Ef Gunnar Smári væri listdansari á skautum

Auður Jónsdóttir rithöfundur trúir því að þeir sem brjótist út úr því viðtekna breyti heiminum.

Auglýsing

Mig langar að ranta ábyrgð­ar­laust um kosn­ing­arn­ar, sagði ég við ábyrgð­ar­fullan rit­stjóra Kjarn­ans og fannst ég sjá á honum að heppi­legra væri að segja: Mig langar að ranta á ábyrgan hátt um kosn­ing­arn­ar.

Hér með hefst rant­ið!

Um dag­inn var Gunnar Smári Egils­son hank­aður á því að hafa haft frjáls­hyggju-­lega skoðun í grein árið 2004 sem þykir ekki sam­ræm­ast sós­í­al­isma-­legum skoð­unum hans í dag. Eins og svo oft áður var Gunnar Smári fljótur að vinda sér úr snör­unni, að minnsta kosti and­spænis stuðn­ings­fólki sínu. Eins og list­dans­ari á skautum í orð­fimi, ef haldnir væru Ólymp­íu­leikar fyrir slíka kappa, þá yrði hann sendur fyrir hönd Íslands. Gott ef hann sá sér ekki færi á að vara fólk við að taka mark á þessum Gunn­ari Smára 2004.

Raunar tengdi ég við eft­ir­far­andi varn­ar­orð Gunn­ars Smára: „Ég bara man þetta ekki, síðan hvenær er þetta?“ sagði hann sem kvaðst ekki vita í hvaða sam­hengi greinin hefði verið skrif­uð.

Og hann sagði líka: „Al­veg eins og Stalín er ekki hérna eins og þú varst að spyrja áðan, þá er bara Gunnar Smári 2004 ekki í fram­boði. Ég hef skrifað heilu her­bergin eftir Gunnar Smára 2004, sem stang­ast á, og ég hef leyft mér sem pistla­höf­undur og blaða­maður að vera svo­lítið svona ólík­inda­tól og brugðið fyrir mig hæðni og alls konar hlut­u­m.“

Og hvert er ég að fara með þessu ranti?

Auglýsing

Yfir­læt­is­legt menn­ing­ar­auð­magn

Erlendur í Unu­húsi sagði eitt­hvað á þá leið að helst ætti maður að skipta um skoðun á hverjum degi. Ég er sjálf þeirrar skoð­unar að kona – sumum finnst rétt­ara að segja maður – þurfi ekk­ert endi­lega að vera lengi sam­mála sjálfri sér. Sú eða sá sem hefur verið sam­mála öllum sínum gild­is­dómum og við­horfum síðan 2004 – eða þess vegna 1974 – á lík­lega í ein­hvers konar vand­ræðum árið 2021 við að finna svörun í umhverfi dags­ins í dag. Þess utan, og þetta er smá útúr­dúr, þá man ég eftir að hafa dýrkað svo pistla Gunn­ars Smára sem ung­lingur að ég átti mér enga ósk heit­ari en að geta hljó­mað álíka ósvíf­inn skríbent og hann. Mér hefur ekki tek­ist það.

Ég hef oft verið skept­ísk á ýmis­legt og ósam­mála öðru í umbrota­sömum mál­flutn­ingi Gunn­ars Smára í póli­tík­inni; sumt sem komið hefur frá flokki hans hefur jafn­vel tendrað hug­renn­ing­ar­tengsl við aðferða­fræði popúl­is­ma, ein­hver orð ein­hverra þar jaðrað við að beina hug­anum að ann­ars konar aðferða­fræði í miður lýð­ræð­is­legum ríkj­um. Samt sem áður er þessi rödd bæði þörf og bráð­hressandi og inn á milli óþægi­lega sönn. Í henni felst svo margt sem er orðið löngu tíma­bært að ein­hver segi og lýsi upp. Jú, þetta er glanna­leg rödd, stundum ósvíf­in, skeikul og alhæf­ingaglöð, en líka krítísk, sterk, grein­andi og óvenju frjó. Og hún virð­ist aldeilis hafa hleypt enn meiri áræðni í Ingu Sæland.

En kannski þarf maður – les­ist kona – að hafa unnið í leik­húsi til fagna drama­t­úrg­í­unni sem þessi rödd (eins og fleiri radd­ir) hefur skapað í kosn­inga­slagnum þetta árið. Og það eitt að segja akkúrat þessa allra síð­ustu setn­ingu í ranti um Gunnar Smára fær mig til skamm­ast mín smá yfir að gal­gop­ast yfir­læt­is­lega menn­ing­ar­auð­magns­lega. Gott ef mér líður ekki eins og dóm­kirkju hinnar frjáls­lyndu miðju – eins og hann kall­aði fastakúnna í Kaffi­fé­lag­inu á ein­hverjum miðl­in­um, en þar fáum við sonur minn okkur stundum hress­ingu. Samt ekki með latte og tref­il.

Auð­vitað má segja að svona full­yrð­ing sé gam­al­kunn­ugt trikk, meðal ann­ars lýð­skrumara, til að skilja að okkur (al­þýð­una) og hina (óvin­inn) – ég þá síð­ar­nefnt í þessu til­viki. En! Ég fagna líka ögrandi status­um. Þeir fá mig til að róta upp í stundum sjálf­boru­legri hugsun minni. Það er hollt að velta mögu­legum for­rétt­indum sínum fyrir sér, stundum erum við jú blind á þau – og for­rétt­indi birt­ast í ýmsum mynd­um, m.a. félags­auð­magni og menn­ing­ar­legum statusi. En for­rétt­indi hafa verið mér nokkuð hug­leikin í þess­ari kosn­inga­bar­áttu, umfram ann­að.

Klass­íski póli­tíkus­inn

Eins og ég skil það er popúl­ismi í raun­inni aðferða­fræði, brúk­leg á ólíkum vett­vangi, í ólíkum mál­um. Þannig má til dæmis tala um popúl­ískan áróður í umhverf­is­mál­um, rétt eins og popúl­ískan áróður öfga­fullra þjóð­ern­is­sinna. Kannski má þá að ein­hverju leyti útskýra upp­gang popúl­is­ma, hist og her um heim­in­um, með þörf hinna valda­lausu fyrir aðferð til að öðl­ast rödd og vægi. Þörf allra sem standa á einn eða annan hátt fyrir utan valda­miðju sam­fé­lags. Og þeir verða sífellt fleiri sem þora að hafa rödd.

Með aðferðum hins ábyrgð­ar­lausa rants verður manni þá hugsað til klass­ísku leið­ar­innar í íslenskri póli­tík. Að fara í lög­fræði eða hag­fræði, eða eitt­hvað fag í virðu­legri kant­in­um, og um leið í annað hvort Röskvu eða Vöku, verða aktívur í ung­liða­pólítík, koma sér upp ákveðnu félags­auð­magni, dvelja helst bara á Íslandi til að byggja upp feril og sverja ein­hverjum af rót­grón­ustu flokk­unum ævar­andi holl­ustu. En hljóta þess í stað tæki­færi innan vold­ugs félags­nets, í það minnsta vel­vild og sam­svör­un. Sá sem fetar krækl­ótt­ari leið hættir á að verða stimpl­aður aðeins of rót­tæk­ur, tæki­fær­is­sinn­að­ur, ung­gæð­ings­legur eða rugl­ings­leg­ur.

Félags­net flokks með djúpar rætur í sam­fé­lag­inu hvísl­ar: Allt sem þú vilt skaltu fá, ef þú fellur fram og til­biður mig (les­ist: efast ekki um inn­tak mitt).

Svona má maður skrifa – ef maður rantar ábygð­ar­laust. Því í rant­inu talar skynj­unin óhindr­uð, án of mik­illar trufl­unar frá kröfu um smá­smugu­leg rök. Skynjun rants­ins seg­ir: Þessar kosn­ingar núna eru skemmti­lega líf­rænar því þær ólga af óhefð­bundnum póli­tíkus­um. Ólga af ólíkum röddum utan rót­grón­ustu flokk­anna. Sumar radd­irnar höfða til sum­ra, stundum sumt í sum­um, annað ekki, en allar þessar raddir búa til eitt­hvað safa­ríkt, ögrandi og margróma. Þær krefj­ast breyt­inga, þó á ólíkan hátt og með ólíkum aðferð­um. En þær standa utan við góð­borg­ara­lega hug­mynd um að ein leið að valda­stólum sé rétt­ari en aðr­ar. Leið klass­íska stjórn­mála­manns­ins.

Óheið­ar­legt en öfl­ugt

Einmitt þess vegna rís varð­maður hins klass­íska stjórn­mála­manns upp og seg­ir: Orð Gunn­ars Smára er ómark­tæk því hann flaug einu sinni í einka­þotu og hlýtur því að vera tæki­fær­is­sinn­að­ur. Orð Þor­gerðar Katrínar eru ómark­tæk því hún fór úr Sjálf­stæð­is­flokknum og hlýtur þá að vera tæki­fær­issinn­uð. Orð Þór­hildar Sunnu eru ómark­tæk því hún er dóna­leg. Af hverju? Nú, hún á leð­ur­jakka og spyr of ögrandi spurn­inga til að það sé boð­legt að bjóða henni í boð (les­ist: hún er klár og bein­skeytt). Og þannig má halda áfram.

Vita­skuld er gott og þarft að spyrja stjórn­mála­fólk sem býður sig fram til þings út í for­tíð­ina. En! Svo oft hef ég heyrt sömu inn­an­tómu fra­sana not­aða um sama fólkið að ég efast ekki um að þeir hafi verið mat­reiddir sér­stak­lega í því skyni að klekkja á óþægi­lega frjóum röddum sem gætu ógn­að. Síð­ustu árin hef ég heyrt þá not­aða svo grun­sam­lega oft og klént um Þor­gerði Katrínu, þá hug­rökku stjórn­mála­konu, að ég er sann­færð um að slíkir PR-frasar verði til í sam­krullspar­tíi ríkj­andi stabilítets og vætli inn í skynjun ann­arra eins og gömul hug­mynd um guð. Hugs­aðir sem tæki til smætt­un­ar. Óheið­ar­legt en öfl­ugt.

En allar þessar radd­ir, eins ólíkar og þær eru, eiga sam­eig­in­legt að knýja á um hinar og þessar kerf­is­breyt­ing­ar. Upp­stokk­un. Jafn­vel nýja stjórn­ar­skrá.

Þrýst­ing­ur­inn áger­ist

Þetta eru ekki popúlist­ar, þó að stundum megi greina popúl­íska orð­ræðu í mál­flutn­ingi ein­hvers. Heldur ekki pönk­arar eða ein­hverjir að maka krók­inn. Þetta eru fjöl­breyttar raddir sam­fé­lags­ins, eins ólíkar og þær eru marg­ar, og þær verða sífellt fleiri og sterk­ari þessar raddir sem eru ákall nýrra tíma. Já, þetta er gjör­ó­líkt fólk sem stendur fyrir gjör­ó­líkar stefn­ur. Samt! – þetta er fólkið sem þorði að skipta um skoð­un. Þorði að hugsa eitt­hvað annað í dag en það gerði í gær. Efast. Við­ur­kenna og end­ur­skoða eigin for­rétt­indi og ann­arra. Taka sér vald utan við­tek­inna hefða. Varpa ljósi á valda­leysi þeirra sem fengu ónýt­ustu for­rétt­inda­spil­in. Mæta gagn­rýni við að feta nýja leið. Gagn­rýna djúp­stæða sér­hags­muni. Búa til eitt­hvað nýtt og ófyr­ir­sjá­an­legt. Trúa á nýjar aðferð­ir, hvort sem er til hægri, vinstri ... eða á íhaldsnótum eða frjáls­lynd­isnót­um. Hugsa slík hug­tök upp á nýtt. Trúa á rödd sína. Hugsa sjálf­stætt, ólíkt mörgum sem kenna sig hvað ákaf­ast við frelsi ein­stak­lings­ins.

Í öllum þessum röddum búa nýjar hug­mynd­ir, frjóar pæl­ing­ar, ögrandi gagn­rýni, svo margt sem fær okkur til að hugsa upp á nýtt – þó að við getum auð­vitað ekki verið sam­mála öll­um, hvað þá alltaf. Auð­vitað finnst manni sumt algjör vit­leysa, for­heimskun og allt það versta. Eða ekki! Og samt! Í ögrandi röddum búa spurn­ingar morg­un­dags­ins, stundum svo knýj­andi að þær fá vél­ræn svör mak­inda­legri stjórn­mála­manna til að hljóma hall­æris­lega yfir­læt­is­leg. En allar þessar margróma raddir eru orðnar svo margar að ef stjórn svo­kall­aðra íhalds­flokka nær aftur völdum á þrýst­ing­ur­inn úr öllum áttum aðeins eftir að áger­ast. Alla­vega, það er fullt af góðu fólki í fram­boði og helst vildi ég geta kosið í per­sónu­kjöri. Hina og þessa, úr hinum og þessum flokk­um.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir er ritstjóri Stundarinnar, en Jón Trausti Reynisson er framkvæmdastjóri útgáfufélagsins auk þess að vera blaðamaður á miðlinum.
Útgáfufélag Stundarinnar tapaði rúmlega milljón krónum á síðasta ári
Tekjur útgáfufélags Stundarinnar námu 233,9 milljónum króna á síðasta ári og jukust þær um fjögur prósent á milli ára. Tapið af rekstrinum nam 1,2 milljónum króna í fyrra, samanborið við rúmlega sjö milljóna hagnað árið 2020.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir er utanríkisráðherra.
Inga Hrefna nýr aðstoðarmaður Þórdísar Kolbrúnar
Utanríkisráðherra er nú komin með tvo aðstoðarmenn. Alls má ríkisstjórnin ráða 27 aðstoðarmenn. Laun og starfs­­kjör aðstoð­­ar­­manna ráð­herra mið­­ast við kjör skrif­­stofu­­stjóra í ráðu­­neytum sam­­kvæmt ákvörð­unum kjara­ráðs.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Jón Gunnarsson er dómsmálaráðherra.
Leggur til að sameina héraðsdómstóla landsins í eina stofnun
Jón Gunnarsson dómsmálaráðherra er með áform um að sameina þá átta héraðsdómstóla sem eru í landinu í eina stofnun. Forsenda sameiningarinnar er að sameinaður dómstóll hafi starfsstöðvar á landsbyggðinni.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Kolafarmi frá Suður-Afríku skipað upp í pólskri höfn í sumar.
Pólverjum er vandi á höndum
Stærsti framleiðandi kola í Evrópu utan Rússlands er í vanda staddur eftir að hafa bannað innflutning á rússneskum kolum vegna innrásarinnar í Úkraínu.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Kristján Loftsson forstjóri Hvals hf. virðir hér fyrir sér dauðan hval í Hvalfirði í júlímánuði.
Lögregla væntir þess að Hvalur hf. skili dróna svissneska ríkisútvarpsins í dag
Teymi frá svissneska ríkisfjölmiðlafyrirtækinu SRG SSR flaug dróna yfir hvalstöð Hvals hf. fyrr í vikunni. Starfsmenn Hvals hf. hirtu af þeim drónann og lögreglan á Akranesi hefur krafið fyrirtækið um að skila dróna Svisslendinganna.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Hildur Björnsdóttir oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.
Hildur varði 9,3 milljónum í prófkjörsslaginn og átti eina og hálfa milljón afgangs
Hildur Björnsdóttir oddviti Sjálfstæðisflokksins átti 1,5 milljónir eftir í kosningasjóði sínum þegar prófkjör Sjálfstæðisflokksins í borginni var um garð gengið. Það fé ætlar hún að færa félagi sem hún sjálf stjórnar, en það heitir Frelsisborgin.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Skúli Mogensen hefur byggt upp mikla ferðaþjónustu í Hvammsvík i Hvalfirði.
Áformin einkennist af „einhvers konar firringu“
Zephyr Iceland, sem áformar vindorkuver í Hvalfirði, „forðast að snerta á kjarna málsins“ í matsáætlun á framkvæmdinni. Kjarninn er sá að mati Skúla Mogensen, eiganda sjóbaðanna í Hvammsvík, að áformin einkennast af „einhvers konar firringu“.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Vatnsyfirborð Rínarfljóts hefur lækkað stöðugt síðustu vikur.
Hættuástand að skapast í Rínarfljóti – Munu skipin geta siglt?
Vatnsyfirborð Rínarfljóts gæti á næstu dögum orðið hættulega lágt að mati þýskra yfirvalda. Sífellt erfiðara er að flytja vörur um ána, m.a. kol og bensín. Gríðarmiklir þurrkar hafa geisað víða í Evrópu með margvíslegum afleiðingum.
Kjarninn 11. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiÁlit