Takið samviskufrelsi ykkar og troðið því

Auglýsing

Sam­visku­frelsi virð­ist vera hug­tak sem á ein­ungis við um presta sem vilja ekki gifta sam­kyn­hneigt fólk. Þegar því er flett upp í fjöl­miðla­vakt Credit­info kemur fram að á árunum 2005 og út ágúst­mánuð síð­ast­lið­inn hafði það komið 36 sinnum fyrir í íslenskum fjöl­miðl­um. Í öllum þeim fréttum og greinum er hug­takið notað um rétt presta til að mis­muna sam­kyn­hneigð­um.

Á síð­ustu vikum hefur hug­takið svo aftur ratað inn í frétt­ir. Frá 12. sept­em­ber, þegar Stein­unn Þóra Árna­dótt­ir, þing­maður Vinstri grænna, lagði fram fyr­ir­spurn um sam­visku­frelsi presta á Alþingi, hefur það komið fyrir í 31 frétt eða grein, nán­ast jafn mörgum og síð­ustu tæpu tíu árin á und­an. Aftur er umræðan sú sama: um rétt kirkj­unnar þegna til að neita að gefa saman sam­kyn­hneigða ef það sam­rým­ist ekki sam­visku þeirra.

Það er ekki til neitt sam­visku­frelsi í lögum

Sam­visku­frelsi er ekki skil­greint í stjórn­ar­skrá lýð­velds­ins. Þótt stjórn­ar­skráin segi að allir séu frjálsir skoð­ana sinna og sann­fær­ingar þá veitir það skoð­ana­frelsi ekki rétt til að snið­ganga lög. Í kafl­anum um Þjóð­kirkju á Íslandi er ekk­ert minnst á það að prestar hafi rík­ari rétt til að mis­muna en aðrir þegn­ar, bjóði sam­viska þeirra þeim það. Í næsta kafla á eftir er hins vegar fjallað um mann­rétt­indi. Í 65. grein stjórn­ar­skrá­ar­innar seg­ir: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mann­rétt­inda án til­lits til kyn­ferð­is, trú­ar­bragða, skoð­ana, þjóð­ern­is­upp­runa, kyn­þátt­ar, lit­ar­hátt­ar, efna­hags, ætt­ernis og stöðu að öðru leyt­i“.

Auglýsing

Á Íslandi gilda ein hjú­skap­ar­lög. Í fyrstu grein lag­anna kemur fram að þau gildi um hjú­skap tveggja ein­stak­linga, óháð kyni. Nokkrir aðilar hafa leyfi til að stofna til lög­legs hjú­skap­ar. Þeir eru prestar og for­stöðu­menn skráðra trú­fé­laga sem hafa sér­staka vígslu­heim­ild sam­kvæmt lögum og borg­ara­legir vígslu­menn (sýslu­menn og lög­lærðir full­trúar þeirra).

Það er því bæði and­stætt stjórn­ar­skrá og í and­stöðu við hjú­skap­ar­lög að beita fyrir sig hug­taki sem á sér enga laga­lega stoð til að neita að gefa sam­kyn­hneigða sam­an. Raunar er ekki til nein lög­form­leg skýr­ing á því hvað felist í hug­tak­inu sam­visku­frelsi. Túlkun þess virð­ist ein­ungis á færi þeirra sem eru í sam­bandi við æðri mátt­ar­völd og er því ansi víð.

Prestar eru opin­berir starfs­menn

Og prestum ber að fara eftir lög­um. Um þá gilda ver­ald­legar reglur líkt og aðra sem búa í reglu­væddum sam­fé­lög­um. Þeir geta ekki borið fyrir sig að vera full­trúar æðri mátt­ar­valda eða órætt kristið sið­gæði og þannig fengið að snið­ganga þau lög sem passa ekki við kreddur þeirra. Kreddur sem byggja á túlkun á Biblíu sem nán­ast er hægt að túlka á hvern þann mann­hatandi hátt sem til er ef ríkur vilji er til. Ekk­ert í stjórn­ar­skrá eða lögum gerir bók­stafs­trú­ar­túlkun á Bibl­í­unni hærra undir höfði en þeim reglum sem aðrir þegnar þurfa að lifa eft­ir.

Þess utan eru prestar opin­berir starfs­menn. Þeir fá laun frá rík­inu sem eru fjár­mögnuð með skatt­fé. Á meðan að svo er þá eru prestar í þjón­ustu­hlut­verki gagn­vart þjóð­inni. Allri þjóð­inni, líka sam­kyn­hneigð­um.

Sýslu­menn, sem sinna sama hlut­verki og prestar þegar kemur að fram­fylgd hjú­skap­ar­laga, hafa ekki sam­visku­frelsi til að meina þeim að gefa saman fólk vegna þess að þeir hafa nei­kvæða skoðun á lífstíl þess. Kenn­arar mega ekki sleppa því að kenna öðrum börnum en hvítum ef sam­viska þeirra segir þeim að halda skuli íslenska kyn­stofn­inum hrein­um. Læknar mega ekki hafna því að sinna konum sem vinna úti þótt þeir séu þeirrar skoð­unar að staða þeirra sé heima við elda­vél­ina. Það þætti fjar­stæðu­kennt ef svo væri.

Stjórn­ar­skrá og lög tryggja jafn­rétti og jafn­ræði. Og opin­berum starfs­mönnum ber að fram­fylgja þeirri grund­vall­ar­rétt­læt­is­hug­mynd.

Stofnun sem gengur á vegum æðri mátt­ar­valda

En Þjóð­kirkjan telur sig ekki vera venju­lega stofn­un. Hún gengur á vegum æðri mátta­valda þótt hún sé fjár­mögnuð að fullu með ver­ald­legum skatt­pen­ingum mann­fólks óháð því hvort það sé fylgj­andi til­vist hennar eða ekki. Heild­ar­fram­lög til kirkju­mála eiga að vera 5.848 millj­ónir króna á næsta ári sam­kvæmt fyr­ir­liggj­andi fjár­laga­frum­varpi. Þau hækka um 400 millj­ónir króna á milli ára. Það sam­svarar því að hver ein­asti Íslend­ingur greiði tæp­lega 18 þús­und krónur á ári til kirkju­mála á ári.

Þótt innan kirkj­unnar séu margir skyn­samir og rétt­sýnir prestar og leik­menn sem iðka sína trú með kær­leiks­boð­skap Krists að leið­ar­ljósi, í stað þeirra for­dóma gagn­vart völdum hópi sem hægt er að rök­styðja með túlk­unum á bibl­íu­texta, þá virð­ist þessi hópur ekki vera ráð­andi innan Þjóð­kirkj­unn­ar. Þessir prestar sjá að for­dómar og mið­alda­sýn þeirra sem stýra ríkis­kirkj­unni gera ekk­ert annað en að stækka það bil sem er milli þjóðar og kirkju. En kirkju­for­yst­unni virð­ist vera alveg sama.

Þegar umræða um breyt­ingar á lögum um stað­festa sam­vist stóð sem hæst síðla árs 2007 (breyt­ingar á þeim lögum tóku gildi árið 2008 með þeim hætti að prestar gátu stað­fest sam­vist sam­kvæmt lög­um) lagði þáver­andi bisk­up, Karl Sig­ur­björns­son, fram til­lögu á Kirkju­þingi þar sem lögð var áhersla á að staðið yrði áfram við hefð­bundin skiln­ing Þjóð­kirkj­unnar á hjóna­band­inu og því var ekki gert ráð fyrir að sam­kyn­hneigðir ein­stak­lingar gætu gengið í hjóna­band.

Eft­ir­maður hans á bisk­ups­stóli, Agnes M. Sig­urð­ar­dótt­ir, hefur lýst því yfir opin­ber­lega að hún vilji að prestar hafi rétt til að neita að gifta sam­kyn­hneigða. Það gerði hún í við­tali við DV skömmu eftir að hún var kjörin árið 2012. Hún hefur ekki tjáð sig um málið í þeirri umræðu­lotu sem nú stendur yfir en það hefur Krist­ján Valur Ing­ólfs­son, vígslu­biskup í Skál­holti og starf­andi biskup gert. Hann sagði í fréttum Stöðvar 2 í vik­unni að stjórn­ar­skráin veitti prestum frelsi til skoð­ana og sann­fær­ingar sem þeir gætu nýtt sér til að hafna því að gifta sam­kyn­hneigða.

Það er því nokkuð ljóst hvar bisk­upar síð­ustu ára standa í þess­ari umræðu.

Það þarf að breyta lögum

Það er gott að æðstu ráða­menn kirkj­unnar opin­beri þessar skoð­anir sínar ítrekað og komi því þar með á fram­færi að þeir telja sig ekki bundna af lög­um. Þá er komið kjörið tæki­færi til að draga úr áhrifa­mætti þeirra og auka aðskilnað ríkis og kirkju.

Ólöf Norð­dal inn­an­rík­is­ráð­herra, og æðsti yfir­maður þeirra presta sem þiggja laun frá íslenska rík­inu, telur að minnsta kosti að þeir, sem opin­berir starfs­menn sem fram­kvæmi hjóna­vígslum sem hafi lög­form­legar afleið­ing­ar, geti ekki hafnað því að gefa pör saman á grund­velli kyn­hneigðar þeirra. Brynjar Níels­son, vara­for­maður stjórn­skip­un­ar- og eft­ir­lits­nefndar Alþing­is, hefur lagt til að taka hjóna­vígslur sem lög­gjörn­ing „al­farið úr höndum for­stöðu­manna trú­fé­laga svo þeir geti blessað hjónin eða hjóna­efnin eftir því sem sam­viskan býður þeim.“

Þetta er svipuð sjón­ar­mið og Þjóð­kirkjan hefur sjálf viðrað í umræðum um rétt sam­kyn­hneigðra til jafn­ræð­is. Þegar umræða um breyt­ingar á lögum um stað­festa sam­vist og ein hjú­skap­ar­lög stóð yfir síðla árs 2007 sagði Karl Sig­ur­björns­son, þáver­andi bisk­up, við RÚV að ef hjú­skap­ar­lög­unum yrði breytt þannig að orðið hjóna­band eigi ekki lengur ein­ungis við sam­band konu og karls ætti að svipta presta rétt­inum til hjóna­vígslu. „Þá tel ég að grund­völl­ur­inn fyrir því að prestar, og for­stöðu­menn trú­fé­laga séu vígslu­menn, ég held að, þá tel ég að hann sé fall­inn“. Hjú­skap­ar­lögum var breytt með þessum hætti árið 2010 þannig að hjóna­band er nú skil­greint, sam­kvæmt lög­um, milli tveggja ein­stak­linga í stað karls og konu.

Það þarf því aug­ljós­lega að fara skarpt í það að taka lög­form­lega hjóna­vígslu alfarið úr höndum trú­felaga. Sam­hliða er hægt að draga úr fjár­streymi úr opin­berum sjóðum til þeirra.

Höfnum sam­visku­frels­inu

Og best væri auð­vitað að aðskilja ríki og kirkju að fullu þannig að svart­stakk­arnir sem hafa þessa skoðun geta haft hana í friði fyrir skatt­pen­ing­unum okkar og hinir prest­arn­ir, sem eru vel mein­andi og ekki skyni skroppn­ir, geti sinnt trú­ar­legri þjón­ustu fyrir þá sem slíka kjósa án þess að vera klyfj­aðir af kreddu­far­angri mið­alda­legra kenn­inga þeirra sem öllu ráða í Þjóð­kirkj­unni.

Allar kann­anir sýna að meiri­hluti lands­manna er hlynntur aðskiln­aði ríkis og kirkju. Auk þess fækkar þeim sem eru skráðir í Þjóð­kirkj­una jafnt og þétt. Árið 1992 voru 92,2 pró­sent lands­manna skráðir í Þjóð­kirkj­una. Um ald­ar­mótin var það hlut­fall komið niður í 89 pró­sent og í dag er það 73,8 pró­sent. Þeim íslensku rík­is­borg­urum sem kusu að standa utan Þjóð­kirkj­unnar voru 30.700 um síð­ustu ald­ar­mót. Í byrjun þessa árs voru þeir 86.357 tals­ins. Þeim hefur því fjölgað um rúm­lega 55 þús­und á 15 árum.

En fyrst og fremst þurfum við að verða sam­mála um að sam­visku­frelsi, í þeim skiln­ingi sem sumir prestar eru að nota hug­tak­ið, er ekk­ert annað en fínt og sak­leys­is­legt orð sem notað er til að fela for­dóma, for­pok­un, aft­ur­hald, andúð, hræðslu, frekju og ill­girni lít­ils hóps manna sem vill fá að skil­greina sam­fé­lagið sem við búum í út frá sínu heima­til­búna sið­gæði.

Það skulum við ekki leyfa þeim að gera.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Erlendir fjárfestar pökkuðu saman og fluttu 115 milljarða úr landi
Fjármagnsflótti hefur verið frá Íslandi síðasta hálfa árið. Þá hafa erlendir fjárfestar sem áttu hér eignir, meðal annars hlutabréf í banka, farið út með 92,6 milljarða króna umfram það sem erlendir fjárfestar hafa fjárfest hér.
Kjarninn 14. apríl 2021
Jóhann Páll Jóhannsson og Ragna Sigurðardóttir
Er mesta aukning atvinnuleysis meðal OECD-ríkja til marks um „góðan árangur“?
Kjarninn 14. apríl 2021
Borgarfulltrúi ráðinn framkvæmdastjóri Icelandic Startups
Kristín Soffía Jónsdóttir hefur verið borgarfulltrúi í Reykjavík frá árinu 2014 en tekur nú við starfi framkvæmdastjóra Icelandic Startups.
Kjarninn 14. apríl 2021
AGS metur nú umfang boðaðra opinberra stuðningsaðgerða íslenskra stjórnvalda rúm 9 prósent, en mat það áður 2,5 prósent.
AGS uppfærði mat sitt á umfangi aðgerða eftir ábendingar íslenskra stjórnvalda
Íslensk stjórnvöld sendu inn ábendingar til AGS vegna gagna sjóðsins um umfang stuðningsaðgerða vegna veirufaraldursins. Umfang boðaðra aðgerða á Íslandi er nú metið á um 9 prósent af landsframleiðslu 2020.
Kjarninn 14. apríl 2021
Fjármálastöðugleikanefnd SÍ
Seðlabankinn kallar eftir endurskipulagningu hjá ferðaþjónustufyrirtækjum
Seðlabankinn segir brýnt að huga að endurskipulagningu skulda ferðaþjónustufyrirtækja, þar sem greiðsluvandi þeirra fari að breytast í skuldavanda þegar greiða á upp lánin sem tekin voru í upphafi faraldursins.
Kjarninn 14. apríl 2021
Sasja Beslik
Boðorðin tíu um sjálfbærar fjárfestingar
Kjarninn 14. apríl 2021
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Ekki til skoðunar að lengja tíma milli 1. og 2. sprautu
Sóttvarnalæknir segir það ekki til skoðunar að lengja tímann milli bóluefnaskammtanna tveggja sem fólki eru gefnir. Sú leið hefur verið farin í mörgum ríkjum til að geta gefið fleirum fyrri sprautuna sem fyrst.
Kjarninn 14. apríl 2021
Þorsteinn Már Baldvinsson, forstjóri Samherja.
Samherja varð lítið ágengt með kvörtunum sínum
Bæði nefnd um eftirlit með lögreglu og nefnd um dómarastörf hafa lokið athugunum sínum á kvörtunum Samherja vegna dómara við héraðsdóm og saksóknara. Ekkert var aðhafst.
Kjarninn 13. apríl 2021
Meira úr sama flokkiLeiðari
None