Sofia, var efn­is­svið­ið. Í „Húsa­gerð á Íslandi“ var höf­und­ur­inn ekki aðeins áhuga­samur um notkun bygg­ing­ar­efn­anna og þá sér­stak­lega stein­steypuna heldur ekki síður um sögu­lega teng­ingu þeirra við Ísland. 

Höf­undur er fyrr­ver­andi fram­kvæmda­stjóri tækni­mála hjá Sem­ents­verk­smiðju rík­is­ins, Akra­nesi.



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Armin Laschet er nýr leiðtogi flokks Kristilegra demókrata, sem hefur tögl og haldir í þýskum stjórnmálum. Kannski tekur hann við af Merkel sem kanslari í haust.
Stormasöm vika í evrópskum stjórnmálum
Mögulegt áframhald „Merkelisma“ í Þýskalandi, barnabótaskandall hjá „teflon Mark“ í Hollandi og stjórnarkreppa af völdum smáflokks á Ítalíu er á meðal þess sem var efst á baugi í evrópskum stjórnmálum í vikunni.
Kjarninn 16. janúar 2021
Birgir Birgisson
Að finna upp hjólið
Kjarninn 16. janúar 2021
Óendurvinnanlegur úrgangur á bilinu 40 til 100 þúsund tonn á ári fram til ársins 2045
Skýrsla um þörf fyrir sorpbrennslustöðvar á Íslandi hefur litið dagsins ljós. Umhverfis- og auðlindaráðherra fagnar úttektinni og segir að nú sé hægt að stíga næstu skref.
Kjarninn 16. janúar 2021
Gauti Jóhannesson er forseti bæjarstjórnar í Múlaþingi og fyrrverandi sveitarstjóri Djúpavogshrepps.
Forseti bæjarstjórnar Múlaþings íhugar alvarlega að sækjast eftir þingsæti
Gauti Jóhannesson fyrrverandi sveitarstjóri á Djúpavogi segir tímabært að Sjálfstæðisflokkurinn eignist þingmann frá Austurlandi og íhugar framboð til Alþingis. Kjarninn skoðaði framboðsmál Sjálfstæðisflokks í Norðausturkjördæmi.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðjón S. Brjánsson sá þingmaður sem keyrði mest allra árið 2020
Í fyrsta sinn í mörgu ár er Ásmundur Friðriksson ekki sá þingmaður sem keyrði mest. Hann dettur niður í annað sætið á þeim lista. Kostnaður vegna aksturs þingmanna dróst saman um fimmtung milli ára.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfis- og auðlindaráðherra.
Könnun: Fleiri andvíg en fylgjandi frumvarpi Guðmundar Inga um Hálendisþjóðgarð
Samkvæmt könnun frá Gallup segjast 43 prósent andvíg frumvarpi umhverfis- og auðlindaráðherra um stofnun Hálendisþjóðgarðs, en 31 prósent fylgjandi. Rúmlega fjórir af tíu segjast hafa litla þekkingu á frumvarpinu.
Kjarninn 16. janúar 2021
Örn Bárður Jónsson
Má hefta tjáningarfrelsi og var rétt að loka á Trump?
Kjarninn 16. janúar 2021
Bræðraborgarstígur 1 brann í sumar. Þorpið hefur keypt rústirnar og húsið við hliðina, Bræðraborgarstíg 3.
Keyptu hús og rústir á Bræðraborgarstíg á 270 milljónir og sækja um niðurrif eftir helgi
Loks hillir undir að brunarústirnar á Bræðraborgarstíg 1 verði rifnar. Nýir eigendur, sem gengið hafa frá kaupsamningi, vilja gera eitthvað gott og fallegt á staðnum í kjölfar harmleiksins sem kostaði þrjár ungar manneskjur lífið síðasta sumar.
Kjarninn 16. janúar 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar