Auglýsing

Ríkissjóður Íslands verður, samkvæmt sviðsmyndum sem unnið er eftir hjá stjórnvöldum, rekinn í 250 til 300 milljarða króna halla í ár. Ástæðan blasir auðvitað við: gífurlegur kostnaður vegna neyðaraðgerða sem gripið hefur verið til vegna COVID-19 faraldursins og tekjufall sem hann mun leiða af sér. 

Þorri þeirra aðgerða miðar að fyrirtækjunum í landinu í þeirri opinberu viðleitni að reyna að halda uppi atvinnustigi og vernda ráðningarsambönd. Sumar munu eldast betur en aðrar og deila má um hvort gera ætti meira fyrir valda hópa en minna fyrir aðra. 

Það er kaldur veruleiki að breytt samfélag mun rísa upp úr þessum faraldri. Fjórða iðnbyltingin hefur fengið sterasprautu og tekið margra ára stökk á nokkrum mánuðum. Tækni- og netlausnir í fundarhaldi, verslun, þjónustu og ýmsu öðru hafa sýnt að þær virka. Fyrir mörg fyrirtæki felast í þessu stórkostleg vaxtartækifæri. Nettó, sem veðjaði að fullum krafti á netverslun með dagvöru hérlendis, hefur til að mynda gefið það út að netverslunin sé á örfáum vikum komin á stað sem áður var ekki reiknað með að hún myndi komast á fimm árum. Þegar tilkynnt var um nýjan forstjóra Haga, stærsta smásala á Íslandi sem hefur setið verulega eftir í netsölu, í gær þá snerist sú tilkynning að nær öllu leyti um að nýir tímar væru í verslun þar sem sam­fé­lags­legir þættir og tækni­fram­farir krefðust frum­kvæðis og nýrrar nálg­unar í verslun og við­skipt­um.

Algjör óvissa í tólf til 18 mánuði hið minnsta

Fyrir önnur fyrirtæki sem hönnuð eru fyrir heiminn sem var mun felast í þessari hröðun dauðadómur. Mörg þeirra fyrirtækja starfa í ferðaþjónustu eða tengdum greinum.

Neyðarúrræðin sem hafa verið keyrð af stað, og eru greidd með okkar fjármunum, voru sett á fót annars vegar til að kaupa tíma fyrir fyrirtæki til að átta sig á aðstæðum á meðan að mesta rykið myndi setjast og hins vegar til að reyna að halda uppi atvinnustigi.

Auglýsing
Augljóst var að skoða þyrfti reglulega forsendur þeirra og sjá hvort að þau séu að ná markmiðum sínum, eða og hvort að fjármunir skattgreiðenda væru betur nýttir í annars konar verkefni. Ný sviðsmynd stjórnvalda gerir til að mynda ráð fyrir því að samdráttur í ár verði níu prósent og að horfur í ferðaþjónustu verði óljósar í 12 til 18 mánuði. Hún muni að mestu liggja í dvala á meðan að þeirri óvissu stendur. Framleiðslutap verður um 200 milljarðar króna og það verður að vinna upp með einhverjum hætti ef að stefnan er að ná hið minnsta sömu efnahagslegu lífsgæðum sem hér voru í fyrra.

Augljóst er miðað við þá sviðsmynd að ótækt er að halda uppi þúsundum ferðaþjónustufyrirtækja í allan þann tíma fyrir ríkisfé á meðan að nær algjört tekjuleysi verður í geiranum. 

Ekkert eftirlit með langdýrasta úrræðinu

Hlutabótaleiðin er langstærsta úrræðið sem ráðist var í. Um síðustu mánaðamót, á baráttudegi verkalýðsins, voru greiddir um tólf milljarða króna í framfærslu til þeirra 55 þúsund landsmanna sem eru atvinnulausir að hluta eða öllu leyti. Til að setja þá tölu í samhengi þá er hún hærri en heildargreiðslur vegna atvinnuleysisbóta á árinu 2018, sem voru ellefu milljarðar króna. 

Þegar leiðin var lögleidd í mars fylgdu því allskyns skilyrði sem sneru að starfsmanninum sem yrði settur á leiðina. Lítil skilyrði voru hins vegar til staðar gagnvart fyrirtækjunum sem nýttu sér leiðina til að spara sér launakostnað með því að velta honum yfir á skattgreiðendur. Í lögunum segir að Vinnumálastofnun sé heimilt „að óska eftir upplýsingum og gögnum frá vinnuveitanda sem launamaður missti starf sitt hjá að hluta þar sem fram komi nánari rökstuðningur fyrir samdrætti í starfseminni, svo sem fækkun verkefna eða samdráttur í þjónustu.“

Í frétt Kjarnans frá 22. apríl síðastliðnum kom fram að  Vinnu­mála­stofnun hefði, sökum álags og tíma­skorts, ekki óskað eftir neinum upp­lýs­ingum eða gögnum frá fyr­ir­tækjum sem hafa skert starfs­hlut­fall starfs­manna sinna um það af hverju fyr­ir­tækin eru að ráð­ast í þessar aðgerð­ir. Engu fyrirtæki var því hafnað. 

Hlutabótaleiðin átti að vera leið til að viðhalda ráðningarsambandi hjá fyrirtækjum sem orðið hefðu fyrir verulegu tekjufalli á meðan að hlutirnir væru að skýrast og í ljós væri að koma hvort þau ættu sér tilverugrundvöll í meira en nokkrar vikur. Hún var ekki hönnuð til að verja eigið fé fyrirtækja með milljarða króna árlega veltu eða hlutafé eigenda þeirra. Þannig hefur hún hins vegar verið nýtt af mörgum. 

Þrátt fyrir að margbent hafi verið á það að nauðsynlegt væri að binda alla ríkisstyrki hið minnsta við fyrirtæki við það að þau myndu ekki greiða eigendum sínum arð eða kaupa eigin bréf af þeim, og með því færa peninga úr rekstrinum til hluthafa, þá var ekkert slíkt ákvæði sett inn í lög um hlutabótaleiðina. 

Fjársterk fyrirtæki ganga á lagið

Fyrir vikið gengu mörg fyrirtæki með mjög sterka eiginfjárstöðu, og sem munu skila hagnaði á árinu 2020, á lagið. Stjórnendum þeirra fannst sem að þarna væri um að ræða styrki við hluthafa þeirra. Leið til að auka auð þeirra. 

Bláa lónið, sem átti 12,4 milljarða króna í eigið fé í lok árs 2018 og hefur greitt eigendum sínum 6,6 milljarða króna í arð á tveimur árum, var eitt fyrsta fyrirtækið til að setja stóran hluta af starfsfólki sínu á hlutabótaleiðina. 

Kjarninn greindi frá því 10. apríl að Samherji, stærsta sjávarútvegsfyrirtæki landsins sem átti 111 milljarða króna í eigið fé í lok árs 2018 og hefur án nokkurs vafa aukið við það í fyrra, hefði sett starfsmenn í fiskvinnslum Samherja og dótturfélagsins Útgerðarfélags Akureyringa á hlutabótaleiðina. 

Síðustu dagana hafa svo hrunið inn fréttir af skráðum félögum sem gerðu slíkt hið sama. Eldsneytissalinn Skeljungur borgaði hluthöfum sínum 600 milljónir króna í arð í apríl en setti sex dögum síðar hluta af starfsmönnum sínum á hlutabótaleiðina. Eftir að upp um þá komst ákvað Skeljungur að endurgreiða peningana í ríkissjóð og endurráða starfsfólkið að fullu. Í tilkynningu sagði að „að athug­uðu máli telur Skelj­ungur að ekki hafi verið rétt að nýta úrræð­ið.“ 

Auglýsing
Stoðtækjaframleiðandinn Össur, sem hagnaðist um 8,5 milljarða króna í fyrra og er að uppistöðu í eigu dansks fjárfestingasjóð, setti starfsfólk á Íslandi á hlutabótaleiðina. Skömmu áður hafði Össur greitt hluthöfum sínum 1,2 milljarða króna í arð.

Smásölurisinn Festi, sem gerir ráð fyrir 7,3 milljarða króna rekstrarhagnaði á yfirstandandi ári og hefur einungis frestað arðgreiðslum vegna síðasta árs fram á haust, setti fólk á hlutabótaleiðina. Það gerði líka hinn smásölurisinn Hagar, sem áttu 24,2 milljarða króna í eigið fé í lok nóvember í fyrra og hagnaðist um 2,3 milljarða króna á fyrstu níu mánuðum yfirstandandi rekstrarárs síns. Þetta eru sömu Hagar sem keyptu hlutabréf af þremur lykilstjórnendur sínum fyrir rúman milljarð króna á árunum 2008 og 2009 en gáfu svo tveimur þeirra 0,8 prósent hlut í félaginu aftur, sem þeir seldu svo að mestu 2016 fyrir hundruð milljóna króna. Tilkynnt var í síðustu viku að lykilstjórnendurnir tveir, sem hafa verið með frá tæplega fimm milljónum króna til rúmlega sex milljóna króna í mánaðarlaun undanfarin tæpan áratug, muni hætta hjá Högum í nánustu framtíð. Starfslok þeirra munu kosta yfir 300 milljónir króna vegna þess að þeir eru með eins og þriggja ára uppsagnarfrest. 

Önnur skráð félög sem vitað er um að hafi nýtt sér leiðina eru Origo (hagnaðist um 425 milljónir króna á fyrsta ársfjórðungi þar sem tekjur félagsins jukust um 20 prósent frá árinu áður) og fjarskiptafyrirtækið Sýn (sem átti 8,8 milljarða króna í eigið fé um síðustu áramót). 

Þessi fyrirtæki sem hafa verið talin upp hér töldu tilhlýðilegt að láta skattgreiðendur, almenning í landinu, greiða hundruð milljóna króna samanlagt í sína sjóði til að verja eigið fé þeirra og eign hluthafa.

Einstakt í heiminum

Áður en að opinberanir um þessa misnotkun á leiðinni fóru að birtast í hrönnum í fjölmiðlum hafði önnur misnotkun átt sér stað. Fyrirtæki höfðu, í samráði við Samtök atvinnulífsins, sagt upp fólki og látið ríkið greiða hluta af launum starfs­manna á upp­sagn­ar­fresti í gegnum leiðina.

Vinnu­mála­stofnun steig þá inn og gaf skýrt til kynna að slíkt væri mis­notkun á úrræð­in­u. Sam­tök atvinnu­lífs­ins sættu sig við þann skiln­ing og hættu að ráð­leggja aðild­ar­fyr­ir­tækjum sam­tak­anna að gera þetta.

Í staðinn var soðin saman í skyndi ný lausn sem í fólst að greiða hluta launa­kostn­aðar  starfsmanna hjá fyrirtækjum sem höfðu upplifað tiltekið tekjufall á upp­sagn­ar­fresti. Þótt forvígismenn ríkisstjórnarinnar hafi kynnt áformin á blaðamannafundi sem hafði á sér svipað yfirbragð og fundirnir þar sem aðgerðarpakki eitt og tvö voru opinberaðir þá var sá munur á í þetta skiptið að ekkert frumvarp lá fyrir til að lögleiða aðgerðina. Þá hefur ekkert kostnaðarmat verið birt um hvað þessar stuðningsgreiðslur, sem fela í sér greiðslur að hámarki 633 þús­und krónur á mán­uði í allt að þrjá mán­uði, muni kosta ríkissjóð. Ekkert liggur fyrir um hvernig eftirliti með framfylgdinni verður háttað heldur. Enn ein leiðin fyrir hluthafa til að seilast í ríkissjóð hefur verið opinberuð.

Það blasir þó við að leiðin mun kosta marga milljarða króna, enda var hátt í fimmta þúsund manns sagt upp næstu daga í hópuppsögnum.

Það er einstakt á heimsvísu að ríkissjóður stigi inn með almennan opinn tékka til að gera fyrirtækjum kleift að segja upp starfsfólki svo hægt sé að verja eign hluthafa í þeim fyrirtækjum og tryggja að tæki, tól, fasteignir og viðskiptasambönd haldist áfram í sömu eigu. 

Þessi aðgerð mun ugglaust verða skoðuð ítarlega þegar litið var í baksýnisspegilinn. Var nauðsynlegt að gera þetta gagnvart ferðaþjónustufyrirtækjum sem teljast ekki þjóðhagslega mikilvæg sem munu líklega ekki hefja alvöru starfsemi á ný fyrr en í fyrsta lagi einhvern tímann á næsta ári og geta ekki átt von á sambærilegum umsvifum í fyrirsjáanlegri framtíð? Er þetta forsvaranleg notkun á almannafé? Þurfa skattgreiðendur til dæmis að koma rútufyrirtækjum í „híði“ svo þeir geti, í samfloti við lífeyrissjóði og ríkisbanka, nýtt „híðið“ til að búa til ferðaþjónusturisa?

Neyðaraðstoð er ekki til að verja eigið fé

Við erum að taka mörg hundruð milljarða króna að láni vegna yfirstandandi aðstæðna. Samhugur er um að það sé verjandi til að standa vörð um velferðarkerfin okkar og til að reyna eftir fremsta megni að bregðast við þeim neyðaraðstæðum sem eru uppi í atvinnulífinu, þar sem fjórðungur vinnumarkaðarins er án atvinnu að öllu leyti eða hluta. 

Þótt skilningur ríki á því að þetta muni kosta gríðarlega fjármuni, og að við sem yngri erum, og jafnvel börnin okkar, munum líkast til vera að greiða fyrir viðbragðskostnaðinn nú langt inn í framtíðina þá verðum við að gera þá skýlausu kröfu að almennilegt eftirlit sé með því hvernig fjármununum sé úthlutað og að gengið verði hart á þá sem misnota sér aðstæður til að verja eigin eignastöðu fyrst og síðast. Neyðarúrræði eru ekki fyrir fjármagnseigendur, þau eru fyrir samfélagið. 

Það á að gera þá kröfu á stjórnvöld að þau fari vel með þá fjármuni sem við treystum þeim fyrir. Það á að gera kröfu á að þau herði allt eftirlit með þeim sem nýta sér neyðaraðgerðir stjórnvalda. Það á að gera þá kröfu að nýting allra aðgerða verði bundin því að ekki verði greiddur út arður eða keypt eigin bréf um nokkurra ára skeið. 

En fyrst og síðast á að gera þá kröfu að fjársterk fyrirtæki í arðbærum rekstri skili neyðaraðstoðinni sem þau sóttu. Hún var ekki, og er ekki, fyrir þau.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, í forystusætinu á RÚV í gærkvöldi.
Það liggur ekki fyrir hvort Ísland geti gert tvíhliða samning til að tengja krónu við evru
Staðreyndavakt Kjarnans skoðar fullyrðingu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um það sé mögulegt fyrir Ísland að gera samkomulag við Seðlabanka Evrópu um að tengja krónuna við evru.
Kjarninn 23. september 2021
Sigríður Ólafsdóttir
Draumastarf og búseta – hvernig fer það saman?
Kjarninn 23. september 2021
Árni Stefán Árnason
Dýravernd: Í aðdraganda kosninganna er blóðmeraiðnaðurinn svarti blettur búfjáreldis – Hluti II
Kjarninn 23. september 2021
Segist hafa reynt að komast að því hvað konan vildi í gegnum tengilið – „Við náðum aldrei að ræða við hana“
Fyrrverandi formaður KSÍ segir að sambandið hafi frétt af meintu kynferðisbroti landsliðsmanna í gegnum samfélagsmiðla. Formleg ábending hafi aldrei borist.
Kjarninn 23. september 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, og Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra og formaður Vinstri grænna.
Fleiri kjósendur Sjálfstæðisflokks vilja Katrínu sem forsætisráðherra en Bjarna
Alls segjast 45,2 prósent kjósenda Sjálfstæðisflokksins að þeir vilji fá formann Vinstri grænna til að leiða þá ríkisstjórn sem mynduð verður eftir kosningar.
Kjarninn 23. september 2021
Hugarvilla að Ísland sé miðja heimsins
Þau Baldur, Kristrún og Gylfi spjölluðu um Evrópustefnu stjórnvalda í hlaðvarpsþættinum Völundarhús utanríkismála.
Kjarninn 23. september 2021
Völundarhús utanríkismála Íslands
Völundarhús utanríkismála Íslands
Völundarhús utanríkismála Íslands – Þáttur 4: Byggir Evrópustefna íslenskra stjórnvalda á áfallastjórnun?
Kjarninn 23. september 2021
Rósa Björk Brynjólfsdóttir
Kosningarnar núna snúast um loftslagsmál
Kjarninn 23. september 2021
Meira úr sama flokkiLeiðari