Einvera barns – ómannúðleg framkoma við barn

Guðrún Inga Torfadóttir og Perla Hafþórsdóttir skrifa viðbragð við áætlunum sérkennslustjóra í fleiri en einum leikskóla á höfuðborgarsvæðinu um meðhöndlun nafngreinds barns.

samsettmyndguðrún.jpg
Auglýsing

Grein þessi er rituð sem við­bragð við áætl­unum sér­kennslu­stjóra í fleiri en einum leik­skóla á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Starfs­fólk leik­skóla er oftar en ekki með litla reynslu af því að ann­ast ung börn enda ein­kennir gríð­ar­leg starfs­manna­velta þessa mik­il­vægu vinnu­staði. Dæmi eru um leið­bein­ingar til starfs­fólks um við­brögð við reglu­bundnum skapofsa­köstum til­tek­ins barns, sem jafn­vel eru hengdar upp á vegg og barnið nafn­greint. Þar er mælt með jákvæðri styrk­ingu hegð­unar með því að hrósa og sýna ástúð og athygli aðeins þegar barn á það skil­ið. Þegar barnið hins vegar sýni óæski­lega hegðun beri starfs­fólki að halda aftur af athygli sinni og við­brögðum og senda barnið í ein­veru í til­tek­inn tíma. ­Sem dæmi um orða­lag er: „Ekki sýna honum frek­ari athygli eða segja neitt meira við hann.“ „Ekki segja neitt þegar time-out lýk­ur, bara „nú skulum við koma inn“. Ekki tala neitt um hvort hann sé til­bú­inn eða ræða atvikið sem átti sér stað.“

Það er ekki að undra að starfs­manna­velta sé mikil þegar ungu starfs­fólki er leið­beint á þennan hátt. Stórt sveit­ar­fé­lag á höf­uð­borg­ar­svæð­inu hefur að auki stefnu sem er á þessa lund, með SMT-­skóla­færni svo­kall­aðri og jafn­framt er ein­vera kennd for­eldrum sem eru oftar en ekki á barmi örvænt­ingar í leit að styrk­ingu og góðum ráðum og leita til heilsu­gæsl­unnar í PMTO-­for­eldra­fræðslu. Til að taka það strax fram er þessum aðferðum mót­mælt með öllu sem ómann­úð­legum og vís­inda­lega órök­studd­um. Förum nánar yfir það.

Ein­vera, eða „ti­me-out”, er stytt­ing á orða­lag­inu „ti­me-out from positive rein­forcem­ent.“ Aðferðin varð til eftir rann­sóknir á til­rauna­dýrum og B.F. Skinner var hug­mynda­smið­ur­inn. Stundum var dúfum refsað með því að fá ekki lengur mat eða með því að slökkva ljósin til að sjá hvort það myndi útrýma óæski­legri hegðun að mati rann­sak­enda á borð við að gogga. Fljótt var þess­ari aðferð beitt alveg án aðgrein­ing­ar. Jafn­vel upp­eld­is­fræð­ingar sem hefðu hryllt sig við til­hugs­un­ina um að beita börn sömu aðferðum og dýrum á rann­sókn­ar­stofum mæltu með þess­ari aðferð við for­eldra af offorsi – og margir gera það enn í dag – þrátt fyrir að eiga að heita mennt­aðir og vera með gráður í að ann­ast börn.

Hegð­un­ar­sér­fræð­ingar á borð við B.F. Skinner töldu börn vera alveg eins og dýr og að hegðun væri yfir­borðs­kennd. Grund­vall­ar­reglur lær­dóms hjá börnum væru alveg þær sömu og hjá dýr­um. Og kallar það á að beita grunn­hyggnum og skað­legum aðferð­um? Vís­inda­lega er sannað að barn lærir hrað­ast í leik, þarf aðeins 10-20 end­ur­tekn­ing­ar, á meðan annar lær­dómur krefst um 400 end­ur­tekn­inga. Og grunn­skil­yrði leiks er til­finn­inga­legt öryggi. Það er því grund­vall­ar­skil­yrði að barn upp­lifi öryggi á vinnu­stað sínum og heim­il­i. 

Margir myndu spyrja sig: Virkar time-out aðferð­in? En þá þarf að spyrja sig: Virkar til hvers? Skamm­tíma­af­leið­ingar eru eitt og lang­tíma­af­leið­ingar eru ann­að. Ef við horfum á ótt­ann í augum barns sem er hótað að vera sent afsíðis eða skilið eftir eitt, þá sjáum við að þetta er refs­ing, sama hvað hver seg­ir. Grunn­þörf barns – og full­orð­inna – er að til­heyra. 

Leið barns­ins til að tengja við umheim­inn, eða frum­speki­leg stefnu­mörk­un, mót­ast að mestu áður en barnið verður fimm ára gam­alt. Barn sem er alið upp í atferl­is­stefnu, svo sem að það fari í time-out ef það slær annað barn, lærir ekki á aðstæður heldur lærir það einna helst á við­brögð þeirra full­orðnu. Vilji barnið forð­ast sárs­auka þurfi það að læra inn á og ná tökum á að stand­ast vænt­ingar full­orðna fólks­ins. 

Nútíma rann­sóknir – og reyndar miklu mun eldri einnig – sýna svart á hvítu skað­semi refsi­við­ur­laga þar sem barni er neitað um athygli og umhyggju ef hegð­unin þókn­ast ekki þeim sem öllu ráða: full­orðna fólk­inu.

Auglýsing
Svokölluð time-out eru hins vegar ekki að virka í reynd – nema þá í besta falli til að róa full­orðna fólkið og losna við barn sem það á erfitt með að fást við í skamma stund. Ástæðan fyrir að refsi­við­ur­lög á við þetta virka ekki er að þau virka ekki! Þau leysa ekki grunn­vanda barns­ins, sem er skortur á færni við að mæta vænt­ingum umhverf­is­ins. Ein­vera mun skaða tengslin og styrkja nei­kvæða sjálfs­mynd barns­ins. „Ég geri ekk­ert rétt, allt sem ég geri er ömur­legt. Eng­inn skilur mig. Óli er ekki vinur minn.”

Dr. Gabor Maté seg­ir: „Þú verður ekki fyrir áfalli af því að særast, þú verður fyrir áfalli því þú ert einn með sárs­auk­ann.“

Barn er mjög ungt þegar það getur gert grein­ar­mun á réttri og rangri hegð­un. Barn veit þegar það er ekki að hegða sér á „réttan máta”. Það getur þó ekki betur á til­teknum augna­blikum og nútíma rann­sóknir á heila­þroska útskýra það full­kom­lega, því barn er með afar lít­inn fram­heila­þroska og starfar því mest í gamla heil­anum – krókó­díla­heil­anum svo­nefnda, þar sem ótt­i/flótti er grunn­við­bragð og til­finn­ingar ráða för. 

Og hvað virkar þá í stað­inn?

Tengsl – athygli – ástúð og stuðn­ingur – og heil­brigð mörk

Ef barn er að leika sér á óhent­ugan máta við önnur börn gæti verið ráð að segja: „Jón, ég get ekki leyft þér að slá vin þinn. Komdu og sestu hérna hjá mér. Við skulum taka okkur smá pásu sam­an, þú og ég.“

Þá eru skila­boð­in: Ég er með þér í liði, við erum saman að taka pásu. Ekk­ert sem þú gerir slær mig út af lag­inu. Mér líkar alltaf vel við þig.

Við þetta, sem má nefna „ti­me-in,“ situr hinn full­orðni hjá barn­inu og sýnir sam­kennd annað hvort með þöglu augn­sam­bandi, með því að tala mjúk­lega við barnið og við­ur­kenna til­finn­ingar þess eða ræða upp­lifun barns­ins. Barn­inu er boðið knús og þiggur það ef til vill þegar það hefur jafnað sig. Þegar á þann tíma­punkt er komið er dásam­legt að sjá inn í augu barns­ins sem lýsa ein­lægu þakk­læti yfir stuðn­ingnum sem það upp­lif­ir.

Svo er það að nefna að undir óæski­legri hegðun býr alltaf til­finn­ing og/eða skortur á færni. Börn gera vel þegar þau geta, ekki þegar þau vilja. Ef það væri spurn­ing um hið síð­ar­nefnda myndi barn aldrei velja ein­veru fram yfir að til­heyra hópn­um. 

Þá er mik­il­vægt að bregð­ast ekki of sterkt við hegðun sem við metum óæski­lega, því sterk við­brögð okkar eru ógn­vekj­andi frá sjón­ar­hóli barns. Börn skynja vel reiði, pirr­ing og óþol­in­mæði full­orð­inna og lesa mun meira úr svip­brigðum og radd­blæ en orða­vali. Þess vegna er mik­il­vægt að breyta hug­ar­fari sínu og gott að hug­leiða mön­tr­urn­ar: „Börn gera vel þegar þau geta” og „Barnið er ekki að reyna að gera mér erfitt fyr­ir, barnið á erfitt” og anda djúpt áður en farið er í hvers konar inn­grip. Ef barnið fær of sterk við­brögð við óæski­legri hegðun gæti það styrkt hegð­un­ina jafn­vel þótt við­brögðin séu nei­kvæð. 

Aldrei skal láta barn afskipt í miðju æðiskasti heldur halda áfram að vera hjá því og jafn­vel stað­festa að því líði illa og jafn­vel hvers vegna svo sé: „Þú ert mjög reið­ur,“ „það er mik­il­vægt fyrir þig að....“

Barn lærir að hemja til­finn­ingar sínar með því að láta ein­hvern annan hemja þær fyrir sig, ein­hvern sem skil­ur, ein­hvern sem getur haldið ró sinni, ein­hvern sem skammar það ekki fyrir að líða og láta eins og því líður og ein­hvern sem þykir til­finn­ingar þess aldrei vera of miklar eða stór­ar. 

Og hvað ger­ist í fram­hald­inu? Barn­inu fer að líða betur í umhverfi sínu heima fyrir og/eða á leik­skól­anum og fer sjaldnar í ótta/flótta hug­ar­á­stand. Það veit að það fær hlustun og skiln­ing hjá full­orðna fólk­inu og getur leikið sér betur og meira og látið sér lynda betur við vini sína. 

Mikið væri nú ágætt ef for­eldrar eða starfs­fólk sem ekki vill láta svona verk­lag yfir börnin ganga þyrfti ekki að heyja bar­áttur við skóla­yf­ir­völd. Við viljum geta treyst því að sér­kennslu­stjór­ar, skóla­stjór­ar, deild­ar­stjórar og allir sem koma að því að fræða for­eldra og starfs­fólk leik­skóla og skóla til að styrkj­ast í hlut­verki sínu leiti ávallt að virð­ing­ar­rík­ustu og best rann­sök­uðu leið­inni sem fær er hverju sinni. Við erum nú þegar búin að ákveða með lögum að börn eiga að njóta vafans. Tökum það alla leið, sem sam­fé­lag sem hlúir að og gætir hags­muna barna á mik­il­væg­ustu ævi­árum þeirra.

Höf­undar sjá meðal ann­arra um hlað­varpið Virð­ing í upp­eldi.

Byggt á: 

Alfie Kohn - Unconditional Parent­ing

Dr. Ross Greene - The Explosive Child

Joanna Faber, Julie King - How To Talk So Little Kids Will Listen and Listen So Little Kids Will Talk

Dr. Gabor Maté, dr. Gor­don Neu­feld - Hold On To Your Kids

Ross­lyn Ross - The Object­i­vist Parent­ing

Dr. Daniel Siegel - The Whole Brain Child

Phil­ippa Perry - The Book You Wish Your Parents Had Read

Dr. Stephen Por­ges - The Polyvagal The­ory

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Einar S. Hálfdánarson
Meðreiðarsveinar Pútíns
Kjarninn 24. maí 2022
Indriði H. Þorláksson
Allt orkar tvímælis þá gert er
Kjarninn 24. maí 2022
Kristrún Frostadóttir þingmaður Samfylkingarinnar.
Húsnæði ætti ekki að vera uppspretta ávöxtunar – heldur heimili fólks
Þingmaður Samfylkingarinnar segir að húsnæðismarkaðurinn eigi ekki að vera fjárfestingarmarkaður. Það sé eitt að fjárfesta í eigin húsnæði til að eiga samastað og búa við húsnæðisöryggi, annað þegar íbúðarkaup séu orðin fjárfestingarkostur fyrir ávöxtun.
Kjarninn 24. maí 2022
Kalla eftir hækkun atvinnuleysisbóta
Í umsögn sinni við frumvarp um mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu segir ASÍ að nokkrir hópar séu viðkvæmastir fyrir hækkandi verðlagi og vaxtahækkunum. ASÍ styður þá hugmyndafræði að ráðast í sértækar aðgerðir í stað almennra aðgerða.
Kjarninn 24. maí 2022
Meirihlutaviðræður Viðreisnar, Framsóknar, Pírata og Samfylkingar í Reykjavík eru hafnar.
Málefnin rædd fyrst og verkaskipting í lokin
Oddvitar Framsóknarflokks, Samfylkingar, Pírata og Viðreisnar í Reykjavík lýsa öll yfir ánægju með viðræður um myndun meirihluta í Borgarstjórn Reykjavíkur sem eru formlega hafnar. Öll áhersla verður lögð á málefni áður en verkaskipting verður rædd.
Kjarninn 24. maí 2022
Emil Dagsson.
Emil tekinn við sem ritstjóri Vísbendingar
Ritstjóraskipti hafa orðið hjá Vísbendingu. Jónas Atli Gunnarsson kveður og Emil Dagsson tekur við. Kjarninn hefur átt Vísbendingu í fimm ár.
Kjarninn 24. maí 2022
Einar Þorsteinsson og Þordís Lóa Þórhallsdóttir leiða tvö af þeim fjórum framboðum sem munu ræða saman um myndun meirihluta.
Framsókn býður Samfylkingu, Pírötum og Viðreisn til viðræðna um myndun meirihluta
Bandalag þriggja flokka mun ræða við Framsókn um myndun meirihluta í Reykjavík sem myndi hafa 13 af 23 borgarfulltrúum á bakvið sig. Boðað hefur verið til blaðamannafundar klukkan 11 til að svara spurningum fjölmiðla um málið.
Kjarninn 24. maí 2022
„Á meðan helvítis eftirspurnin er þá er framboð“
Vændi venst ekki og verður bara verra með tímanum, segir viðmælandi í nýrri bók þar sem rætt er við sex venjulegar konur sem hafa verið í vændi. Þær lýsa m.a. ástæðum þess af hverju þær fóru út í vændi og þeim skelfilegu afleiðingum sem það hafði á þær.
Kjarninn 24. maí 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar