Píratadrottningin og hakkarinn

Þórný Hlynsdóttir, forstöðumaður bókasafns Háskólans á Bifröst, skrifar í tilefni af viku opins aðgangs 2020 (Open Access Week) 19.-25. október.

Auglýsing

Þann 11. jan­úar 2013 svipti ungur maður sig lífi síðla kvölds á heim­ili sínu og unn­ustu hans í Brook­lyn í New York. Hann var aðeins 27 ára gam­all, tölvunörd og hakk­ari og dáður í þeim hópi. Þessi ungi maður var þá þegar orð­inn snill­ing­ur, höf­undur RSS áskrift­ar­vakans, Mark­down for­rits­ins og Creative Comm­ons afnota­leyf­is­ins sem margir sem nota netið þekkja vel. Árið 2010 fékk hann starf við rann­sóknir í Harvard háskóla og fram­tíðin virt­ist björt. 

Hvað leiddi til þess að svo hæfi­leik­a­ríkur ungur maður grípur til slíks örþrifa­ráðs? Jú, hann hafði nýlega verið hand­tek­inn af lög­reglu MIT (Massachu­settes Institute of Technology) fyrir þjófnað og inn­brot eftir að hafa notað net­kerfi og net­þjóna MIT til að hlaða niður á kerf­is[bund­inn hátt vís­inda­greinum úr JSTOR tíma­rita­safn­inu á gesta­að­gangi stofn­un­ar­inn­ar. JSTOR er stór útgef­andi sem sér­hæfir sig í að gera eldra efni aðgengi­legt á vef. Banda­rísk yfir­völd höfðu því birt honum stefnu aðeins tveimur dögum fyrr þar sem saka­giftir gátu valdið 35 ára fang­elsun eða sekt upp á eina milljón Banda­ríkja­dala. 

Ekki eru allir sam­mála um að Aaron Schwarz hafi verið glæpa­mað­ur. Hann barð­ist gegn ósann­girni í útgáfu vís­inda­rann­sókna, auknum höf­und­ar­rétti vís­inda­manna á rann­sóknum og skrifum á net­inu, hlutum sem honum fannst þá þegar stefna í óefni. Eftir dauða sinn var hann tek­inn inn í félaga­sam­tökin Inter­net Hall of Fame, sam­tök sem heiðra þá sem hafa náð eft­ir­tekt­ar­verðum árangri í fram­þróun netheima.

Hinum megin í heim­inum var ung kona nokkrum árum fyrr að brjót­ast til mennta í Rúss­landi en Alex­andra Elbakyan, var stöðugt að rekast á svo­kall­aðan greiðslu­vegg (e. paywall) þar sem hún var rukkuð fyrir aðgang að því vís­inda­efni sem hún þurfti að kom­ast í. Ef hún ekki borg­aði gat hún ekki lesið og þetta pirraði hana og hún greip til sinna ráða. 

Greiðslu­veggir eru hönnun útgef­enda, bæði sú áskrift sem þeir bjóða og síðan gjald­taka fyrir ein­staka grein­ar. Greiðslu­veggjum er stýrt með IP-­tölu aðgengi eða aðgangs­orð­um, háskólar sem kaupa áskrift gefa upp IP-­tölu mengi sinna skóla og fá þannig aðgang. Greiðslu­mód­elið sem útgef­endur bjóða háskólum er oft­ast nær svo­kall­aður stór­pakki (e. Big Deal). Þeir stjórna því hvað pakk­inn inni­heldur og geta breytt inni­haldi hans jafn­vel meðan á áskrift stend­ur. Nýj­ustu rann­sóknum er þó mjög oft haldið utan við áskrift­ina, algeng bið eftir að nýj­ustu greinar birt­ist áskrif­endum eru sex til átján mán­uð­ir, en getur þó verið enn lengri tími. Þessi birt­ing­ar­töf hefur þær afleið­ingar að þeir áskrif­endur sem ekki eru til­búnir að borga auka­lega fyrir nýlega rann­sókn geta þurft að bíða eftir að hún verði aðgengi­leg í pakka­á­skrift­inni. Þetta er því orðin tvö­föld hindr­un, eða tvö­faldur greiðslu­vegg­ur, þegar not­andi þarf að borga fyrir aðgang að vís­inda­grein, jafn­vel þott hann sé með áskrift og ætti því að hafa aðgang.  

Auglýsing
Rússneski háskól­inn sem Alex­andra stund­aði nám við hefur án efa verið áskrif­andi að ein­hverjum vís­inda­tíma­ritum árið 2009, en greiðslu­veggir eru stað­reynd þrátt fyrir áskrift­ir. Staðan er því miður þannig að heilar heims­álfur eru meira og minna utan við greiðslu­vegg­ina, litlar rann­sókna­stofur eru utan þeirra og almenn­ingur víð­ast hvar kemst ekki í rann­sóknir sam­landa sinna þrátt fyrir að þær séu kost­aðar af almanna­fé. Aðeins lít­ill hluti rann­sókn­ar­nið­ur­staðna skilar sér í raf­ræn varð­veislu­söfn háskól­anna sem eru í opnum aðgangi.

Stór­pakk­arnir eru dýrir og getur áskrift að þeim hlaupið á tugum millj­óna  króna á ári sem gerir það að verkum að tæki­færi fátækra ríkja og rann­sak­enda í smærri háskólum til að nálg­ast vís­inda­legt efni á net­inu, efni sem þeir þurfa að nálg­ast til að þróa rann­sóknir sín­ar, eru enn verri en þeirra sem hafa þó aðgang gegnum stór­pakka. 

Fólk er smám saman að átta sig á þessum vanda. Hér á landi er Lands­að­gangur sem er stór­pakka­á­skrift bæði að tíma­rita­söfnum og gagna­söfn­um. Hann virkar á öllum IP-­tölum á Íslandi, þannig að við gerum okkur mörg hver illa grein fyrir hvaða bar­átta fer fram í heim­inum fyrir bættum aðgangi að rann­sókn­um, gögnum þeirra og birtum nið­ur­stöð­um. Flestir sem stunda rann­sóknir á Íslandi hafa þó rek­ist á að kom­ast ekki í grein nema gegn gjaldi þrátt fyrir þennan stóra aðgangs­samn­ing sem inni­heldur 22 þús­und tíma­rit og kost­aði okkur Íslend­inga ríf­lega 230 millj­ónir króna árið 2019 sjá www.hvar.is.

Víkjum þá aftur að Alexöndru Elbakyan og tengslum hennar við Aaron Schwartz. Alex­andra sagði eins og Aaron þessu mód­eli stríð á hend­ur, snill­ing­ur­inn sem hún er fann leið fram­hjá greiðslu­veggjum og stofn­aði pírata­síð­una Sci­Hub sem veitir þús­undum aðgang að millj­ónum rann­sókna­greina sem eru læstar í greipum stór­fyr­ir­tækja, m.a. Elsevi­er. Alex­andra býr í Rúss­landi þar sem banda­rísk lög­gjöf nær ekki til hennar en þarf þó að fara huldu höfði þar sem stór­fyr­ir­tækin eru á eftir henni með mál­sóknir til­búnar.

Á þeim skamma tíma sem lið­inn er síðan tíma­ritin breyttu útgáfu­formi sínu frá pappír í pdf (tæp 20 ár) hafa rann­sóknir vís­inda­manna orðið féþúfa banda­rískra og breskra stór­fyr­ir­tækja sem velta millj­örðum Banda­ríkja­dala árlega og halda háskólum föstum í greipum áskrifta að aðgangi í stað kaupa á tíma­rit­um, áskrift að aðgangi tryggir þó ekki að bóka­safnið eigi tíma­ritin og grein­arnar eins og áður var. Um leið og bóka­safnið hættir áskrift, missir það aðgang­inn. Þetta módel þekkjum við öll, þetta er snilldar leið til að græða pen­inga. Hvort sem áskriftin er tón­list (Spoti­fy), sjón­varps­þættir (Net­fl­ix), bækur (Storyt­el) eða vís­inda­legar rann­sókn­ir.

Sann­gjarnt væri seint orð sem hægt er að nota um pakka­á­skriftir stóru útgef­end­anna og það tang­ar­hald sem þeir hafa á háskóla­sam­fé­lag­in­u. Andóf Alexöndru og Sci­Hub hefur samt haft þau áhrif að háskóla­bóka­söfn hafa sum hver tekið þá áhættu að segja upp áskriftum og víða um heim hafa vís­inda­menn ákveðið að snið­ganga tíma­rit stór­fyr­ir­tækja uns sann­gjarn­ari samn­ingar nást

Alex­andra og Aaron eiga það sam­eig­in­legt að hafa brotið sér leið fram­hjá greiðslu­veggj­unum og opnað fyrir aðgang að rann­sóknum fyrir almenn­ing og unga náms­menn víða um heim. Fyrir það eru þau fræg sem Pírata­drottn­ingin og hakk­ar­inn. Fyrir það eru þau hetjur og njóta þess vafa­sama heið­urs að vera ofsótt af banda­rískum yfir­völd­um. Ég full­yrði ekki að leið þeirra sé rétt­læt­an­leg, en kannski er hún skilj­an­leg í ljósi þess fyr­ir­komu­lags sem nú ríkir um eign­ar­hald á rann­sókn­um. Kannski og von­andi hafa aðgerðir Aar­ons og Alexöndru náð að auka skiln­ingi á vanda­mál­inu. Því hver skyldi eiga rann­sóknir íslenskra vís­inda­manna sem stund­aðar eru fyrir opin­bert fé? Er það Elsevi­er, Sage, ProQuest, JSTOR, Wiley, vís­inda­mað­ur­inn eða við öll?

Höf­undur er for­stöðu­maður bóka­safns Háskól­ans á Bif­röst.

#Hvar­er­OA­stefn­an? #openaccessweek2020

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Stoðir orðinn stærsti eigandi Kviku banka
Fjárfestingafélagið Stoðir er nú stærsti einstaki eigandi Kviku banka eftir að hafa skipt á hlutabréfum í TM fyrir hlutabréf í bankanum. Félagið er líka stærsti einstaki eigandi TM.
Kjarninn 4. desember 2020
Kristján Vilhelmsson.
Kristján Vilhelmsson vildi láta svipta Helga Seljan Edduverðlaunum
Útgerðarstjóri Samherja, sem var um árabil annar af stærstu eigendum fyrirtækisins, vildi láta taka Edduverðlaun Helga Seljan af honum vegna Seðlabankamálsins. Helgi var valinn sjónvarpsmaður ársins af almenningi tvö ár í röð.
Kjarninn 4. desember 2020
Ögmundur Jónasson
Segir að allir þurfi aðhald – líka dómarar í Strassborg
Fyrrverandi innanríkisráðherra segir að fjöldi augljósra mannréttindabrota sé látinn sitja á hakanum hjá MDE. Hins vegar sé legið yfir því að koma höggi á íslensk stjórnvöld vegna máls sem sé svo smávægilegt í hinu stærra samhengi að undrum sæti.
Kjarninn 3. desember 2020
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 28. þáttur: Hlaupið fyrir Búdda
Kjarninn 3. desember 2020
Þorsteinn Már Baldvinsson, annar forstjóra Samherja.
Samherji segir namibísku lögregluna ekki leita sinna manna
Í yfirlýsingu frá Samherja segir að namibísk yfirvöld hafi ekki reynt að hafa afskipti af núverandi né fyrrverandi starfsmönnum fyrirtækisins. Hvorki fyrrverandi stjórnendur félagsins í Namibíu né aðrir séu á flótta undan réttvísinni.
Kjarninn 3. desember 2020
Halldór Gunnarsson
Mismunun og ranglæti gagnvart lífeyrisþegum
Kjarninn 3. desember 2020
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
„Misnotkun á valdi og bolabrögð hafa verið einkenni Sjálfstæðisflokksins í langan tíma“
Þingmaður Pírata segir að koma þurfi í veg fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn fái að koma nálægt völdum en hann fjallaði um landsréttarmálið á þingi í morgun. Þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins segir að horfa verði á málið í ákveðnu samhengi.
Kjarninn 3. desember 2020
Þuríður Harpa Sigurðardóttir, formaður Öryrkjabandalags Íslands.
Öryrkjabandalagið fagnar hugmynd Brynjars um rannsókn á bótasvikum
Þingmaður Sjálfstæðisflokks vill láta rannsaka hvor öryrkjar og bótaþegar sigli undir fölsku flaggi. ÖBÍ fagnar þeirri hugmynd en segja rannsókn ekki nauðsynlega til að staðfesta ríkjandi fordóma og andúð gegn fötluðu fólki í samfélaginu.
Kjarninn 3. desember 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar