Mannréttindi leigjenda

Yngvi Ómar Sighvatsson skrifar um leigumarkaðinn og hvernig stefna stjórnvalda í húsnæðismálum ýtir undir auðsöfnun sumra en fátækt annarra.

Auglýsing

Í Evr­ópu er í gildi félags­mála­sátt­máli sem tryggir rétt fólks til að búa sér og sínum til öruggt heim­ili. Það eru talin grunn­mann­rétt­indi borg­ar­anna. Þótt íslensk stjórn­völd hafi skrifað undir sátt­mál­ann í upp­hafi þá hafa þau hvorki skrifað undir end­ur­nýj­aðan samn­ing né við­auka hans sem gefa ein­stak­lingum og félaga­sam­tökum færi á að leita réttar síns vegna brota stjórn­valda á sátt­mál­un­um. Öfugt við mann­rétt­inda­sátt­mála Evr­ópu hefur félags­mála­sátt­mál­inn ekki verið lög­festur né inn­leiddur og þar með gerður jafn íslenskum lög­um. Rétt­ur­inn til öruggs heim­il­is, eins og önnur félags­leg rétt­indi, er því veik­ari á Íslandi en í öðrum lönd­um.

Þetta er ekki eina dæmi þess að íslensk stjórn­völd heiti að veita almenn­ingi rétt­indi en komi sér síðan undan því. Við und­ir­ritun lífs­kjara­samn­ing­anna lof­aði rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur að bæta rétt­indi leigj­enda, meðal ann­ars að setja hér á leigu­bremsu til að halda aftur af stjórn­lausum hækk­un­um. Þetta var svik­ið. Ásmundur Einar Daða­son, þá félags­mála­ráð­herra, lagði frum­varpið aldrei fram. Ásmundur er einnig barna­mála­ráð­herra, en allar rann­sóknir sína að veik staða fjöl­skyldna á and­styggi­legum leigu­mark­aði er helsta ástæða fátæktar barna.

Auglýsing

Hvað veldur því að íslenska stjórn­völd verj­ast því að inn­leiða rétt­indi leigj­enda til öruggs hús­næðis og svíkja samn­inga um að bæta stöðu þeirra? Hvað veldur því að íslensk stjórn­völd kjósa að virða ekki félags­leg rétt­indi á borð við rétt til heim­il­is? Af hverju líta stjórn­völd ekki á það sem eitt sitt helsta hlut­verk að útvega hér hús­næði fyrir fólk, hvort sem er til kaups eða leigu og not­ast við þann bráða­vanda sem á hús­næð­is­mark­aði er í samn­inga­gerð við laun­þega­sam­tök? Hvað veldur því að íslensk stjórn­völd vilja líta á hús­næði sem hverja aðra vöru á mark­aði en ekki sem rétt­indi borg­ar­anna, þvert á það sem tíðkast í okkar heims­hluta? Hvað veldur þess­ari grimmd gagn­vart leigj­end­um?

Hér landi hefur útleiga hús­næðis verið talin ein besta og örugg­asta ávöxtun fjár­magns sem hugs­ast get­ur. Og enn frekar hin síð­ari ár. Þetta sést ber­lega í gríð­ar­legri fjölgun þeirra sem kaupa sér auka­í­búð og leigja öðr­um.

Frá alda­mótum hefur íbúðum í eigu þeirra, ein­stak­linga og fyr­ir­tækja, sem eiga fleiri en eina íbúð fjölgað um 100% á meðan íbúðum í eigu þeirra sem eiga eina íbúð hefur fjölgað um 24%. Íbúðir í eigu þeirra sem áttu fleiri en eina íbúð voru 25% af heild­inni um alda­mótin en eru 35% núna. Stefna stjórn­valda ýtir þannig undir að fólk og fyr­ir­tæki noti veika stöðu leigj­enda til að ávaxta fé og auka við auð sinn.

Það er tak­mark­anir á hversu mikla ávöxtun sá má hafa sem lánar öðru fólki pen­inga. En það eru engin tak­mörk á því hversu mikla ávöxtun þau fá sem eiga og leigja út hús­næði. Þau geta krafið leigj­anda um leigu sem er langt umfram kostnað af rekstri íbúð­ar­inn­ar, fjár­magns­kostnað og afborg­anir af lán­um. Rekstr­ar­af­gang­ur­inn bæt­ist síðan við hækkun eigna­verðs svo úr verður gríð­arhá ávöxt­un. Sem aftur sogar til sín fé, sprengir upp íbúða­verð og ýtir þar með undir hækkun leigu og enn lak­ari stöðu leigj­enda.

Fjórð­ungur lands­manna býr ekki í eigin hús­næði og kann­anir benda til að stærsti hluti þeirra beri íþyngj­andi hús­næð­is­kostn­að. Það er alþjóð­legur mæli­kvarði og merkir að meira en 40% af ráð­stöf­un­arfé eftir skatta og skyldur renni til leigusal­ans og ann­ars hús­næð­is­kostn­aðar (raf­magn, hiti, hús­sjóður o.s.frv.). 13% heim­ila á leigu­mark­aði borgar meira en 70% ráð­stöf­un­ar­tekna sinna í hús­næð­is­kostn­að.

Auglýsing

Um hátíð­irnar leita þús­undir fjöl­skyldna til hjálp­ar­stofn­ana og meg­in­á­stæða flestra er of mik­ill og óum­flýj­an­legur hús­næð­is­kostn­að­ur, okur­leiga. Þegar þú átt ekki fyrir mat út mán­uð­inn í venju­legum mán­uði þá er von­laust að þú getir haldið jól. Þegar þú ert á leigu­mark­aði gengur leigusal­inn fyr­ir. Þú borgar honum áður en þú kaupir mat. Þú borgar leig­una áður en þú heldur jól.

Hækkun fast­eigna­verðs er eitt ein­kenni vondrar hús­næð­is­stefnu. Rangar ákvarð­anir stjórn­valda hafa ýtt undir bólur og veikt rétt­indi og öryggi almenn­ings og leigj­enda sér­stak­lega. Á sama tíma hefur hagur þeirra batnað sem braska með lóðir og bygg­inga­rétt og þeirra sem leitað hafa inn á leigu­mark­að­inn til að láta leigj­endur standa undir auð­söfnun sinni. Þau sem líða fyrir stefn­una er einkum fólk með lægri miðl­ungs­tekjur og þar und­ir, fólk sem getur ekki safnað fé í sjóð, ungt fólk sem ekki á fjár­hags­lega vel stæða for­eldra og fólk sem af ein­hverjum ástæðum stenst ekki greiðslu­mat og er þar af leið­andi fast á leigu­mark­aði. Sem veldur því að það getur ekki safnað fyrir útborg­un. Sem veldur því að það neyð­ist til að byggja undir auð­söfnun ann­arra og fest­ist við það í fátækt­ar­gildru.

Við eigum ekki að þurfa að deila um hús­næð­is­stefnu stjórn­valda. Það er aug­ljóst að hún gengur ekki upp. Hún hefur leitt til hækk­unar hús­næð­is­kostn­að­ar, leit til þess að færri eign­ast hús­næði, að fáir eign­ist fleiri íbúðir og fleiri enga. Afleið­ingin er að stærri hópur lok­ast inn í fátækt­ar­gildru leigu­mark­að­ar. Hús­næð­is­stefnan eykur þannig ójöfnuð og grefur þar með undan rétt­læti í sam­fé­lag­inu. Þetta er afleið­ing þess að stjórn­völd hafa ekki mótað stefn­una út frá hags­munum þeirra sem þola mestan órétt á hús­næð­is­mark­aði heldur þvert á móti út frá hags­munum þeirra sem auðg­ast hafa mest og hrað­ast á óeðli­legum hús­næð­is­mark­aði og veikri stöðu ann­arra. Hags­munir þessa fólks eru að halda hús­næð­is­kerf­inu óbreyttu eða gera það jafn­vel enn órétt­lát­ara.

Eina leiðin til að laga hús­næð­is­mark­að­inn er að snú þessu við, móta stefnu út frá hags­munum þeirra sem líða mestan órétt. Og við þurfum ekki að gera neitt rót­tækt eða nýtt, ekk­ert sem ekki hefur marg­sinnis verið gert oft og víða og reynst vel.

  • Það þarf að skil­greina hús­næði sem rétt­indi, ekki sem hverja aðra mark­aðs­vöru.
  • Það þarf að leið­rétta hús­næð­is­kostnað leigj­enda. Leigj­endur eiga ekki að bera hærri hús­næð­is­kostnað en aðr­ir. Það á ekki að vera refs­ing að vera á leigu­mark­aði.
  • Greiðslu­mat á að mið­ast við raun­greiðslur fólks. Sá sem hefur staðið undir 250 þús. kr. húsa­leigu árum saman stendur undir 250 þús. kr. vöxtum og afborg­unum af lán­um.
  • Hér þarf að byggja upp öflug leigu­fé­lög sem eru rekin án hagn­að­ar­sjón­ar­miða. Þau félög eiga að vera svo stór og öflug að hagn­að­ar­drifin leigu­fé­lög hverfi af almennum leigu­mark­aði, ein­beiti sér að skamm­tíma­leigu og leigu til auð­fólks.
  • Banna á okur­leigu með því að setja leigu­þak. Okur­vextir eru refsi­verðir og það á líka að gilda um okur­leigu.
  • Banna á hækkun á húsa­leigu umfram almennt verð­lag og launa­þró­un.
  • Stöðva á upp­boð á lóð­um, sem eru almanna­eign, og koma í veg fyrir braks með lóðir og bygg­inga­rétt. Mark­miðið á að vera að halda fast­eigna­verði niðri, ekki spenna það upp.
  • Það á byggja nóg af hús­næði, frekar of mikið en of lít­ið.
  • Það á að styðja og styrkja hags­muna­sam­tök leigj­enda svo þau geti orðið samn­ings­að­ili leigu­fé­laga svo hver leigj­andi þurfi ekki að gera það út frá veikri stöðu sinni.

Það mætti hafa þennan lista lengri þótt á hann færi aðeins það sem þykir sjálf­sagður grunnur að heil­brigðri hús­næð­is­stefnu í nágranna­löndum okk­ar. Hús­næð­is­kerfið er fár­veikt og kallar á afger­andi aðgerðir strax. Á leigu­mark­aði geta hin fjár­sterku níðst á leigj­endum án eft­ir­lits eða afleið­inga. Og stjórn­völd þjóna þessum fjár­sterku aðil­um, en taka ekk­ert til­lit til vondrar stöðu þeirra sem níðst er á.

Til að snúa þessu við þarf að byggja upp sterk leigj­enda­sam­tök. Við hvetjum þig til að ganga til liðs við Sam­tök leigj­enda nú í upp­hafi nýs árs og taka þátt í að byggja þau upp, styrkja og skerpa. Þú getur skráð þig hér.

Höf­undur er stjórn­ar­maður í Sam­tökum leigj­enda.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rauða kjötið: Áætlunin sem á að bjarga Boris
Pólitísk framtíð Boris Johnson er um margt óljós eftir að hann baðst afsökunar á að hafa verið viðstaddur garðveislu í Downingstræti í maí 2020 þegar útgöngubann vegna COVID-19 var í gildi. „Rauða kjötið“ nefnist áætlun sem á að halda Johnson í embætti.
Kjarninn 17. janúar 2022
Þórhildur Sunna Ævarsdóttir þingmaður Pírata.
Spurði forsætisráðherra út í bréfið til Kára
Þingmaður Pírata spurði forsætisráðherra á þingi í dag hver tilgangurinn með bréfi hennar til forstjóra ÍE hefði verið og hvers vegna hún tjáði sig um afstöðu sína gagnvart úrskurði Persónuverndar við forstjóra fyrirtækisins sem úrskurðurinn fjallaði um.
Kjarninn 17. janúar 2022
Mun meira kynbundið ofbeldi í útgöngubanni
Þrátt fyrir að útgöngubann auki verulega líkur á ofbeldi gagnvart konum og transfólki hefur málaflokkurinn fengið lítið sem ekkert fjármagn í aðgerðum stjórnvalda víða um heim til að bregðast við afleiðingar heimsfaraldursins.
Kjarninn 17. janúar 2022
Heimild til að slíta félögum sett í lög 2016 – Fyrsta tilkynning send út 2022
Fyrir helgi sendi Skatturinn í fyrsta sinn út tilkynningar til 58 félaga sem hafa ekki skilað inn ársreikningum þar sem boðuð eru slit á þeim. Lögin voru sett árið 2016 en ráðherra undirritaði ekki reglugerð sem virkjaði slitaákvæðið fyrr í haust.
Kjarninn 17. janúar 2022
Umfjallanir um liprunarbréf Jakobs Frímanns og „Karlmennskuspjallið“ ekki brot á siðareglum
Hvorki DV né 24.is brutu gegn siðareglum Blaðamannafélags Íslands með umfjöllunum sínum um Jakob Frímann Magnússon annars vegar og „Karlmennskuspjallið“ hins vegar.
Kjarninn 17. janúar 2022
Greiðslubyrðin svipuð og fyrir faraldurinn
Í kjölfar mikilla vaxtalækkana hjá Seðlabankanum lækkuðu afborganir af húsnæðislánum til muna. Þessi lækkun er nú að miklu leyti gengin til baka, þar sem bæði húsnæðisverð og vextir hafa hækkað á undanförnum mánuðum.
Kjarninn 17. janúar 2022
Ármann Kr. Ólafsson hefur verið oddviti Sjálfstæðisflokksins í Kópavogi og bæjarstjóri frá árinu 2012.
Ármann ætlar ekki að gefa kost á sér til endurkjörs í Kópavogi
Ármann Kr. Ólafsson oddviti Sjálfstæðisflokksins og bæjarstjóri í Kópavogi frá árinu 2012 ætlar ekki að sækjast eftir endurkjöri í sveitarstjórnarkosningunum í maí.
Kjarninn 17. janúar 2022
Það að skipa stjórn yfir Landspítala var á meðal mála sem stjórnarflokkarnir náðu saman um í nýjum stjórnarsáttmála.
Sjö manna stjórn yfir Landspítala verði skipuð til tveggja ára í senn
Skipunartími stjórnarmanna í nýrri stjórn Landspítala verður einungis tvö ár, samkvæmt nýjum frumvarpsdrögum. Talið er mikilvægt að hægt verði að skipa ört í stjórnina fólk sem hefur sérþekkingu á þeim verkefnum sem Landspítali tekst á við hverju sinni.
Kjarninn 17. janúar 2022
Meira úr sama flokkiÁlit