Gullborinn 100 ára

Stefán Pálsson segir þess skammt að bíða að merkar tækniminjar fái löngu tímabæra andlitslyftingu og vonandi þann sess sem þær eigi skilið.

Auglýsing

Á jaðri sýn­ing­ar­svæðis Árbæj­ar­safns stendur gripur sem óhætt er að telja einn þann veiga­mesta í gjör­vallri tækni­sögu Íslands. Þótt saga hans sé merki­leg lætur hann ekki mikið yfir sér og hætt er við að menn­irnir sem réð­ust í það fyr­ir­tæki að kaupa hann og flytja til lands­ins fyrir réttri öld hafi fremur tengt hann við fjár­tjón og brostnar vonir en fram­farir og tækninýj­ung­ar. Hér er að sjálf­sögðu rætt um sjálfan gull­bor­inn sem kom til Íslands á vor­dögum 1922.

Kaupin á bornum áttu sér þó mun lengri aðdrag­anda. Árið 1904 lét bæj­ar­stjórn Reykja­víkur hefja bor­anir eftir neyslu­vatni í Vatns­mýr­inni. Ör fjölgun bæj­ar­búa um alda­mótin og auknar hrein­læt­is­kröfur gerðu það að verkum að gömlu vatns­bólin innan bæj­ar­markanna voru orðin ófull­nægj­andi. Vonir um miklar vatns­lindir í næsta nágrenni bæj­ar­ins brugð­ust og fljót­lega var ákveðið að sækja vatn alla leið í Gvend­ar­brunna, en áður en til þess kom áttu bor­an­irnar í mýr­inni eftir að hafa óvæntar afleið­ing­ar.

Klondike aust­urs­ins

Vorið 1905 veitti danski bor­meist­ar­inn sem hafði umsjón með verk­inu því athygli að gyllt málm­svarf kom upp úr bor­hol­unni. Fregnir þessar vöktu þegar mikla athygli. Reyk­vík­ingum voru í fersku minni sögur af gullæð­inu í Klondike í Alaska nokkrum árum fyrr. Hvers vegna æti sú saga ekki end­ur­tekið sig í Reykja­vík? Fáeinir Vest­ur­-Ís­lend­ingar höfðu tekið þátt í því ævin­týri og einn þeirra var meira að segja staddur í bæn­um. Honum voru sýndar málmagn­irnar og felldi þann dóm að lík­lega væri hér gull að finna.

Auglýsing
Eins og hendi væri veifað braust út lítið gullæði í Reykja­vík. Sagt er að lóðir sem verið höfðu óselj­an­legar í mörg ár hafi skipt um eig­endur fyrir marg­falt upp­runa­legt verð og kaup­menn bæj­ar­ins tóku að búa sig undir að þjón­usta gull­leit­ara í stórum stíl. Stofnað var félag um gull­leit­ina með aðild bæj­ar­sjóðs og haf­ist handa við til­rauna­bor­an­ir. Nið­ur­stöður þeirra urðu þó ekki sér­lega afger­andi. Stóru gullæð­arnar létu bíða eftir sér og mesta gróða­vonin tók fljót­lega að sljákka. Vanga­veltur fóru að heyr­ast um að hrekkjalómar hefðu komið orðróm­inum af stað og vildu sumir skella skuld­inni á ves­al­ings Vest­ur­-Ís­lend­ing­inn, sem sagður var hafa komið gylltu ögn­unum fyr­ir. Í dag er þó talið lík­leg­ast að málm­leif­arnar hafi komið úr lát­úns­hylkjum sem notuð voru við spreng­ingar í tengslum við bor­an­irn­ar.

Von sem lifði

Þótt minni og minni vís­bend­ingar væru um gull­námur í bæj­ar­land­inu, reynd­ist erfitt að kveða niður draumana um auð­æfi og eðal­málma. Efna­hag­skreppa sem skall á Evr­ópu árið 1908 varð til þess að gull­leitin var lögð á hill­una. Nokkrum miss­erum síðar brast á heims­styrj­öld og í kjöl­far hennar komu miklar efna­hags­legar þreng­ingar á Íslandi. Við þær aðstæður var frá­leitt að sinna gælu­verk­efnum á borð við langsóttar gull­bor­an­ir, en í hugum margra lifði áfram hinni nag­andi efi: „hvað ef Reyk­vík­ingar sætu ofaná gull­námu?“

Árið 1919 eign­uð­ust Íslend­ingar sinn fyrsta námu­verk­fræð­ing. Helgi Her­mann Eiríks­son, sem síðar varð kunnur sem skóla­stjóri Iðn­skól­ans og banka­stjóri í Reykja­vík, hafði haldið til náms í Kaup­manna­höfn og Glas­gow þar sem hann sér­hæði sig í vinnslu verð­mætra jarð­efna. Hug­sjón hans var að Ísland yrði ekki eft­ir­bátur ann­arra landa þegar kæmi að náma­grefti. Í því skyni kom hann að rann­sóknum á silf­ur­bergi við Reyð­ar­fjörð og á kola­lögum víða um land.

Gróð­anum ráð­stafað

Ekki er að efa að koma Helga til lands­ins hafi átti sinn þátt í því að hópur athafna­manna stofn­aði hluta­fé­lagið Málm­leit um mitt ár 1921. Félagið gerði flókna samn­inga við bæj­ar­stjórn Reykja­víkur um leyfi til rann­sókna víðs vegar í Vatns­mýr­inni og voru ýmis ákvæði sett um for­kaups­rétt bæj­ar­ins að drjúgum hluta í félag­inu ef til gull­vinnslu kæmi, sem og um greiðslur í bæj­ar­sjóð ef stór­hagn­aður yrði af verk­efn­inu. Að samn­ingum loknum varð fyrsta verk félags­ins að panta öfl­ugan þýskan bor til lands­ins: gull­bor­inn.

Það tók ekki langan tíma fyrir hið nýstofn­aða gull­leit­ar­fyr­ir­tæki að leita af sér allan grun í Vatns­mýr­inni. Hluta­féð varð fljótt á þrotum og starf­sem­inni því sjálf­hætt. Bor­inn fíni lá verk­efna­laus úti í veg­ar­kanti, þar sem hann tók að grotna niður sem óþægi­legur minn­is­varði um mis­heppnað ævin­týri.

Og þó! Á upp­hafs­árum tutt­ug­ustu aldar fóru Íslend­ingar í vax­andi mæli að velta fyrir sér nýt­ing­ar­mögu­leikum jarð­hita. Á nokkrum stöðum á land­inu mátti finna sund­laugar sem nýttu heitt vatn og stöku hug­vits­maður hafði freistað þess að kynda hús sín með heitu vatni eða jarð­gufu. Erlend verk­fræði­rit fluttu fregnir af bæjum og borgum vestan hafs og austan þar sem heitar upp­sprettur voru nýttar ýmist til raf­orku­fram­leiðslu eða hús­hit­un­ar. For­vitni lands­manna var vak­in.

Nýtt hlut­verk

Árið 1928, fjórum árum eftir að gullæðið í Vatns­mýr­inni fór end­an­lega út um þúf­ur, hóf Raf­magns­veita Reykja­víkur bor­anir í Þvotta­laug­un­um. Í fyrstu var ætl­unin að finna gufu sem nýta mætti til að knýja túrbínur en fljót­lega þótti ein­sýnt að skyn­sam­legra væri að dæla upp heitu vatni sem nýta mætti beint til kynd­ingar í Reykja­vík og fyrir fyr­ir­hug­aða Sund­höll í bæn­um. Lauga­veitan svo­kall­aða var tekin í notkun árið 1930 og þótt hún væri smá í sniðum leiddi hún þegar í ljós kosti þess að hita Reykja­vík alla upp með þessum hætti.

Það var vita­skuld gamli gull­bor­inn sem nýttur var við bor­an­irnar í Þvotta­laug­un­um. Hann fékkst ódýrt frá eig­endum Málm­leitar hf. Afar ólík­legt má telja að stjórn­endur Raf­magns­veit­unnar hefðu ráð­ist í að kaupa nýjan og fok­dýran bor til lands­ins um þetta leyti, enda hafði fyr­ir­tækið í næg önnur horn að líta. Því má færa rök fyrir því að mis­heppnuð gull­leit í Vatns­mýri hafi flýtt fyrir hita­veitu­væð­ingu Reykja­víkur og þar með lands­ins alls, jafn­vel um ára­tugi!

Gull­bor­inn sjálfur átti svo eftir að þjóna Reyk­vík­ingum um langt skeið. Hann kom við sögu heita­vatns­bor­ana að Reykjum í Mos­fells­sveit á fimmta ára­tugnum og síðar í Laug­ar­nesi á þeim sjötta. Síð­ast var bor­inn not­aður í Gufu­nesi á árinu 1965. Að því verki loknu var hann lát­inn standa þar og veðr­ast um margra ára skeið meðan þess var beðið að Árbæj­ar­safn hefði efni á að flytja hann til bæj­ar­ins. Frá árinu 1978 hefur Gull­bor­inn verið sýni­legur safn­gestum þar, en þess er þó skammt að bíða að hann flytji enn búferlum því ákveðið hefur verið að koma bornum fyrir á nýju sýn­ing­ar­svæði Orku nátt­úr­unnar í Elliða­ár­dal. Í tengslum við þá flutn­inga munu þessar merku tækni­m­injar fá löngu tíma­bæra and­lits­lyft­ingu og von­andi þann sess sem þær eiga skil­ið.

Höf­undur er sagn­fræð­ingur og fram­bjóð­andi Vinstri grænna í kom­andi borg­ar­stjórn­ar­kosn­ing­um.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingrid Kuhlman
Að hlakka til einhvers er næstum jafn gott og að upplifa það
Kjarninn 25. júní 2022
Niðurhal Íslendinga stóreykst milli ára
Íslendingar notuðu 25 prósent meira gagnamagn á farsímaneti í fyrra en árið áður og 21 prósent meira gagnamagn í gegnum fastanet. Tæplega 76 prósent notenda á fastaneti eru nú með ljósleiðaratengingu, en þeir voru þriðjungur 2016.
Kjarninn 25. júní 2022
Af kosningavöku Framsóknarflokksins í fyrrahaust.
Framsókn hirti kjósendur í stórum stíl frá hinum stjórnarflokkunum og Miðflokki
Fylgisaukning Framsóknar í síðustu kosningum var tekin frá samstarfsflokkunum í ríkisstjórn og klofningsflokki. Átta hverjum tíu kjósendum Sjálfstæðisflokks voru úr kjarnafylginu. Framboð Sósíalista hafði neikvæð áhrif á fylgi Vinstri græna og Pírata.
Kjarninn 25. júní 2022
Hraðtíska nær nýjum hæðum með tilkomu tískurisans Shein
Kínverska fatafyrirtækið Shein hefur vaxið gríðarlega á undanförnum árum og er í dag eitt stærsta tískuvörufyrirtæki í heimi. Umhverfissinnar benda á að fötin séu úr svo litlum gæðum að oft séu þau aðeins notuð í eitt skipti áður en þau enda í ruslinu.
Kjarninn 25. júní 2022
Auður Önnu Magnúsdóttir
Af hverju nýta Íslendingar raforkuna sína svo illa?
Kjarninn 25. júní 2022
Sjö molar um seðlabankavexti úti í heimi
Verðbólga veldur því að vaxtalækkanir faraldursins eru að ganga til baka, víðar en hér á Íslandi. Kjarninn tók saman nokkra fróðleiksmola um þróun mála í ríkjum bæði nær og fjær.
Kjarninn 25. júní 2022
Flokkur Sigurðar Inga Jóhannssonar andar ofan í hálsmál flokks Bjarna Benediktssonar samkvæmt síðustu könnunum.
Framsókn mælist næstum jafn stór og Sjálfstæðisflokkurinn
Stjórnarflokkarnir hafa tapað umtalsverðu fylgi á kjörtímabilinu. Sjálfstæðisflokkurinn nær mun verr til fólks undir fertugu en annarra á meðan að Framsókn nýtur mikilla vinsælda þar. Vinstri græn mælast með þriðjungi minna fylgi en í síðustu kosningum.
Kjarninn 24. júní 2022
Samkeppniseftirlitið ekki haft aðkomu að rannsókn á dótturfélagi Eimskips í Danmörku
Dönsk samkeppnisyfirvöld staðfesta að húsleit hafi farið fram hjá dótturfélagi Eimskips í Danmörku en vilja að öðru leyti ekki tjá sig um rannsókn málsins. Ekki hefur verið óskað eftir aðstoð Samkeppniseftirlitsins hér á landi við rannsóknina.
Kjarninn 24. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar