Áframhaldandi tilfærsla á peningum úr ríkissjóði til þeirra sem hafa það best

Auglýsing

Stjórnarliðar, lobbíistar og klappstýrur þeirra í fjölmiðlum keppast við að selja nýafstaðið hlutafjárútboð Íslandsbanka sem mikla sigurför. Það er rökstutt með ýmsum hætti. Verðið hafi verið í efri mörkum, nýi hluthafahópurinn sé breiður og að tekist hafi að laða erlenda fjárfesta að íslenskum hlutabréfum. 

Forsætisráðherra lét meira að segja í það skína í viðtali við RÚV að áhugi á útboðinu sjálfu hafi hækkað verðmiðann á Íslandsbanka. Hún taldi „aðgerðina vera vel heppnaða“.

Það velkist líkast til enginn í vafa um það lengur að hlutabréf í Íslandsbanka voru seld á undirverði. Það að níföld eftirspurn hafi verið eftir bréfunum í stærsta frumútboði Íslandssögunnar gaf það strax til kynna. En auðveldara hefði einfaldlega verið að lesa uppgjör bankans og bera hann saman við eina skráða kerfislega mikilvæga bankann sem var fyrir á markaði, Arion banka. 

Báðir eru byggðir á brunarústum fyrirrennara sinna sem féllu í bankahruninu. Báðir hafa verið „þrifnir“ af vandræðaeignum, með miklum samfélagslegum kostnaði. Báðir starfa nær einvörðungu á Íslandi og þjónusta nær einvörðungu íslensk fyrirtæki og báðir njóta þeirrar sérstöðu að vera einu viðskiptabankar í heimi sem eru skráðir á markað en notast við íslenska krónu sem gjaldmiðil. 

Svipaðir bankar, afar ólíkt verð

Það er hægt að fara dýpra í þennan samanburð.

Arion banki setti sér það markmið sumarið 2019, eftir skráningu á markað, að ná arðsemi eiginfjár yfir tíu prósent og að rekstrarkostnaður yrði undir 50 prósent af rekstrartekjum. Bankinn náði arðsemismarkmiðinu á síðasta ársfjórðungi í fyrra og kostnaðarhlutfallið er komið undir 50 prósent, meðal annars vegna umfangsmikilla uppsagna á fólki. Arion banki greiddi út 14,8 milljarða króna út til hluthafa í arðgreiðslur og í endurkaup á bréfum á fyrstu þremur mánuðum ársins 2021. Í lok mars var umfram eigið fé bankans enn 41 milljarðar króna og yfirlýstur vilji er til staðar að tappa því af til hluthafa sem allra fyrst. 

Eignir Arion banka voru metnar á 1.181 milljarð króna í lok fyrsta ársfjórðungs og eigið fé bankans var 189,5 milljarðar króna. Markaðsvirði Arion banka er nú 244 milljarðar króna. Það þýðir að fyrir hverja krónu af eigin fé eru fjárfestar tilbúnir að borga 1,29 krónur.

Auglýsing
Íslandsbanki hefur sett sér það markmið að ná átta til tíu prósent arðsemi á eigið fé fyrir lok næsta árs og að til lengri tíma verði arðsemin yfir tíu prósent. Fyrra markmiðið er nánast í höfn, arðsemin var 7,7 prósent á fyrsta ársfjórðungi. 

Þá stefnir Íslandsbanki að því að lækka kostnaðarhlutfall sitt niður í 45 prósent áður en árið 2023 gengur í garð. Það verður væntanlega aðallega gert með fækkun starfsfólks. Yfirlýst markmið bankans er svo að greiða út 50 prósent af hagnaði hvers árs í formi hefðbundinna arðgreiðslna. Þá ætlar hann auk þess að nýta umfram eigið fé bankans til frekari arðgreiðslna eða kaupa á eigin bréfum. Umfram eigið fé Íslandsbanka var 58 milljarðar króna í lok september síðastliðins. Útgreiðanlegt umfram eigið fé var metið á rúmlega 30 milljarða króna af greinendum í aðdraganda útboðs. 

Íslandsbanki er stærri banki en Arion banki, eignir hans í lok mars voru 1.385 milljarðar króna og heildar eigið fé var nánast það sama, eða 185 milljarðar króna. Markaðsvirði Íslandsbanka við skráningu var 158 milljarðar króna. Það þýddi að þeir sem tóku þátt í útboðinu voru að greiða 0,85 krónur fyrir hverja krónu af eigin fé. 

Semsagt: 35 prósent hlutur í Íslandsbanka, sem er að uppistöðu nánast eins og Arion banki nema aðeins stærri, var seldur á verði sem er 34 prósent undir markaðsvirði Arion banka. Engar vitrænar skýringar hafa verið gefnar á þessu. Einhverjir hafa bent á að víða um hinn vestræna heim sé ekki óeðlilegt að félög séu skráð á markað á verði sem er líklegt til að hækka jafnvel um einhver prósent skömmu eftir skráningu. Afslátturinn er til að auka áhugann. En þar er að uppistöðu um að ræða félög sem eru að sækja sér fé til vaxtar, ekki nýþrifinn ríkisbanka sem er ekki að fara að stækka neitt að óbreyttu, né í fyrirsjáanlegri framtíð. Það er því beinlínis hlægilegt að bera skráningu þjónustufyrirtækis á Íslandi saman við til dæmis skráningu hugvitsfyrirtækis í Bandaríkjunum. Og eiginlega ekki hægt að draga aðra ályktun en að slíkt sé sett fram í einhverri tilraun til afvegaleiðingar. 

Fáið ykkur 250 þúsund krónur

Þegar þetta lá ljóst fyrir, að hlutur í bankanum yrði seldur á miklu undirverði, gátu flestir reiknað sig niður á að það væri hægt að taka út skjótfenginn gróða með þátttöku. Þeim skjótfengna gróða var meðal annars beint gegn einstaklingum sem áttu sparnað þar sem það skilyrði var sett að þeir sem keyptu fyrir milljón eða undir myndu ekki skerðast. Fyrir vikið keyptu alls um 24 þúsund aðilar í bankanum, að uppistöðu einstaklingar sem keyptu fyrir lágar fjárhæðir. Þarna er um að ræða um 6,5 prósent þjóðarinnar eða 12 prósent þeirra sem eru á vinnumarkaði. 

Sá sem keypti fyrir milljón krónur gat selt þann hlut með 250 þúsund króna hagnaði viku síðar. Miðað við fjölda viðskipta fyrstu tvo daganna eftir skráningu Íslandsbanka á markað þá seldu margir úr þessum hópi strax. Þeir keyptu eign af ríkinu, héldu á henni í viku, og tóku svo út 20-25 prósent ávöxtun. 

Fyrir þessa uppstillingu greiddi ríkissjóður og ríkisbankinn nokkrum erlendum fjárfestingabönkum, íslenskum bönkum og fjármálasjoppum rúma tvo milljarða króna í þóknanir. 

Tilfærsla á fjármunum til þeirra sem betur hafa það

Leiða verður líkur að því að þarna sé um fólk sem á sparnað eða umfram eignir að ræða. Þ.e. sem er annað hvort með tekjur sem skilja eftir afgang þegar búið er að greiða framfærslu og húsaskjól í hverjum mánuði eða á eignir. Þegar tölur um hlutfallsdreifingu eigna eru skoðaðar þá kemur í ljós að þau 20 prósent landsmanna sem eru með hæstu tekjurnar eiga 67 prósent innlána. Sú tíund landsmanna sem er tekjuhæst á svo 86 prósent allra verðbréfa í eigu einstaklinga. Það þarf ekki að vera með doktorsgráðu í hagfræði til að sjá að þessi hópur er langlíklegastur til að hafa myndað uppistöðuna í kaupendahópnum sem keypti í Íslandsbanka. Sá hluti sem við bættist er sennilegast úr því mengi sem fór efnahagslega vel út úr kórónuveirufaraldrinum, meðal annars vegna aðgerða stjórnvalda sem juku kaupmátt þeirra. Og er líklegastur til að hafa fengið 21 milljarð króna skattaafslátt á undanförnum árum fyrir að nota séreign til að borga niður húsnæðislánið sitt. 

Þetta er líka fólkið sem fékk mest úr ríkissjóði síðast þegar ákveðið var að gefa vel stæðu fólki peninga úr honum undir hatti „Leiðréttingarinnar“. Í þeirri aðgerð fóru 30 prósent þeirra 72,2 milljarða króna sem greiddir voru til hóps sem hafði verið með verðtryggð lán á árunum 2008 og 2009 til tekjuhæstu tíundar landsmanna, alls 21,6 milljarð króna. Til samanburðar fékk tekjulægri helmingur þjóðarinnar 14 prósent heildarupphæðarinnar. 

Auglýsing
Hér getur ekki verið um tilviljanir að ræða. Stjórnvöld á Íslandi virðast hafa þá skýru efnahagsstefnu að færa reglulega peninga úr ríkissjóði til þeirra sem hafa það best. Fyrst það er ekki hægt í gegnum flatt skattkerfi, sem enginn meirihluti er fyrir á þingi eða í samfélaginu, er það gert með reglulegum peningagjöfum. 

Í könnun sem Gallup gerði fyrr á árinu fyrir ASÍ kom fram að kjósendur eins flokks, Sjálfstæðisflokks, væru fylgjandi sölu Íslandsbanka á þessu ári. Kjósendur allra annarra flokka voru að meirihluta á móti henni. Um 56 prósent landsmanna voru á móti henni og 23 prósent þeirra fylgjandi. Það kemur kannski ekki á óvart að Sjálfstæðisflokkurinn er langvinsælasti stjórnmálaflokkur landsins hjá tekjuhæstu einstaklingunum á Íslandi. Heilt yfir mælist þessi flokkur, sem kom sölu á Íslandsbanka inn í stjórnarsáttmála og hefur allan veg og vanda að sölu hans, með stuðning 23,5 prósent þjóðarinnar í síðustu könnun Gallup á fylgi flokka. 

Útlendingar sem fóru inn og út

Mikið var látið með það að erlendir fjárfestar hafi keypt um ellefu prósent af heildarhlutafé Íslandsbanka. Fyrir utan tvo sjóði, sem gerðust svokallaðir hornsteinsfjárfestar, þá þurftu þessir erlendu aðilar ekki að binda sig til neins tíma. 

Í ljósi þess að þarna er um fjárfestingarsjóði sem hafa það eina markmið að græða mikið af peningum þá ætti það ekki að koma neinum á óvart að þeir hafi hoppað á að kaupa í banka á útsöluverði. Viðskiptablaðið greindi svo frá því í gær að nokkrir stórir erlendir sjóðir sem tóku þátt í útboðinu hafi þegar selt megnið af bréfum sínum í Íslandsbanka og leyst út 20-25 prósent hagnað sinn. Þeir voru því í eigendahópnum í viku. Til málamynda skulum við gefa okkur að þessir sjóðir hafi keypt fyrir einn milljarð króna og selt með 250 milljón króna hagnaði. Þá hefur tekist að auka útflæði úr íslensku efnahagskerfi um þá upphæð á einni viku. Án sýnilega vitrænnar ástæðu. 

Í frétt Viðskiptablaðsins kom einnig fram að íslenskir lífeyrissjóðir hafi verið áberandi á kauphliðinni fyrstu daganna eftir að bréfin voru tekin til viðskipta. Flestir þeirra voru skertir verulega í útboðinu, fengu að kaupa minna á tombóluverði en þeir vildu. Það þýðir að almenningur, eigandi lífeyrissjóðanna, hefur verið að kaupa bréf sem voru fyrir rúmri viku síðan í eigu almennings í gegnum ríkissjóð aftur af erlendum fjárfestingarsjóðum og vel stæðu fólki á Íslandi með 20-25 prósent álagi. 

Fréttablaðið greindi svo frá því að sjóðir í stýringu hjá Íslandssjóðum, sjóðsstýringarfyrirtæki Íslandsbanka, hafi verið skertir miklu minna en samkeppnisaðilar þeirra. Á meðal þeirra sem fjárfesta í sjóðum Íslandssjóða eru helstu einkabankakúnnar Íslandsbanka. Þeir, ásamt öðrum hlutdeildarskírteinishöfum, fengu því óbeint að græða mun meira en aðrir í sambærilegri stöðu. Og Íslandssjóðirnir sem keyptu bréfin í Íslandsbanka munu skila ægilega fínum ávöxtunartölum eftir árið. 

En útboðið heppnaðist vel segja stjórnvöld. 

Af hverju þarf að selja hlut í ríkisbanka?

Við allt þetta vaknar enn og aftur upp spurningin um af hverju það þurfti að selja hlut í ríkisbanka? Rökin um að það sé svo mikil áhætta fyrir ríkið að eiga í banka halda auðvitað ekki, enda liggur fyrir að það er óformleg ríkisábyrgð á öllum þessum bönkum sem gera upp í íslenskum krónum. Hrunið sýndi það svart á hvítu. 

Í ljósi þess að það tók einungis fimm ár frá fullri einkavæðingu ríkisbanka síðast, ferli sem hófst að mörgu leyti á svipaðan hátt og það sem nú stendur yfir, þangað til að þeir féllu yfir þjóðina, má færa sterk rök fyrir því að meiri áhætta sé fólgin í að einkavæða banka en að gera það ekki. Einkavæðingin hvetur til frekari áhættusækni vegna þess að kaupréttirnir og bónusarnir sem starfsmenn og stjórnendur fá eru bundnir við frekari gróða

Búið er að hrekja fullkomlega þá fjarstæðukenndu skýringu að það þurfi að selja til að eiga fyrir COVID-19 reikningnum. Vextir á skuldum ríkissjóðs hafa verið að lækka hratt og mjög sennilegt er að arðgreiðslur sem ríkið verður af við að selja banka og greiða upp skuldir séu hærri en sá vaxtakostnaður sem sparast. Það er ekki skortur á fjármagnseigendum sem vilja lána Íslandi á skaplegum kjörum. Það sást vel í janúar þegar ríkið sótti sér 117 milljarða króna erlenda fjármögnun á núll prósent vöxtum. Eftirspurn var fjórföld. 

Svo hefur ríkisstjórnin ráðist í umfangsmiklar skattalækkanir, sem draga úr tekjum ríkissjóðs. Varla væri hún það gera að ef tekjusamdrátturinn sem af hlýst leiðir til þess að ríkið þurfi að ráðast í eignasölu til að láta enda ná saman. 

Hverjir eru heppilegir eigendur?

Í Hvítbók sem unnin var fyrir ríkisstjórnina um framtíð fjármálakerfisins fyrr á kjörtímabilinu sagði að heilbrigt eignarhald væri mikilvæg for­senda þess að banka­kerfi hald­ist traust um langa fram­tíð. „Í því felst að eig­endur banka séu traust­ir, hafi umfangs­mikla reynslu og þekk­ingu á starf­semi banka og fjár­hags­lega burði til að standa á bak við bank­ann þegar á móti blæs. Mik­il­vægt er að eig­endur hafi lang­tíma­sjón­ar­mið að leið­ar­ljósi.“

Tilraunir voru gerðar til að fá erlenda banka til að kaupa í Íslandsbanka. Það hefur þótt heilbrigðasta leiðin til að selja ríkisbanka. Þar var að venju mest horft til Noregs og sumir stærstu bankarnir þar skoðuðu útboðsgögnin. Enginn þeirra ákvað að vera með. Alveg eins og í aðdraganda einkavæðingarinnar sem hófst 2002. 

Erfitt er að sjá hvaða eigendur sem komu inn í eigendahópinn núna hafa langtímasjónarmið að leiðarljósi, að minnsta kosti sem virkir eigendur. Einstaklingarnir sem keyptu og hafa ekki selt geta ekki haft nein áhrif með sína litlu hluti. Erlendu fjárfestarnir sem löðuðust að útboðinu gerðu það að hluta til með það fyrir augum að leysa út lottóvinning á viku. Íslenskir lífeyrissjóðir eru ekki virkir eigendur í neinum félögum sem þeir eiga í, enda eiga þeir í þeim flestum. 

Það er ljóst að ef næsta ríkisstjórn ákveður að selja stóran hlut í Íslandsbanka til viðbótar, líkt og til dæmis formaður Sjálfstæðisflokksins hefur boðað, þá munu skapast aðstæður fyrir hóp íslenskra einkafjárfesta að mynda kjarna sem getur orðið stefnumótandi fyrir bankann. Á sama hátt og gerðist með Landsbankann og Búnaðarbankann á árunum 2002 og 2003, með vel þekktum afleiðingum. Við blasir að þeir sem eru í bestri stöðu til að mynda þann hóp tengjast íslenskum sjávarútvegi.

Það virðist því vera að stjórnvöld hafi yfirgefið það markmið að fá eigendur með langtímasjónarmið að leiðarljósi sem séu „traust­ir, hafi umfangs­mikla reynslu og þekk­ingu á starf­semi banka og fjár­hags­lega burði til að standa á bak við bank­ann þegar á móti blæs.“

Nú er markmiðið eitthvað allt annað.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ríkisstjórnin héldi ekki þingmeirihluta sínum ef niðurstöður kosninga yrðu í takt við nýja könnun Maskínu.
Ríkisstjórnarflokkarnir fengju einungis 30 þingmenn samkvæmt nýrri könnun Maskínu
Í nýrri könnun Maskínu fyrir fréttastofu Stöðvar 2, Bylgjunnar og Vísis dalar fylgi Sjálfstæðisflokksins um tæp þrjú prósentustig. Ríkisstjórnin myndi ekki halda þingmeirihluta sínum, samkvæmt könnuninni.
Kjarninn 28. júlí 2021
Birna Einarsdóttir bankastjóri segir fyrri hluta þessa árs hafa verið viðburðaríkan.
5,4 milljarða hagnaður hjá Íslandsbanka á öðrum ársfjórðungi
Hagnaður bankans jókst umtalsvert á öðrum ársfjórðungi, og í raun á fyrri hluta ársins, miðað við sama tíma í fyrra. Útlán bankans hafa aukist um 8,2 prósent það sem af er ári vegna umsvifa í húsnæðislánum.
Kjarninn 28. júlí 2021
Benedikt Gíslason er forstjóri Arion banka og segir hann reksturinn ganga mjög vel.
Arion banki hagnaðist um 7,8 milljarða á öðrum ársfjórðungi
Bankinn hagnaðist um 7,8 milljarða á öðrum ársfjórðungi 2021 og arðsemi eigin fjár var 16,3 prósent.
Kjarninn 28. júlí 2021
Gunnar Alexander Ólafsson
Brunar lestin?
Kjarninn 28. júlí 2021
Stór hluti fólksfjölgunar hér á landi er tilkominn vegna fólksflutninga.
Færri Íslendingar flutt af landi brott í faraldri
Samsetning brottfluttra og aðfluttra hefur breyst töluvert í kórónuveirufaraldri. Í fyrra fluttu 506 fleiri íslenskir ríkisborgarar til landsins en frá því og hefur fjöldinn ekki veirð meiri síðan 1987.
Kjarninn 28. júlí 2021
Fjármálastöðugleikanefnd SÍ
Hafa áhyggjur af þróun á fasteignamarkaði
Þróunin á húsnæðismarkaði var meðal þess sem var rætt á síðasta fundi fjármálastöðugleikanefndar en meirihluti nefndarmanna taldi hana benda til vaxandi ójafnvægis.
Kjarninn 28. júlí 2021
Vel yfir 100 smit annan daginn í röð
Í þessum mánuði hafa 810 manns greinst með kórónuveiruna innanlands. Yfir 77 prósent þeirra sem greindust í gær voru utan sóttkvíar. Síðustu tvo daga hefur smitfjöldinn farið vel yfir 100.
Kjarninn 28. júlí 2021
Katrín Baldursdóttir
Hvað er frelsi?
Kjarninn 28. júlí 2021
Meira úr sama flokkiLeiðari