Barbie og Ken og Jeppi á Fjalli

Árni B. Helgason fjallar um lög og framkvæmd laga – um muninn á þessu tvennu, í orði og á borði. Um það, sem mótar stjórnarfar, réttarfar og samfélagslega miðlun hugmynda – um frelsi manna til orðs og æðis og hömlurnar sem mönnum eru þó settar.

Auglýsing

LÖG LÝЭRÆЭIS­RÍKJA OG lög ein­ræð­is­ríkja geta verið keim­lík í fjöl­mörgum atrið­um, jafn­vel nán­ast hin sömu, þótt fram­kvæmd lag­anna sé ger­ó­lík. Á það raunar við um lög­form­lega skipan allra félaga, fyr­ir­tækja og stofn­ana – allt frá hús­fé­lögum og trygg­inga­fé­lögum til æðsta ákæru­valds, allt frá spari­sjóðum og bönkum til æðsta þing­ræð­is­valds, allt frá fjár­mála­eft­ir­liti til hins æðsta for­seta­valds... að hinn form­legi texti, lög, reglur og sam­þykktir sem eru lögð til grund­vallar svo marg­vís­legri sýslan, ramm­inn er lýtur að inn­taki og eðli sýsl­an­ar­inn­ar, hver sem hún ann­ars er, segir ekk­ert að sjálf­gefnu um hina eig­in­legu fram­kvæmd, hve lýð­ræð­is­leg hún sé eða þrúguð af ein­ræð­is­hneigð eða á hvaða stigi hún kunni að vera ein­hvers staðar þar á milli. Eða allt eins á ein­hverju stigi stigi alræð­is, mið­stýr­ing­ar, van­stjórn­ar, stjórn­leysis eða jafn­vel sjálfs­stjórn­ar.

En þeim mun meiri sem mun­ur­inn er á lýð­ræð­is­legri laga­setn­ingu og á hinni eig­in­legu lag­anna fram­kvæmd, þeim mun fremur ræður geð­þótt­inn ríkj­um, að ekki sé þá talað um spill­ing­una, enda nær­ist þetta yfir­leitt hvort á öðru í dýrð­legum fagn­aði.

Þeim mun lengur sem fram­kvæmda­valdi þókn­ast að túlka lögin að vild sinni, hvað þá ef það væri fyrir stuðn­ing dóms­valds­ins, þeim mun rík­ari verður hefðin fyrir ólýð­ræð­is­legri fram­kvæmd lag­anna – sama hve lögin kunna að vera snyrti­lega orðuð og stjórn­ar­skráin fag­ur­lega stoppuð upp. Lög­gjaf­ar­valdið er þá í hlut­verki puntu­dúkka á borð við Bar­bie og Ken, fal­legt hillu­skraut handa hirð ein­ræð­is­herra til að leika sér að – og þá ekki síst til að flagga frammi fyrir alþjóð og umheimi til sann­inda­merkja um frá­bært stjórn­ar­far­ið.

Auglýsing

Það fæli trú­lega í sér stór­kost­legar ýkjur að ætla að halda ein­hverju slíku fram, að gæti átt við hér– nema þá vissu­lega ef væri á afmörk­uðum svið­um, að finna megi lítil ríki í litla rík­inu, jafn­vel svo máttug örríki að vart verði við þeim hróflað – enda skyldi ávallt gæta með­al­hófs!

Í stað þess að hagga við fram­kvæmda­vald­inu, þrátt fyrir ríka eft­ir­lits­skyldu lög­gjafans, þá er gjarnan brugðið á það hóf­sama ráð að lappa frekar upp á sjálf lög­in, jafn­vel þótt þau kunni að vera góð og gild og lítt sé að þeim að finna – frekar en að gera þó þá lág­marks­kröfu til fram­kvæmda­valds­ins að það fari að lög­unum og fylgi þeim eft­ir. Lögin kunna þá með tím­anum að verða svo djúp og marglaga og flókin að gerð, sem þeim er aftur á móti minna fylgt eft­ir, að jafn­vel þurfi jarð­fræð­ing til að graf­ast fyrir um ein­föld­ustu hluti til að skýra fyrir lög­fræð­ingum – hvað þá að almenn­ingur botni í kúnstun­um. Nema hrein­lega að þeir sjálfir, fræð­ing­arnir í lög­um, marg­s­legnir til ridd­ara sem hinir virðu­leg­ustu opin­beru sýsl­un­ar­menn, neyti þá einmitt færis og túlki lögin að vild sinni, algjör­lega að geð­þótta sín­um, enda þá vart á færi nema snjöll­ustu jarð­laga­fræð­inga að sjá í gegnum klæk­ina, prett­ina og svik­in.

Þeim mun flókn­ari að bygg­ingu sem hinar lýð­ræð­is­legu stoðir eru, hvað þá lögin lík­ari völ­und­ar­húsi, þeim mun víð­feðm­ari verður akur hinna sér­fróðu að plægja – í dýrð­legum fagn­aði. Jeppi á Fjalli má sín þá lít­ils á sinni litlu skák, eða Nilla með heim hans á herðum sér, and­spænis skri­fræð­inu við að tefla. Face­book er þá barna­bók­ar­lær­dómur að glíma við, sama hve lífs­reyndir not­endur kunna að vera, hvort TikTok er þá ekki barna­leik­ur. Svo snubb­ótt hátíð er þá staf­rænt ofbeld­ið, á við gleði­leik skrif­finn­anna – lávarð­anna og lafð­anna gagna­vinnslu og gam­an.

I.

ALMANNA- OG RÉTTAR­ÖR­YGGI er sann­ar­lega ekki á eina bók­ina lært! Hvað þá að hafðri hlið­sjón af fjórða vald­inu, valdi fjöl­miðla og allra­handa sam­fé­lags­miðla, til við­bótar hinu þrí­skipta og lög­form­legra valdi. Án þessa áhrifa­valds færi vit­an­lega lítið fyrir lýð­ræð­inu – að því til­skyldu eðli­lega að það end­ur­spegli frjáls skoð­ana­skipti en ekki hömlu­laus eða rit­skoð­uð. Lýð­ræð­is­legt aðhald áhrifa­valds­ins kann þó auð­veld­lega að snú­ast upp í and­hverfu sína taki hinar lög­form­legu valda­stoðir að þókn­ast umræð­unni í von um hylli lýðs­ins.

Er það þó eðli lög­gjaf­ar­valds­ins að keppa um hylli kjós­enda, þá gjarnan með lof­orð upp í ermi um bætt lög og betri, plástur hér og plástra þar, hvað sem ann­ars kann að líða valds­mögu­leikum þess til fjár­veit­inga, til eft­ir­fylgni lag­anna, þegar á hólm­inn er kom­ið. Lög­gjaf­ar­valdið getur því vissu­lega lagað lögin að geð­þótta sín­um, ekk­ert síður en að duttl­ungum lýðs og allra­handa áhrifa­valds, hvað sem ann­ars hver seg­ir, sama hvort tístir á Twitter eða teygir YouTu­be-lopa á TikT­ok. Lögin skyldu þá allt­ént falla að vilja lýðs og þjóð­ar, að því gefnu að kosn­inga­kerfið sé lýð­ræð­inu og sjálfu sér sam­kvæmt.

.

Dóms­valdi og fram­kvæmda­valdi skyldi aftur á móti vera allar slíkar popúl­ískar bjargir bann­aðar – í lýð­ræð­is­ríki. Svo algjör­lega eru þessar mátt­ar­stoðir tvær háðar því að fara að lög­unum ein­um, og þá eðli­lega að með­töldum fjár­lög­um, hvernig sem koma megi ann­ars hvoru tveggja heim og sam­an. Gildir þá einu um löngun mátt­ar­valds til að ávinna sér hylli lýðs og áhrifa­valds – sama þó að leikur sé að læra á Face­book – dóms­vald og fram­kvæmda­vald starfar í umboði þings­ins eins, fyrir vald­heim­ildir þess eins, en ein­ungis þingið eitt í umboði almenn­ings, þá raunar ein­ungis fyrir atfylgi og atkvæði kjós­enda einna.

Það er því lög­gjaf­ar­valdið eitt sem hefur alla þræði í hendi sér – jafnt með að móta lögin og að fylgja fram­kvæmd þeirra eft­ir, að sé lög­unum sam­kvæm. Liggur þá í hlut­ar­ins eðli að það tryggi fjár­veit­ingar til allrar fram­kvæmd­ar, for­sjár og eft­ir­fylgni, eðli­lega að með­tal­inni fram­kvæmd lög­reglu- og ákæru­valds, og þá ekki síður að það tryggi fjár­hag dóm­stóla. Ella eru lög lýð­skrum.

Sjái fjár­veit­inga­valdið sér það hins vegar ekki fært að styðja við lög af ein­hverju tagi, þá hlýtur hið sama lög­gjaf­ar­vald ein­fald­lega að skil­greina þau sömu lög upp á nýtt, með slíkri ein­földun þeirra, með afnámi við­ur­laga eða með hóf­legri kröfum um borg­ara­lega hlýðni og skyld­ur, að hinar tak­mörk­uðu fjár­veit­ingar dugi þá til fram­kvæmdar og raun­veru­legrar eft­ir­fylgni lag­anna – svo fremi að lög­gjaf­inn felli ekki bein­línis hin ýmsu lög úr gild­i...

Að öðrum kosti er boðið til hinnar dýrð­legu veislu. Sitja þá við háborðið hinir æðstu emb­ætt­is­menn dóms- og fram­kvæmda­valds með hirðir sínar krunk­andi allt um kring, bít­and­ist um bestu bit­ana, að geð­þótta sínum og duttl­ung­um. Óhjá­kvæmi­lega hlýtur þá mörgu að vera leift og margt að vera illa kroppað af slíkum allsnægta­borðum þar sem fram­boð ætis er ekki ein­ungis miklu meira en eft­ir­spurn­in, heldur eru borð svo mar­grétta og hlaðin girni­legum réttum að allt hið lítt kræsi­leg­asta hlýtur að sóp­ast undir borð eða í salt leggj­ast.

II.

ÁKÆRU­VALDIÐ HEFUR GJARNAN miðað lág­marks­virði sakar við einnar sam­loku stuld, eða þar um bil, svo fremur illa til fallnir til við­mið­unar sem snær­is­spottar hafa þótt á síð­ari tím­um, svo afar mis­langir sem þeir geta líka verið og marg­þættir og snúnir að gerð. Er hverri hinni minnstu slíkri grip­deild nán­ast und­an­tekn­ing­ar­laust jafnað til 30 daga vistar upp á vatn og brauð – en fang­els­is­dómur má eigi vera skemmri sam­kvæmt 34. gr. hegn­ing­ar­laga, sem sagt fyrir úrskurð og atkvæði lög­gjaf­ar­valds­ins. Yfir­leitt felur slík refs­ing þó í sér skil­orð, sjaldan samt skemmra en til tveggja ára, þrátt fyrir náð­ar­sam­lega heim­ild lög­gjafans um allt að eins árs lág­mark skil­orðs­tím­ans, fyrn­ing­ar­tíma refs­ing­ar­inn­ar. Það er því yfir­leitt um 730 daga að tefla, að svengd eða freistni nokkur hin minnsta beri ekki skil­dag­ana ofur­liði.

Reyn­ist sam­lokur ann­ars vera fleiri en ein eða tvær, eða að ígildum talið t.d. í ilm­vötn­um, playsta­tion-fjar­stýr­ing­um, lamba­hryggj­um, bor­vél­um, legg­ings eða nær­bux­um, þá vegur sökin samt ekk­ert þyngra, nán­ast sama hve grip­irnir eru marg­ir. Eftir ákvæðum hegn­ing­ar­laga að dæma, muni jafn­ræð­is­regla stjórn­ar­skrár­innar því alls ekki eiga við er um slík brot sé að tefla – þá eðli­lega að áliti meiri­hluta Alþingis á sér­hverjum tíma, sem og þá for­seta fyrir stað­fest­ingu sína, og þá ekki síst fyrir djúpa­stæða lög­vísi hlut­að­eig­andi sak­sókn­ara og dóm­ara hverju sinni. Að hin fyrr­nefndu lög skuli þá með öðrum orðum vera æðri hinum altækustu, að minnsta kosti þegar í hlut eiga hin mátt­ar­minnstu á meðal vor...

Nema að gripum verði bein­línis svo deilt að telja megi í yfir­fullum inn­kaupa­kerrum eða bagga­burð­um, hvað þá í svo mörgum hest­hús­uðum burðum talið að varða myndi jafn­vel engla alheims nokk­urra mán­aða nauð­ung­ar­vist. Virð­ist þá og einu gilda þó að sak­ar­efni hafi verið tuggin svo upp til agna að sjálfum sönn­un­ar­gögn­unum hafi bein­línis verið spillt, þá vand­ast samt ekk­ert mál­ið, né hvað þá heldur sak­fell­ing­in, svo að séð verði, svo fær sem lög­reglan hlýtur að vera í því að kryfja til mergjar og rann­saka til fulln­ustu þessi hin flókn­ari mál­in...

.

Sam­lokan í nýjasta mál­inu hér að ofan, frá árinu 2020, olli 30 daga hegn­ing­ar­auka, til við­bótar eldri 30 daga refs­ingu á skil­orði. Með sam­lokunni var skil­orð sem sagt rofið og það dæmt upp og hinum seka því gert að dúsa 60 daga í steini – héldi hann ekki nýtt skil­orð til 2ja ára frá birt­ingu dóms. Hinir þrír dóm­arnir hljóð­uðu allir upp á 30 daga fang­els­is­vist, skil­orðs­bundið til 2ja ára líkt og hinn nýjasti. Hin seku í mál­unum frá 2017 og 2020 áttu smá brota­feril að baki en í hinum tveimur eldri frá 2014 og 2016 var fer­ill­inn hreinn. Málið frá árinu 2014 var tví­skipt. Hér er birtur síð­ari hluti ákærunn­ar, enda var ákærði sýkn­aður af hinum fyrri hluta.

Dóm­arnir hér að neðan hljóð­uðu báðir upp á 30 daga vist í fang­elsi, skil­orðs­bundið til tveggja ára. Hinn ákærði í mál­inu frá árinu 2020 hafði ekki áður gerst sekur um refsilaga­brot. Í hinu mál­inu, frá árinu 2014, átti sak­born­ingur smá brota­fer­ill að baki.

.

Það er þó ekki merg­ur­inn máls­ins, hvort mál snú­ist um sam­lokur eða heilu asnaklifjarnar af gulli, hvort sönn­un­ar­gögn hafi verið etin eða séu horfin bak og burt, jafn­vel spor­laust hringlsó­l­andi ein­hverra aflandseyj­anna á milli – heldur sjálf rétt­vís­in, sjálft réttar­ör­ygg­ið, almanna­ör­ygg­ið. Hvort verið geti að jafn­ræð­is­regla stjórn­ar­skrár­innar eigi jafn­vel ekki við nema fyrir náð valds­ins, þókn­ist því að vega hana líkt og salt móti þung­lama­legum reglurömmum hegn­ing­ar­lag­anna. Hvort sjálfur Erasmus Mont­anus, að vel­þóknan sinni, fái það jafn­vel sannað að lög­gjaf­ar­vald­ið, sjálf móðir lag­anna, sé úr steini? Ella hljóti jörðin að vera flöt en ekki kringlótt... Skyldi kringla ann­ars ekki geta verið hnöttótt? Ergo! Sem sagt hnöttótt, eins og tung­lið, eins og torus í fyll­ing­u... 

En sten kan ikke flyve. Mor­lille kan ikke flyve. Ergo er mor­lille en sten!

III.

HVE LANGT GETUR hver og einn ann­ars geng­ið, án minnsta umboðs, bundið mann og ann­an, sér eða öðrum til hags? Eða meit­lað mann­orð í stein... Hve rangan sak­burð geta menn haft uppi – eða réttan – um refsi­vert athæfi, áður en ein­hver kippir sér upp við það? Hvað þá að nokkur kippi í taumana – nema við­fangið sé sem sagt svo auð­velt viður­eignar að jafn­ist á við eina borð­leggj­andi með roast­beaf og steiktum í 10-11 eða Krónu, að ekki væri talað um geggj­aðar brunchlokur í Bón­us. Þá um hæl gjald­andi líku líkt, að mati hinna mæt­ustu manna, með tveggja ára heit­ingum um 30 daga vist í steini. Elleg­ar, sé við­fangið aftur á móti svo klyfjað og skemmti­lega snúið í taumi, að á við algjöran asna í sirkus sé að elt­ast við, í æsi­legum hasar á fjöl­miðla­torgi – megi þá líða ár og öld og frestir fyrn­inga... og gagna­vinnslu og gam­ans.

Að öðrum kosti muni vart nokkuð minna en hér­aðs­brestur vekja anda Mont­anusar til lífs og fyll­ing­ar, nema bein­línis að vel­farnan rík­is­ins liggi við borð, að tak­ist þá á loft eins og vind­belg­ur, vað­andi í skýj­um, eins og fullur máni. Og þó vart fyrr en eftir dúk og disk. Sama þó um alla banka­sýslan væri að tefla, jafn­vel mis­notkun á fjár­mála­kerfi heillar þjóðar – fyrr en þá sem sagt eftir dúk og disk, að feng­inni sér­stakri skip­an, á borð leggj­andi, hugget í lille mors sten.

En sten kan ikke flyve...

En þeim mun lengur sem er dregið að kippa í taumana – og patent­lausnum öfl­ugar beitt til nið­ur­fell­ingar mála, t.d. á ólög­mætum for­sendum fjár­skorts! – þeim mun meiri eru ekki bara lík­urnar á að heilu asnaklifjarnar af gulli hverfi spor­laust, líkt og dæmi munu vera um, heldur getur slíkan sið­ferð­is­brest leitt af spill­ingu að lokum að ekki verði einu sinni barið í brest­ina. Enda öll mis­notkun á aðstöðu þá nán­ast orðin merk­ing­ar­laus – flestum þá sem sagt orðið allt heim­ilt, ein­ungis svo lengi sem grip­deildin verði ekki talin í sam­loku­virð­um, jón­um, gleðipillum eða í upp­slátt­ar­fregnum rann­sókn­ar­blaða­manna í massa­vís.

Skyldi þó eðli­lega einu gilda um sök, af eða á, hvort um væri að ræða bagga bara fáa eða fjöl­marga hest­burði, hvort sem væru klyfjar sam­loka eða ein­hvers ann­ars virðis fjár, eða bara sekkir mann­virð­inga – hvort sem um ræddi verkn­aði í eitt skipti fyrir öll, færslur úr hirslum eins í buddu ann­ars, nú eða í mal­poka eða í maga, eða sam­an­lagðar milli­færslur um langt ára­bil eða ára­tugum sam­an, þó ekki væri nema hús­fé­lags­reikn­inga á milli, eða úr mjólk­ur­buddum í hulda sjóði; ellegar bara æru­meið­ingar eða ítrek­aðar hót­anir um ærumorð, hvort sem væru staf­ræns eðl­is, rit­aðar á pappír eða mæltar beint af munni fram, hvað þá í heyranda hljóði; eða á hinn bóg­inn full­framdir verkn­að­ir, hreinar og klárar lík­ams­meið­ing­ar, jafn­vel kaldrifjuð morð. Verkn­aðir skyldu ávallt vera samir og jafnir fyrir lög­um, sem og verk­anna menn og fórn­ar­lömb, skyldi maður ætla, eðli­lega í ljósi vægi sak­ar, með hlið­sjón af magni eða meið­ing­um, að böggum töld­um, hest­burðum eða asnaklifj­um, eða kannski bara að töldum tugg­un­um, kjafts­högg­un­um, meið­ing­un­um, gíga­bæt­unum – að hafðri hlið­sjón af jafn­ræð­is­reglu stjórn­ar­skrár...

Ann­ars fer gríð­ar­leg orka í að velja úr réttum og ryðja af borð­um, fái ekki eitt og annað að mygla og mynda að lokum dýr­indis dellu­skán, jafn­vel kryddsalt­aða. Kann þá líka einu og öðru að vera hent í smá­fugl­ana, jafn­vel lúx­us­sam­loku í aðstoð­ar­sak­sókn­ara sem aðstoð­ar­maður dóm­ara svo rífur í sig – svona í æfing­ar­skyni að maula, svona eitt­hvað líkt og hér áður­nefnt. En við háborðið sitja þá fygli hin meiri og hest­húsa í sig hin stóru mál­in, skálar fullar grauts og úr öskum yfir­fló­andi af bók­viti og deila með hirð sinni næst sér, sykr­uðu jafnt sem vel sölt­uðu að kjamsa á, nema að borið hafi svo vel í veiði að sópa megi dell­unni allri og graut­ar­skálum undir borð. Sitja megi þá allir á sárs höfði, að hætti góðra sam­herja, gæð­andi sér á blóði lag­andi hjörtum og villi­gölt­um, trönum og gæsum, hænsnum og páfuglum pipruð­um, öndum og álftum og alls kyns villi­fygl­i...

Það væru vafa­laust stór­kost­legar ýkjur að ætla að halda ein­hverju slíku fram, að átt gæti þá við annað en bros­lega teikni­mynd, líkt og væru öll dýrin í skóg­inum vin­ir, í svona lýð­ræð­is­lega þenkj­andi dýra­ríki þar sem eng­inn væri jafn­ari en ann­ar, öll dýrin þá sem sagt sitj­andi við sama borð. Sama þó að vissu­lega kunni að gæta smá ein­ræð­is­hneigðar í líf­rík­inu ef afar vel væri að gáð – jafn­vel að svo máttug örríki þrí­fist að hreint og beint gæti stafað hættu af þeim, líkt og sam­fé­lög skæð­ustu veira eru vissu­lega dæmi um, sem áhöld eru þó um hvort eigi sér nokkra sjálf­stæða til­veru frekar en að nær­ist bara á ver­und og vit­und ann­arra. Á sinn hátt ekki ólíkt og einmitt flest það sem í raun lýtur lög­gjaf­ar­vald­in­u...

IV.

ÞAÐ MÆTTI ÞVÍ VISSU­LEGA spyrja, burt­séð frá hinum stóru málum og góm­sæt­ari, hvort eðli­legt sé að taka harðar en ella á sam­komu­haldi vegna brota á sótt­varn­ar­lögum af því að framá­maður liggi undir grun um þátt­töku í brot­unum – að mál­inu sé svo meira að segja úthlutað flýti­með­ferð á ákæru­sviði, að lok­inni rann­sókn með hraði, jafn­vel fyrir sér­staka áeggj­an, á meðan önnur mun mik­il­væg­ari mál séu söltuð eða krydd­lögð í súr, ein­fald­lega af því að áhrifa­vald fjöl­miðla hafi ekki smit­ast af þeim? Er þá líka eðli­legt að afgreiða skotárás á bíl sem minni­háttar eigna­spjöll af því að eig­andi bíls­ins er hvorki framá­maður né áhrifa­vald­ur? Hvers vegna fær ein­ungis mál framá­manns­ins flýti­með­ferð – svo skjóta sem verða má, algjör­lega eðli máls­ins sam­kvæmt – á meðan máli hins hefur vart verið sinnt né að hann hafi fengið skýr­ingar nema nán­ast út í hött á nið­ur­fell­ingu máls­ins, þrátt fyrir að hafi meira að segja kært máls­með­ferð­ina fyrir löngu?

Hve lengi er sak­sóknurum ann­ars stætt á að safna í sarp sinn, jafn­vel svo árum skipti, án þess þó að málum sé sinnt nema í mýflugu­mynd eða hugað sé einu sinni að nið­ur­fell­ingu þeirra – komi það til álita – fyrr en jafn­vel að fyrn­ing­ar­fresti liðn­um, er mál hafi legið í salti eða súr í hálfan ára­tug eða guð má vita hve lengi? Hver er þá ekki sök ákæru­valds­ins í ljósi ákvæða stjórn­sýslu­laga og laga um með­ferð saka­mála, ekki síst um hraða máls­með­ferð­ar, hvað þá ljósi XIV. kafla hegn­ing­ar­laga, sýni það ekki fullan vilja til þess að halda sig innan ramma lag­anna? Og þá þó nú væri með beiðnum um auka­fjár­veit­ingar til lúkn­ingar mál­um, standi hníf­ur­inn þar í kúnn­i...

.

Sinni lög­gjaf­ar­valdið hins vegar ekki brýn­um, rök­studdum beiðnum um auka­fjár­veit­ing­ar, að ekki sé talað um ítrek­aðar beiðn­ir, hvað þá vegna yfir­gengi­legs álags á emb­ætti, þá er það einmitt hið sama vald eitt sem ber ábyrgð­ina á broti lag­ara­mmans – en ekki ákæru­vald­ið, eða hvert sem hið und­ir­setta vald ann­ars er, hvort sem væri dóms- eða fram­kvæmda­vald. Enda hafi lög­bund­inni starf­semi verið sinnt í sam­ræmi við stjórn­sýslu­lög og önnur lög um með­ferð mála, svo lengi sem rekstr­arfé leyfði. Emb­ætti sem á hinn bóg­inn lætur hjá líða að lýsa ábyrgð á úrlausn mála á hendur fjár­veit­ing­ar­vald­inu fyrir sakir fjár­skorts, hlýtur sjálft að svara til saka fyrir þá mein­bugi á emb­ætt­is­færslum sem af skort­inum hafa verið leidd­ir. Það er þá emb­ættið eitt sem ber alla ábyrgð að lögum – hegn­ing­ar­lögum sem öðrum lögum – gagn­vart þeim sem brot hafa bitnað á, en ekki lög­gjaf­ar­vald­ið... sama hvað líður eft­iráskýr­ing­um, fyrir náð og vel­þóknan næsta yfir­valds emb­ætt­is­ins.

Hver væri þá ekki líka fjöl­miðl­anna ábyrgð! Hafi ekki einu sinni nokkur þeirra þrýst á mál, hvað þá varla að hinn smá­vægi­leg­asti áhrifa­valdur á sam­fé­lags­miðlum hafi hirt um að sinna... Það er segja, ef rétt væri frá hermt en væri ekki bara óstað­festur orðróm­ur, jafn­vel ótrú­leg fals­frétt, að einmitt þar liggi hið eina raun­veru­lega vald, hið eina og og sanna rann­sókn­ar- og dóms­mála­vald...

Þannig mætti lengi spyrja og jafn­vel þrá­spyrja og væru svörin að vonum þó lík­ast til út í hött, að allt væru þetta nú lík­ast til einka­mál hvers og eins, svona aðal­lega, enda hlað­borðið alveg yfir­fullt og ekki pláss fyrir meira. Nema nátt­úr­lega sam­lokur ávallt vel þegn­ar, bara ekki í slíkum bagga­burðum að verði hinni yngri og óreynd­ari kyn­slóð ofviða á lag­anna vegum þroska­væn­legrar upp­bygg­ing­ar, fimi til sóknar og stæl­ing­ar, á met­orð­anna blómum skrýddri ákærenda­braut. Varla að minnsta kosti á svo ýkja langri þyrnum stráðri braut, sé rétt til krufið mergjar, að hinna elstu og bestu manna laga­sýn.

Hvort þá ekki þurfi líka að gæta að fjöl­miðl­un­um! Til hvers væru ann­ars rann­sókn­ar­blaða­menn með öll sín stóru og mik­il­vægu mál? Því skyldi ákæru­valdið ann­ars vera að leita eftir auka­fjár­veit­ingum ef ekki væri fyrir þeirra miklu vinnu? Til hvers þá að vera að leita eftir sér­stökum fjár­veit­ingum vegna allra smá­mál­anna fyrst fjöl­miðl­arnir sinna ekki nema örfáum þeirra? Hvar væri ákæru­valdið ann­ars statt ef það ætti ekki fjöl­miðla­valdið að? Sam­herja sinn! Bara á enda­lausum rann­sóknaræf­ingum að kryfja sam­lok­ur, alls kyns mauk í maga, hvort þær myndu vera úr Krón­unni eða Bón­us, með eða án skinku, remúlaði eða roast­beaf og lauk – eða jafn­vel úr Kjar­vali? Til hvers væri þá allt þeirra starf og strit? Til hvers þá að vera að læra lög­fræði? Því þá ekki frekar að læra til smur­brauðs­dömu á Jóm­frúnni eða taka hrein­lega skrefið til fulls og fara í lækn­is­fræði?

.

V.

RANN­SÓKN­AR- OG EFT­IR­LITS­HEIM­ILDIR Alþingis eru í raun­inni svo víð­tækar sem það sjálft ákveð­ur. Öllu jöfnu fer emb­ætti rík­is­end­ur­skoð­anda með eft­ir­lits- og rann­sókn­ar­vald á fjár­mála­sviði en emb­ætti umboðs­manns Alþingis með sam­svar­andi vald á hinum ýmsu öðrum sviðum opin­bers rekstr­ar, hvor tveggja emb­ætt­anna fyrir sam­fellda starf­semi í umboði Alþing­is. Þá starfa og ein­stakar nefndir sam­kvæmt lögum um Rann­sókn­ar­nefndir Alþing­is, yfir­leitt tíma­bundið vegna ein­stakra verk­efna, auk þess sem ein­stakar þing­nefndir geta kallað menn fyrir og spurt spurn­inga. Það er svo einnig á valdi þings­ins að stofna sjálf­stæðar rann­sókn­ar­nefndir kjósi það svo, líkt og eftir banka­hrun­ið, nema að það taki jafn­framt skrefið til fulls og skipi sér­stakan sak­sókn­ara í ein­stökum mála­flokk­um, eins og var líka gert eftir hrun, og þá eðli­lega með ákæru­valdi, sem vissu­lega hvorki nefnd­irnar né umboðs­maður þings­ins eða rík­is­end­ur­skoð­andi hafa, nema þá reyndar þann sjálf­sagða mögu­leika og að lögum bor­inn rétt, að geta vísað málum til emb­ætta lög­reglu og ákæru­valds.

Alþingi hefur á hinn bóg­inn sett sér þá reglu fyrir löngu að það skuli sem minnst skipta sér af, að minnsta kosti svo lengi sem hafís umlykur ekki landið eða land­vætt­unum er á annan hátt ógnað af til­lits­lausu mátt­ar­valdi, hvað þá af ofur lítt sið­prúðu banka­valdi – alveg sama hve ríkar heim­ildir þingið þó hef­ur. Sama þótt allar greinar allrar stjórn­sýslu og dóm­sýslu, sem sagt hinar form­legu laga­legu umgjarð­ir, séu á einn og annan veg vaxnar af meiði lög­gjaf­ar­valds­ins, sem og reynd­ar, á þann sam­svar­andi laga­lega máta mælt, allar greinar almenns atvinnu­lífs, mennta­lífs, félags­lífs og jafn­vel fjöl­skyldu­lífs.

Það er vart fyrr en eitt­hvað er hrunið eða alveg að hruni kom­ið, eða sem sagt að land­vætt­unum sé með alvar­legum hætti ógn­að, að þingið rumskar og kann að haf­ast eitt­hvað að, nán­ast sama þó að vel­farnan rík­is­ins liggi við borð, sama þó að fjár­mála­eft­ir­litið sofi. Líkt og stjórnir félaga og fyr­ir­tækja aðhefð­ust almennt ekk­ert fyrr en rekstur væri að þrotum kom­inn eða langt út í móa, ellegar að bankar og önnur fjár­mála­fyr­ir­tæki kæmust upp með allt – að sjálf­gefnu.

VI.

EMB­ÆTTI RÍK­IS­END­UR­SKOЭANDA VIRЭIST vera eina eig­in­lega und­an­tekn­ingin frá þeirri reglu sem hér hefur verið lýst, enda eru slík lög ekki ein­ungis sett emb­ætt­inu, að það skuli sinna marg­vís­legri og sam­felldri eft­ir­lits- og rann­sókn­ar­vinnu, heldur fær það, að því er best verður séð, hvorki meira né minna en full­nægj­andi fjár­veit­ing­ar! Emb­ættið fær sem sé fé til að fara að lög­um... Sem sagt full­nægj­andi rekstr­arfé til að sinna stjórn­sýslu­út­tektum eftir því sem þörf er á, ýmist að eigin frum­kvæði eða eftir beiðnum frá utan­að­kom­andi aðil­um, ráðu­neytum og stofn­unum og þó nú væri frá Alþingi, og þá að sjálf­sögðu ekki síður til að sinna fjöld­anum öllum af óform­legri úttektum sem og ekki síst allri þeirri reglu­legu end­ur­skoðun sem emb­ættið hefur með hönd­um, ásamt því að fylgja eftir allra­handa ábend­ingum sem emb­ætt­inu ber­ast.

Það verður heldur ekki betur séð, eftir árs­skýrslum Rík­is­end­ur­skoð­unar að dæma, en að emb­ættið uni vel hag sín­um, sem sagt fjár­veit­ing­um, og er árang­ur­inn líka góður eftir því. Það birt­ist til að mynda í því að Alþingi voru afhentar 24 skýrslur vegna stjórn­sýslu­út­tekta árið 2018. Þar af voru sjö aðal­út­tektir, ann­ars vegar þrjár frum­kvæðis­út­tektir og hins vegar fjórar gerðar að beiðni Alþing­is. Á árinu 2017 var lokið 138 end­ur­skoð­un­ar­verk­efnum og 30 verk­efnum á sviði stjórn­sýslu, þar af 10 stjórn­sýslu­út­tektum – 8 að eigin frum­kvæði emb­ætt­is­ins, einni að beiðni for­sætis­nefndar Alþingis og einni að beiðni inn­an­rík­is­ráðu­neyt­is. Á árinu 2016 var lokið við 180 verk­efni á sviði end­ur­skoð­un­ar, en stjórn­sýslu­sviðið lauk við 29 úttektir á því sama ári, sem var jafn góður árangur og á árinu 2015. Sú und­ar­lega nýbreytni er ann­ars tekin upp í skýrslu árs­ins 2019 að ekki eru birtar sam­svar­andi tölur um fjölda úttekta.

.

Þrátt fyrir afar víð­tækt vald­svið rík­is­end­ur­skoð­anda þá nær það þó engu að síður nán­ast ein­göngu til þeirra afmörk­uðu þátta er lúta að fjár­sýslu og fjár­reiðum rík­is­ins, að fram­setn­ingu og högun fjár­mála stofn­ana og fyr­ir­tækja sem hafa með höndum rekstur eða fjár­vörslu á vegum rík­is­ins, að svo miklu leyti einnig sem varðar bein fjár­mála­tengsl ríkis og sveit­ar­fé­laga. Starf­semi emb­ætt­is­ins snýr því fyrst og fremst að innviðum fjár­mála­deilda en þeim mun síður að öðrum almennum rekstr­ar­sviðum hins opin­bera, hvað þá heldur að almenn­ingi, að beinum tengslum borg­ar­anna sjálfra við rík­is­vald­ið.

VII.

VALD­SVIÐ UMBOÐS­MANNS ALÞING­IS, á hinn bóg­inn, lýtur að flestum öðrum rann­sókn­ar- og eft­ir­lits­þáttum en þeim er rík­is­end­ur­skoð­andi hefur með höndum – og þá ekki síst að þeirri ásjónu hins opin­bera sem snýr einmitt að almenn­ingi, sjálfum borg­ur­un­um. Hvor um sig gegnir raunar sjálf­stæðu hlut­verki umboðs­manns Alþing­is, þar sem annar hefur fyrst og fremst með höndum eft­ir­lit og end­ur­skoðun á fjár­sýslu­sviði stjórn­sýsl­unn­ar, en hinum ber aftur á móti huga að nán­ast öllum öðrum sviðum og þáttum sýsl­anar hins opin­bera.

Að lögum um hinn síð­ar­nefnda umboðs­mann, sbr. 3. gr. laga um emb­ætti hans, tekur starfs­svið hans til nær allrar stjórn­sýslu ríkis – sem og til sveit­ar­fé­laga – og þá einnig til starf­semi þeirra einka­að­ila sem hlotn­ast hefur ýmis­legt opin­bert vald að lög­um. Skal hann jafn­framt sinna hlut­verki eft­ir­lits­að­ila á for­sendum samn­ings Sam­ein­uðu þjóð­anna gegn pynd­ingum og annarri grimmi­legri eða van­virð­andi með­ferð eða refs­ingu, og tekur starfs­svið hans þá einnig til einka­rek­inna stofn­ana og heim­ila á vegum einka­að­ila sem ann­ast frels­is­svipt fólk. Einu starfs­sviðin sem emb­ætti umboðs­manns Alþingis tekur ekki til, sam­kvæmt laga­grein­inni, eru ann­ars vegar störf sjálfs Alþingis og stofn­ana þess, og þó með und­an­tekn­ing­um, og hins vegar störf dóm­stóla. Þá ber umboðs­manni ekki að huga að ákvörð­unum og athöfnum stjórn­valda þegar lög mæla svo fyrir um að menn leiti leið­rétt­ingar með mál­skoti til dóm­stóla – nema umboðs­maður ákveði að eigin frum­kvæði að taka mál til með­ferðar eða þá sjálfa máls­með­ferð stjórn­valds til almennrar athug­un­ar.

Lögin taka reyndar af öll tví­mæli um hlut­verk umboðs­manns Alþingis í næst fyrstu grein þeirra, grein nr. 2. Skal hann ekki ein­ungis hafa eft­ir­lit með stjórn­sýslu ríkis og sveit­ar­fé­laga og tryggja rétt borg­ar­anna gagn­vart stjórn­völdum lands­ins heldur og einnig gæta þess að jafn­ræði sé í heiðri haft í stjórn­sýsl­unni og að hún fari að öðru leyti fram í sam­ræmi við lög, vand­aða stjórn­sýslu­hætti og siða­reglur settar á grund­velli laga um Stjórn­ar­ráð Íslands og laga um rétt­indi og skyldur starfs­manna rík­is­ins.

Þrátt fyrir ein­dreg­inn vilja umboðs­manns til að fara að lögum þessum sem öðrum, þar á meðal fjár­lög­um, og þrátt fyrir marg­ít­rekuð til­mæli hans og raunar umvand­anir við þing­ið, þá nægja fjár­veit­ingar engan veg­inn til að emb­ættið sinni öllum þeim starfs­sviðum og hlut­verkum sem hér hefur verið lýst og lögin þó mæla fyrir um. Árs­skýrslur emb­ætt­is­ins lýsa fjársvelt­inu mæta vel og þá ekki síst því hve nán­ast öll orka emb­ætt­is­ins fer í að sinna ein­stökum og raunar oft til­vilj­ana­kenndum kvört­un­um, en hafin slík mál árið 2018 voru 381 tals­ins og 411 tals­ins árið 2019. Hafin frum­væð­is­mál árið 2018 voru aftur á móti ein­ungis 3 og á árinu 2019 alls eng­in, slíkur er fjár­skort­ur­inn. Ekki er getið for­at­hug­un­ar­mála árið 2018 en á árinu 2019 tókst þó að hefja alls 5 slík mál, hvorki meira né minna. Fyr­ir­tekin svokölluð OPCAT mál til með­ferð­ar, tengd áður­nefndum samn­ingi Sam­ein­uðu þjóð­anna um eft­ir­lit með frels­is­svipt­ingu, voru þó aðeins 2 árið 2018, og jafn­mörg árið 2019, ein­ungis 2 tals­ins.

Bók­staf­lega allar stofn­anir og fyr­ir­tæki hins opin­bera starfa í raun­inni án þess að þau lúti hinum minnsta vilja Alþingis til að líta eftir almennum högum þeirra, að fjár­málum þeirra einum slepptum – svo skornar við nögl eru fjár­veit­ing­arn­ar. Hvað þá að þingið sinni þeirri skyldu sinni, sem það sjálft hefur þó á sig lagt, að láta rann­saka hin ýmsu mál og ferli sem falla utan fjár­sýslu­sviða hins opin­bera, sama þó það hafi falið umboðs­manni sínum að fylgja eftir þeim yfir­lýsta vilja þings­ins, sbr. m.a. 7. gr. lag­anna um emb­ætt­ið, um rann­sóknir mála... Nema sem sagt að mál snúi að fjár­sýslu­svið­um, sem sagt að umboðs­manni Alþingis á sviði end­ur­skoð­unar rík­is­fjár­mála að huga að, þá er ávallt fé fyrir hendi, svo sem lög gera einmitt ráð fyr­ir.

.

Þessu má raunar líkja við að almenn fyr­ir­tæki hug­uðu afar vel að innra eft­ir­liti á fjár­sýslu­sviðum sín­um, að öllu hinu bók­halds­lega formi og reglu­verki því tengdu, en fram­leiðslu- og þjón­ustu­sviðin væru ann­ars alveg afskipt. Þá engu lík­ara en þetta væru full­valda ríki í rík­inu, sjálfs sín ráð­andi um allt nema að vísu fjár­reið­urn­ar. Yfir­stjórnir hlýddu þó á kvart­anir og kvein við­skipta­vina en fyrir sakir þröngra fjár­hags­skorða sæju stjórn­irnar sér þess þó engan kost að kanna hvað eig­in­lega væri á seyði – í hinu stóra sam­hengi hlut­anna. Það kæmi því miður ekki til mála að gera heild­stæðar úttektir á rekstri svið­anna, úttektir á hinni eig­in­legu fram­leiðslu og þjón­ustu fyr­ir­tækj­anna, svo að bæta mætti rekstr­ar­hæfn­ina. Ekki frekar en að nokkuð yrði þá hresst upp á ímynd­ina – sjálfa ásjónu heild­ar­rekstr­ar­ins – að hún end­ur­spegl­aði trygga fram­leiðslu og trygga þjón­ustu en ekki skrum. Hvað þá frekar en að hugað væri að þeirri fjár­hags­legu skil­virkni sem einmitt myndi leiða af bættri fram­leiðslu og þjón­ustu – nema nátt­úr­lega ef heild­ar­rekst­ur­inn sner­ist bara um bók­hald og pen­inga­prent­un, allt þá sem sagt undir einum og sama hatti, á einu og sama fjár­sýslu­svið­inu, þá ein­ungis undir svo glöggu eft­ir­liti lög­giltra end­ur­skoð­enda víxlar­ans, að eigi myndi fram­leiðslan og þjón­ustan leiða til hruns...

VIII.

LÖG UM UMBOÐS­MANN gera sann­ar­lega ráð fyrir að hann sinni þeim argrúa kvart­ana sem honum ber­ast og þá raunar ekki síður þeim málum sem ein­stakir Jeppar á Fjalli eiga ekki per­sónu­legan rétt á að fá svör við vegna aðild­ar­skorts. Umboðs­maður hefur þá einmitt og ávallt á valdi sínu, hvort og þá hvenær hann telji ástæðu til að upp­lýsa Alþingi um, og þá alþjóð, hvað liggi að baki stjórn­sýslu hverri. En svo lengi sem umboðs­maður Alþingis fær ekki fé til að sinna slíku eft­ir­liti, úttektum og rann­sókn­um, hvað þá að eigin frum­kvæði, sam­kvæmt lag­anna bók­staf, þá geta lögin vart talist vera annað en lýð­skrum.

Svo sann­ar­lega er lýðnum gefið tæki­færi til að kvarta og kveina! Að hinu leyt­inu, fyrir hinn dauða bók­staf lag­anna í veiga­mestu grein­um, þá er umboðs­manni gert ókleift að taka nokkra stjórn­sýslu til heild­stæðrar athug­un­ar, þó ekki væri nema einmitt í ljósi kvein­stafanna! Alveg sama þó að lögin mæli bók­staf­lega svo fyrir um, að hann hafi slíkar athug­anir á valdi sínu. Alveg sama hve miklir mein­bugir kunni að vera á fram­kvæmd laga, nán­ast sama hverju fram­kvæmda­valdið kunni að fara fram að geð­þótta sínum og duttl­ung­um, þá líða ára­tugir – jafn­vel 24 ár – án þess að umboðs­maður hafi nokkur fjár­hags­leg úrræði að grípa til, alveg sama hve brýnar frum­kvæð­is­at­hug­anir kunni að vera, alveg sama hve hann hafi þrá­beðið um meira fé.

Umboðs­maður á þess þó vissu­lega kost – algjör­lega and­stætt við ákæru­valdið – að ein­fald­lega fella niður hafin mál vegna skorts á fjár­heim­ild­um, sem sagt vegna skorts á mann­afla til starfa, jafn­vel að liðnum 24 árum, eftir marg­ít­rek­aðar en árang­urs­lausar beiðnir um fé til lúkn­ingar mál­um. Enda kveða lögin ekki á um skyldu umboðs­manns til að hafa frum­kvæði að rann­sókn eða athugun mála heldur kveða þau ein­ungis á um heim­ild – reyndar afar ríka og lítt tak­mark­aða heim­ild.

Sér­hver refsi­verð hátt­semi skal á hinn bóg­inn bein­línis sæta ákæru, þá raunar ákæru­valds­ins, sbr. 42. grein laga um með­ferð saka­mála, nema annað sé sér­stak­lega ákveðið í lög­um... En lög heim­ila ákæru­vald­inu ein­fald­lega hvergi nið­ur­fell­ingu mála á for­sendum fjár­skorts, sama undir hvaða yfir­skini væri – slíkir verkn­aðir fela því ein­fald­lega í sér lög­brot, reyndar alvar­legt brot á jafn­rétt­is­á­kvæðum stjórn­ar­skrár – alveg and­stætt við laga­heim­ildir umboðs­manna Alþingis í hinum ýmsu grein­um.

Það leiðir beint af fjár­skorti umboðs­manns Alþing­is, að raun­veru­legar stjórn­sýslu­út­tektir emb­ættis hans, á borð við fjöldan allan úttekta emb­ættis rík­is­end­ur­skoð­anda, eru nán­ast óhugs­andi – hvort sem það væru úttektir er vott­uðu frá­bæra stjórn­sýslu, sama þó að gætti stöku aðfinnslna, eða hins vegar að vott­uðu vonda sýslan, jafn­vel arfa­slæma. Hvað þá að umboðs­maður hafi nokkur tök á úttektum er varða kynnu jafn­vel svo viða­mikla og vonda sýslan mála, að hann hefði ástæðu til að gera ákæru­valdi við­vart. Hvað þá hverjar und­ir­tekt­irnar ann­ars yrðu, ef sjálft það sak­sókn­ar­vald væri svo van­hæft vegna ein­dreg­innar aðildar sinnar að úttekt­ar­mál­un­um, að engu gæti þá skákað nema sjálfu sér? Í því hróks­valdi, þegar um er að tefla að bók­staf­lega vera, eða ekki vera, hlyti þá ekki krókur að koma á móti bragði og leiknum skjótt að ljúka með skák og mát – frekar en jafn­tefli?

Hvort aftur á móti Bar­bie og Ken tækju slíkri snilld­ar­lausn á leik­fléttu sem sjálf­gef­inni, það væri vissu­lega önnur saga. Hvort þau myndu una slíku sjálf­dæmi eða sýnd­ar­tafli þar sem aug­ljós­lega væru allir bræður í leik..? Nema fyrir hlé­drægni sakir, í því sama hróks­valdi, að mjök­uðu fram fjár­mála­eft­ir­lit­inu? Vátrygg­ingum lýð­veld­is­ins þá eigi teflt í tví­sýnu með skákun mála, hvað þá til nokk­urs æðra valds... Slyng mála­miðl­un! Borð­leggj­andi patt­staða! Við algeran gambít ella að eiga, belli­bragð á byrj­un­ar­reit – þingið þá hrak­ið, fyrir fórnir á fórnir ofan, af reit á reit, í versta falli með glat­aðri hróker­ingu ákæru­valds­ins. Þá eigi annað í stöð­unni en stilla upp ridd­ara­emb­ætti, til sér­deilis sér­stakrar sak­sóknar – þá ekki einu sinni bisk­upi fórn­andi til bjargar leik­flétt­unni! Stra­tegía víst ein­sýn og fyr­ir­séð. Æ, félli Dalla­s-fléttan þá ekki betur í kramið... sjálft hið sígilda manntafl, þjóðin þá fengi þreytt með sér á nýjan leik... Vor peða­sveit! Skapa­norn­anna! Vart færa myndu oss til og fella oss, gera oss mát – í sjálfan stokk­inn oss þeyta? Í val­þröng slíkri, hvort RÚV..? Sím­inn, Hring­braut, N4? Æ, eigi á náðir ÍNN vér megum lengur leita. En Net­fl­ix! Vorra tíma, daga og næt­ur, kon­ungs­ríki ser­í­anna! Drottn­ing­ar­bragð! Queen's Gambit! Nornin sú veit, hún veit, HÚN þekkir taf­lið – allt! 

.

Svo lengi sem hin bók­halds­legu reikn­ings­skil rekstr­ar­ins eru í þokka­legu lagi, sjálf fjár­sýsl­an­in, hvað sem öðru líð­ur, þá geta stofn­anir og fyr­ir­tæki hins opin­bera algjör­lega farið sínu fram, nán­ast að vild sinni, svo lengi sem vel­farnan J. R. eða Pamelu í Dallas liggur ekki við borð. Nán­ast sama á hvaða sviði þau starfa, svo sem mýgrútur dæma sannar – ein­ungis svo fremi að tekjur vegi nokkurn vegin salt móti gjöld­um. Hér skal þó aðeins vísað til eins arfa­slæms við­fangs, er tekur þó eigi til alveg dæma­lauss skiln­ings hinna ýmsu stofn­ana hins opin­bera á hug­mynd­inni að vera – eða ekki vera – sama hve flestum kann fátt um finn­ast.

IX.

HVAÐ EIN­STÖK SMÁ­MÁL ann­ars varð­ar, út af fyrir sig, sem höf­undur kann að hafa lagt út af með megn­inu af erindi þessu, og á ýmsan veg, þá er vissu­lega sá mögu­leiki fyrir hendi að ein­stakir alþing­is­menn gætu kynnt sér þau – jafn­vel að þeir gætu spurst fyrir um þau á skrif­stofu Alþing­is, hvort nokkur Jeppi á Fjalli hafi lagt inn gæru eina eða tvær, þeim til að ylja sér við og orna. Væri þá kannski ekki úr vegi að for­seti Alþingis léði þeim stækk­un­ar­gler sitt – svo að greina mættu þeir þá á milli þels, togs og ill­hæra til að fá séð gleggri mynd. Fátt fleira myndi þá skorta en góðan fleyg­hamar og eld­spýtna­stokk til að leggja að við­fangs­efn­inu. Væri og ekki verra að hafa með góðan tommu­stokk með lög­giltu milli­metra­máli, þó ekki væri nema til að fá séð allan smá­geran vef­inn í sinni allra fyllstu og réttu hlut­falls­legu mynd.

Þar fyrir utan þá lægi að sjálf­sögðu bein­ast við að ákæru­valdið stefndi höf­undi fyrir brot á hinum ýmsu greinum hegn­ing­ar­laga, enda tak­mörk fyrir því hve hægt er að fara með mikið fleip­ur, að ekki væri bein­línis talað um reyfara­kenndan skáld­skap – frá því sjón­ar­miði séð, að ákæru­valdið væri sjálfu sér sam­kvæmt og hafn­aði slíkum krufn­ingum sem jafn­vel mætti jafna til kukls á Jóm­frúnni.

Að vera sjálfu sér sam­kvæmt – eða sjálfu sér ósam­kvæmt – varð­aði þá meðal ann­ars skiln­ing ákæru­valds­ins á 148. grein hegn­ing­ar­laga, hvort höf­undur með rangri kæru, röngum vitn­is­burði eða á annan hátt hafi leit­ast við með rang­færslum að koma því til leiðar að sak­lausir sak­sókn­arar verði sak­aðir um refsi­verðan verkn­að, hvað þá um kukl nokk­uð...

Ef sá skyldi vera skiln­ingur ákæru­valds­ins, að vera þó sjálfu sér sam­kvæmt, þá bæri því að minnsta kosti sam­visku sinnar vegna að fara að lögum og und­ir­búa sak­sókn á hendur höf­undi, enda skal sér­hver refsi­verð hátt­semi sæta ákæru nema annað sé sér­stak­lega ákveðið í lögum, sbr.hér áður til­vís­aða 42. grein laga um með­ferð saka­mála – ella verði mál vart mátuð við jafn­ræð­is­regl­una, svo skýr sem hún þó er, að allir menn skyldu að minnsta kosti vera jafnir fyrir lög­um.

Kysi ákæru­valdið á hinn bóg­inn að ofþyngja sam­visku sinni og afgreiða þetta erindi bara sem höf­und­ar­ins einka­mál, þá ekki einu sinni einnar sam­loku virði, þá myndi aug­ljós­lega blasa við skýrt brot þess á 42. grein­inni, þá sem sagt stjórn­ar­skrár­brot að sjálf­gefnu. Ella væri ákæru­valdið vart sjálfu sér sam­kvæmt, hvort þá heldur duttl­ungum sín­um, við túlkun sína á jafn­ræð­is­regl­unni. Kynni það þó að koma út á eitt, svo margt fleira kynni líka að hanga á spýt­unni, hvort líta skyldi til dæmis til XIV. kafla hegn­ing­ar­laga, hvort jafn­vel ein­hverjar grein­anna númer 130, 132, 135, 138, 139, 140 og 141 gætu komið til álita í svo marg­vís­legu við­fangi – að ull allri inn­lagðri, skinnum og hærum, við­fangs­efnum þæfðum enda­laust.

Ákæru­valdið hlýtur því að gera það upp við sam­visku sína, hvort það vilji fara að geð­þótta sínum við túlkun á 42. grein­inni, sem og þá jafn­vel við túlkun sína á öllum hinum grein­unum líka, eða hins veg­ar, duttl­ungum sínum sam­kvæmt, láta bara kylfu ráða kasti, hvort þessu emb­ætt­inu eða hinu skyldi falið að salta málið eða súrsa það næstu miss­erin eða árin. Væri þá vissu­lega enn ósvarað spurn­ing­unni undir leið­sögn hvaða sak­sókn­ara málið skyldi þæft eða svæft, sem sagt hverjum væri best treystandi til að gæta að van­hæf­is­reglum jafnt sem að öllum öðrum forms­at­rið­um. Að fari það nú ekki allt í fer­kantað kringlótt – jafn­vel heima­skíts­mát.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jóhannes Stefánsson er handhafi sænsku sjálfbærniverðlaunanna WIN WIN árið 2021.
Jóhannes Stefánsson í hóp með Kofi Annan og Al Gore
Uppljóstrarinn Jóhannes Stefánsson fær tæpar 15 milljónir króna í verðlaunafé fyrir að vinna sænsku sjálfbærniverðlaunin WIN WIN Gothenburg. Heimsþekkt fólk hefur hlotið þessi verðlaun á fyrri árum.
Kjarninn 21. apríl 2021
Peningum á Íslandi er áfram sem áður stýrt af körlum
Áttunda árið í röð framkvæmdi Kjarninn úttekt á því hver kynjahlutföll séu á meðal þeirra sem stýra peningum á Íslandi. Fyrirtækjunum sem úttektin náði til fjölgaði lítillega á milli ára og samsetning þeirra breyttist aðeins.
Kjarninn 21. apríl 2021
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Tæknivarpið - Apple kynnir skífur fyrir utangátta, nýjan iMac og iPad Pro
Kjarninn 21. apríl 2021
Stefán Jón Hafstein
Óttast um Elliðaárnar
Kjarninn 21. apríl 2021
Sigríður Á. Andersen sagði af sér sem dómsmálaráðherra vegna málsins
Enn ekki upplýst um kostnað ríkislögmanns vegna ólöglegrar skipunar dómara í Landsrétt
Kostnaður ríkissjóðs vegna þess að þáverandi dómsmálaráðherra sinnti ekki rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar hún lagði fyrir Alþingi lista yfir dómara sem ætti að skipa við Landsrétt var 141 milljónir króna í lok síðasta árs. Hann er enn að aukast.
Kjarninn 21. apríl 2021
Armin Laschet og Annalena Baerbock. Telja má nánast öruggt að annað þeirra verði næsti kanslari Þýskalands.
Armin eða Annalena?
Sextugur karl og fertug kona eru talin þau einu sem möguleika eiga á að taka við af Angelu Merkel og verða næsti kanslari Þýskalands. Græningjar með Önnulenu Baerbock í fararbroddi eru á flugi í skoðanakönnunum.
Kjarninn 20. apríl 2021
Heimild verði til að skikka alla frá áhættulöndum í sóttvarnahús
Ríkisstjórnin leggur til lagabreytingu sem felur í sér að heimilt verði að skikka alla frá áhættusvæðum í sóttvarnarhús við komuna til landsins og einnig að hægt verði að banna ferðalög frá löndum þar sem faraldurinn geisar hvað mest.
Kjarninn 20. apríl 2021
Jóhann Sigmarsson
Ef það er ekki vanhæfi þá heiti ég Júdas
Kjarninn 20. apríl 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar