Upplýsingaóreiða er vandamál

Unnþór Jónsson skrifar um upplýsingaóreiðu um COVID-19. Hann segir fjölmiðla ekki brjóta á tjáningarfrelsi fólks þegar þeir neita að birta greinar þeirra.

Auglýsing

Þessa dag­ana á sér stað umræða um að tak­marka rétt­indi þeirra sem ekki hafa látið bólu­setja sig gegn COVID-19, líkt og gert er víða í Evr­ópu. Ástæða þess er sú að óbólu­settir eru lík­legri til að smit­ast og bera smit áfram auk þess að vera hlut­falls­lega séð þyngri baggi á heil­brigð­is­kerf­inu. Með því að tak­marka rétt­indi óbólu­settra má hugsa sér að ein­hverjir myndu láta til leið­ast og þiggja bólu­setn­ingu, sem myndi svo hjálpa til í bar­átt­unni við veiruna og þar með auka frelsi og hag heild­ar­inn­ar. Þetta er þó flókn­ara álita­efni en svo því það er alls ekki öruggt að slíkar tak­mark­anir á rétt­indum óbólu­settra muni bera til­ætl­aðan árang­ur. Þeir sem ekki hafa þegið bólu­setn­ingu gætu, eðli­lega, upp­lifað tak­mark­an­irnar nið­ur­lægj­andi og styrkst í nei­kvæðri afstöðu sinni til bólu­setn­inga. Þeir gætu enn fremur í mót­mæla­skyni virt sótt­varn­ar­reglur og -til­mæli að vettugi og þar með aukið smit­hættu. Þá erum við á sama stað og áður nema með aukna sundr­ung og óein­ingu. Fyrir utan að slík stefna jað­ar­setur til­tek­inn hóp og það eitt og sér eru sterk rök á mót­i. 

Sér­fræð­ingar telja líka að skiln­ingur gagn­vart þeim sem eru hik­andi við bólu­setn­ingar sé heppi­legri leið en jað­ar­setn­ing til að sann­færa þá um gildi bólu­setn­ingu (þó mis­mun­andi reglur fyrir bólu­setta og óbólu­setta séu vissu­lega sann­gjarnar og rétt­mætar við ákveðnar aðstæð­ur, t.d. varð­andi reglur um sótt­kví og ein­angr­un). Því verður samt ekki neitað að það er sam­fé­lags­legt vanda­mál þegar stór hópur fólks neitar bólu­efn­unum í miðjum heims­far­aldri. Rót vand­ans liggur aftur á móti ekki í þeirri ákvörðun hvers og eins að neita spraut­unni. Nei, rót vand­ans liggur í þeim upp­lýs­ingum sem sá hópur hefur fengið um bólu­efni. Rót vand­ans er óreiða upp­lýs­inga.

Far­aldur rangra og vill­andi upp­lýs­inga

Upp­lýs­inga­óreiða er sam­fé­lags­legt mein. Hún hefur til að mynda gert vart við sig í frjálsum stjórn­mála­kosn­ingum í lýð­ræð­is­ríkjum og mögu­lega haft áhrif á nið­ur­stöður ein­hverra þeirra. Þá er hún oft áber­andi í umræð­unni um hlýnun jarðar og getur þannig komið í veg fyrir eða hindrað þær aðgerðir sem þörf er á til að afstýra yfir­vof­andi umhverf­is­hörm­ung­um. Hún er þó ekki minna vanda­mál á tímum heims­far­ald­urs þar sem líf, heilsa og við­ur­væri fólks er und­ir. Við þurfum ekki að leita langt til að sjá þær hörmu­legu afleið­ingar sem upp­lýs­inga­óreiða getur leitt af sér. Þannig hefur verið afar slæm þátt­taka í bólu­setn­ingum í Banda­ríkj­un­um, þrátt fyrir að landið hafi eitt besta aðgengi að bólu­setn­ingu og hefði fyrir löngu getað verið búið að bólu­setja allt full­orðið fólk og ung­linga, en yfir 170.000 manns hafa dáið þar í landi vegna veirunnar frá 1. júlí 2021 og smitum hefur tekið að fjölga á ný. Sama er á uppi á ten­ingnum í ýmsum Evr­ópu­löndum þar sem skelfi­lega lágt bólu­setn­ing­ar­hlut­fall hefur þvingað rík­is­stjórnir til að grípa til harðra sótt­varna­að­gerða á borð við útgöngu­bann til þess að verja heil­brigð­is­kerfi þeirra.

Það er því ekki að ástæðu­lausu að í sept­em­ber á síð­asta ári gáfu Alþjóða­heil­brigð­is­mála­stofn­un­in, Sam­ein­uðu þjóð­irn­ar, UNICEF auk fjölda ann­arra alþjóða­stofn­ana út sam­eig­in­lega frétta­til­kynn­ingu þar sem þjóðir heims­ins voru hvattar til að grípa til aðgerða gegn útbreiðslu rangra og vill­andi upp­lýs­inga um heims­far­aldur COVID-19, því sem hefur verið kallað upp­lýs­inga­far­aldur (e. infodem­ic).

Auglýsing
En hvað með Ísland? Við virð­umst vera í góðum málum sam­an­borið við aðrar þjóð­ir. Einn mæli­kvarði á til­vist upp­lýs­inga­óreiðu, þó vissu­lega ófull­kom­inn, er traust íslensku þjóð­ar­innar til almanna­varna og heil­brigð­is­yf­ir­valda, þaðan sem alla­jafna má nálg­ast traust­verðar upp­lýs­ing­ar. Í þjóð­ar­púlsi Gallup frá ágúst síð­ast­liðnum mæld­ist traustið til þeirra 87%, en hafði þó farið niður á við frá upp­hafi heims­far­ald­urs­ins. Þá þáðu u.þ.b. 90% full­orð­ins fólks boð í bólu­setn­ingu COVID-19 að hvatn­ingu heil­brigð­is­yf­ir­valda. Ágætis staða en betur má ef duga skal. Tíu pró­sent er um 30.000 manns og aðeins lít­ill minni­hluti hefur gilda lækn­is­fræði­lega ástæðu til að þiggja ekki bólu­setn­ingu. Það þýðir að fjöld­inn allur af fólki hefur að öllum lík­indum neitað bólu­setn­ingu af ástæðum sem rekja má til mis­vísandi eða rangra upp­lýs­inga. Þá virð­ist sem þátt­taka í mik­il­vægum þriðja skammti bólu­efn­anna verði ekki jafn góð og fyrr á árinu þrátt fyrir að rann­sóknir hafi sýnt fram á að vörnin verði enn betri en fékkst með tveimur skömmt­um, auk þess sem vonir standa til að vörnin verði stöðugri heldur en eftir tvo skammta í ljósi stór­eflds mótefna­svars. Læð­ist að manni sá grunur að óverð­skulduð tor­tryggni, byggð á skorti á réttum upp­lýs­ing­um, spili þar hlut­verk. Verði ekki nægj­an­lega góð þátt­taka í þriðja skammt­inum mun far­ald­ur­inn því miður drag­ast á lang­inn. Því verður hér full­yrt að upp­lýs­inga­óreiða sé til staðar á Íslandi og bæði hefur haft og mun hafa áhrif á þróun far­ald­urs­ins. Með það í huga er rétt að beina athygl­inni að þeim sem hafa stuðlað að röngum og vill­andi upp­lýs­ingum um COVID-19 hér á landi.

„Skop“­mynda­teikn­ingar Morg­un­blaðs­ins

Teikn­ar­inn Helgi Sig­urðs­son hefur lengi verið þekktur fyrir vondar skoð­anir (og lélegan húmor). Það kemur því ekki á óvart að hann hafi gleypt við hverju því bulli og vit­leysu sem rekið hefur á fjörur hans um COVID-19. Afar reglu­lega hefur hann birt á síðum Morg­un­blaðs­ins skop­myndir sem eru hreinn hræðslu­á­róður um bólu­efni COVID-19. Þá hefur hann líka kol­fallið fyrir hinu meinta krafta­verka­lyfi Ivermectin þrátt fyrir að það sé breið sam­staða meðal lækna­sam­fé­lags­ins að lyfið hafi ekki sannað gildi sitt gegn COVID-19 sjúk­dóm­in­um, þó ekki sé úti­lokað að það geti haft ein­hver jákvæð áhrif en þá helst í löndum þar sem þráð­ormur er land­lægur. Eina sem er verra en skop­myndir Helga er sú ákvörðun rit­stjórnar Morg­un­blaðs­ins að leyfa þessum áróðri að birt­ast í blað­inu. Til að sýna sam­fé­lags­lega ábyrgð og auka trú­verð­ug­leika væri rétt­ast ef blaðið myndi slíta sam­starfi sínu við Helga Sig, en lík­urnar á því eru álíka miklar og að næsta mynd Helga verið fynd­in. Það er samt mik­il­vægt að halda því til haga að Morg­un­blaðið ber ábyrgð á upp­lýs­inga­óreiðu Helga. 

Grímu­laus greina­skrif 

Í þeim til­gangi að styrkja opna þjóð­fé­lags­um­ræðu leyfa flestir fjöl­miðlar aðsendar blaða­greinum óháð efn­is­tökum og að upp­fylltum form­skil­yrð­um. Það er gott og bless­að. Að mínu mati ættu fjöl­miðlar þó ekki sjálf­krafa að birta greinar ef í þeim er að finna aug­ljós­lega rangar og vill­andi upp­lýs­ingar sem varða almanna­heill, en þá marka­línu getur verið erfitt að finna. Ef við tökum grímur sem dæmi þá er afstaða heil­brigð­is­yf­ir­valda hér á landi og vís­inda­manna almennt sú að grímur draga úr smitum. Aftur á móti er deilt um hversu mikið grímur draga úr smitum og sömu­leiðis hvernig er best að haga grímu­reglum eða -til­mæl­um. Hvað þá með grein sem dregur virkni gríma í efa með vafa­samri vís­inda­legri nálg­un? Anna Tara Andr­és­dótt­ir, dokt­or­snemi í heila-, hug­ar­starf­semi og hegð­un, skrif­aði slíka grein síð­asta vor og Vísir mun hafa hafnað henni, m.a. með vísan til þess að þú eigir rétt á þínum skoð­unum en ekki þínum stað­reynd­um. Kjarn­inn mun hafa birt hana og þá birt­ist fram­halds­grein í Stund­inni, en síð­ar­nefndi fjöl­mið­ill birti hana þó með fyr­ir­vara um að efni hennar hafi ekki verið sann­reynt af rit­stjórn auk þess að vísa í opin­berar ráð­legg­ingar um grímunotk­un. Að mínu mati eru grein­arnar skýrt dæmi um upp­lýs­inga­óreiðu en hvort ábyrgum fjöl­miðli bæri að synja þeim birt­ingu skal ósagt lát­ið. 

„Raddir verða að heyr­ast"

Það er ágætt að hafa í huga að fjöl­mið­ill brýtur ekki á tján­ing­ar­frelsi neins með því að neita við­kom­andi um birt­ingu grein­ar. Að sama skapi ber fjöl­miðlum engin skylda til að sjá til þess að öll sjón­ar­mið kom­ist að þegar mál­efnið varðar almanna­heill. Slíkt getur leitt til svo­kall­aðs falsks jafn­vægis, t.d. þegar tals­maður efa­hyggju­manna um hnatt­ræna hlýn­un, agn­ar­smár hóp­ur, er feng­inn til að rök­ræða við vís­inda­mann í lofts­lags­málum hvort athafnir manna séu að valda hlýnun jarð­ar. Þetta á sér­stak­lega við þegar við­mæl­and­inn er þekktur fyrir ofur­dreif­ingu rangra upp­lýs­inga. 

Fyrir stuttu mætti Jóhannes Lofts­son, for­maður Frjáls­hyggju­fé­lags­ins, for­sprakki Kóvið­spyrn­unnar og leið­togi stjórn­mála­aflsins Ábyrg fram­tíð, í útvarps­þátt­inn Í bítið á Bylgj­unni. Þátta­stjórn­endur hófu við­talið á orð­unum „Raddir verða að heyrast“ og því var ljóst að þeir Gulli og Heimir vissu vel upp á sig sök­ina að fá Jóhannes til sín, enda ekki í fyrsta skipti sem hann mætir til þeirra. Með óljósri til­vísun í meinta skyldu sína um að leyfa öllum röddum sam­fé­lags­ins að heyr­ast vörp­uðu þeir hins vegar frá sér allri ábyrgð á því sem Jóhannes hafði að segja. Það var síðan við­búið að hlust­endum var boðið upp á and­vís­inda­legt bull og kjaftæði um COVID-19, bólu­efni og Ivermectin (og nei, Robert Malone er ekki upp­finn­inga­maður mRNA tækn­innar og alls ekki mark­tækur sér­fræð­ingur). Þrátt fyrir að þátta­stjórn­endur hefðu reynt hvað þeir gátu að hrekja stað­hæf­ingar Jóhann­esar þá skipti það ekki máli. Með gish gallop tækni var Jóhannes búinn að tryggja sér „sig­ur“ áður en við­talið byrj­aði og skað­inn skeður að því loknu. Rétt eins og með Morg­un­blaðið og Helga Sig þá væri réttast, ef Gulli og Heimir vilja sýna sam­fé­lags­lega ábyrgð og auka trú­verð­ug­leika þáttar síns, að Jóhann­esi verði ekki boðið aftur í þátt­inn. Sama gildir um aðra þætti sem hafa fengið hann í við­tal, m.a. síð­deg­is­út­varpið á Útvarpi Sögu, Ísland vaknar á K-100 og Reykja­vík síð­degis á Bylgj­unni.

Hvers­dags­leg, væg upp­lýs­inga­óreiða

Dreif­ing rangra og vill­andi upp­lýs­inga er ekki nýtt vanda­mál en með til­komu inter­nets­ins og sam­fé­lags­miðla hefur það orðið stærra og flókn­ara. Þeir sem búa til og eru upp­spretta upp­lýs­inga­óreiðu fá góðan stuðn­ing frá algrímum sam­fé­lags­miðla og tækni­fyr­ir­tækja, sem eiga það til að ýta undir öfga­kennd sjón­ar­miðið eins og hræðslu­á­róður um bólu­setn­ing­ar. Þegar hinn alræmdi Jos­eph Mercola, einn af þeim 12 ein­stak­lingum sem bera ábyrgð á megn­inu af rang­færslum um bólu­efni og bólu­setn­ingar á net­inu, deildi skop­mynd á Twitter af fólki ganga inn og út um dyr til að þiggja bólu­setn­ingu þá er það óum­deil­an­lega skað­leg upp­lýs­inga­óreiða um bólu­efni.

Auglýsing
Þegar Sig­ríður And­er­sen, fyrr­ver­andi þing­maður og ráð­herra, lækaði þá mynd og aðra skop­mynd, þá stuðl­aði hún einnig að sömu upp­lýs­inga­óreiðu og lagði þar með sitt af mörkum til að draga heims­far­aldur COVID-19 á lang­inn. Þetta snýst nefni­lega ekki bara um kjána­legar sam­sær­is­kenn­ingar um Bill Gates, örflögur og 5G, heldur líka hvernig við umgöng­umst upp­lýs­ing­ar. Að mínu mati var þannig um upp­lýs­inga­óreiðu að ræða, þó væga, þegar hinn skarp­skyggni hag­fræð­ingur Kon­ráð S. Guð­jóns­son gaf það í skyn á Twitter að heil­brigð­is­yf­ir­völd hefðu ítrekað lofað enda­lokum far­ald­urs­ins (sem þau gerðu aldrei), áður en hann spurði hvort eina leiðin út úr þessu væri ekki að allir smit­ist. Þrátt fyrir að okkur líki ekki við vís­inda­legu óvissu far­ald­urs­ins þá þurfum við samt sem áður að vanda okkur í umræð­unni, sér í lagi þegar okkar helsta vopn er sprauta af bólu­efni sem hluti almenn­ings er hik­andi við að þiggja.

Við berum líka ábyrgð 

Að lokum er rétt að spyrja: Hef ég með þessum pistli stuðlað að upp­lýs­inga­óreiðu? Ég vona sann­ar­lega ekki. Aftur er á móti er ég eng­inn sér­fræð­ing­ur, hvorki á sviði lækn­is­fræði, far­alds­fræði, veiru­fræði né nokk­urra ann­arra tengdra sér­fræðis­viða. Þó ég hafi eftir fremsta megni reynt að byggja á skoð­unum máls­met­andi sér­fræð­inga þá er næstum því allt í þessum far­aldri háð sam­hengi og blæ­brigðum sem auð­velt er að yfir­sjást. Með öðrum orð­um: Þetta er flók­ið. Vís­inda­leg þekk­ing er alltaf á hreyf­ingu og í miðjum heims­far­aldri er hún á sér­stak­lega hraðri hreyf­ingu. Það þýðir ekki að við getum ekki tekið afstöðu en við þurfum þrátt fyrir það að vanda okkur og und­ir­byggja umræð­una með réttum upp­lýs­ingum og nauð­syn­legu sam­hengi. Þá eigum við heldur ekki að vera óhrædd að breyta skoð­unum okkar í ljósi nýrra upp­lýs­inga og rann­sókna, því þannig virka vís­indi.

Þó ein end­urunnin plast­flaska geri ekk­ert í stóra sam­hengi umhverf­is- og lofts­lags­mála þá erum við samt flest öll sam­mála um að end­ur­vinnsla sé af hinu góða, enda gerir margt smátt eitt stór. Að sama skapi, þó þátt­taka hvers og eins í umræð­unni um COVID-19 og bólu­efnin spili lítið hlut­verk þá skiptir sam­taka­mátt­ur­inn máli. Búum því til betri umræðu og gefum ekki upp­lýs­inga­óreið­unni and­rými.

Höf­undur er lög­fræð­ing­ur.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jepplingur á ferð í Laugarnesi í Reykjavík. Bílar af þessari stærðargráðu og stærri hafa orðið æ algengari á götunum undanfarin ár.
Bílarnir á götunum þyngjast og þyngjast
Nýskráðir fólksbílar á Íslandi árið 2021 voru að meðaltali um 50 prósentum þyngri en bílarnir voru árið 1990. Þetta er alþjóðleg þróun – sem sumir segja að sé helst leidd af bílaframleiðendum sem vilja selja almenningi stærri og dýrari bíla ár frá ári.
Kjarninn 22. janúar 2022
Nokkrir valkostanna sem eru til skoðunar gera ráð fyrir jarðgöngum í gegnum Reynisfjall og að vegurinn liggi meðfram Víkurfjöru.
Sér ekki hvað nýr valkostur um Mýrdal á að leysa
Oddviti Mýrdalshrepps telur að nýjum valkosti Vegagerðarinnar við færslu hringvegarins í Mýrdal myndi fylgja umtalsvert meira jarðrask en láglendisvegi og jarðgöngum.
Kjarninn 22. janúar 2022
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Microsoft kaupir Blizzard og frábær CES
Kjarninn 22. janúar 2022
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra.
Stefnt að því að koma Íslandi í efstu sætin á Regnbogakortinu
Forsætisráðherra hefur lagt fram framkvæmdaáætlun í málefnum hinsegin fólks í 17 liðum fram í samráðsgátt stjórnvalda. Á meðal aðgerða er að stjórnendur hjá ríkinu og lögreglumenn fái fræðslu um málefni hinsegin fólks.
Kjarninn 21. janúar 2022
N1 Rafmagn er dótturfélag N1, sem er eitt dótturfélaga Festi hf., sem er að uppistöðu í eigu íslenskra lífeyrissjóða.
N1 reiknar með því að útskýra rafmagnsendurgreiðslur betur eftir helgi
N1 Rafmagn, sem áður hét Íslensk orkumiðlun, hefur verið orkusali til þrautavara frá 1. júní 2020. Fyrirtækið hefur ekki útskýrt hvers vegna það hyggst einungis endurgreiða neytendum mismun tveggja taxta frá 1. nóvember 2021.
Kjarninn 21. janúar 2022
Tímasetning uppsagnar tilfallandi og greiðslur til hluthafa „eðlilegur hluti af fyrirtækjarekstri“
Sjóvá vísar því á bug að samningi við FÍB um vegaþjónustu hafi verið sagt upp í hefndarskyni. Tímasetningin hafi verið tilfallandi. Markaðsstjóri Sjóvá segir greiðslur til hluthafa „eðlilegan hluta af fyrirtækjarekstri“.
Kjarninn 21. janúar 2022
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Kínverska fjárfestinga- og innviðaverkefnið Belti og braut
Kjarninn 21. janúar 2022
Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins.
Meiri fjárfesting en minni útboð hjá hinu opinbera
Heildarvirði fjárfestinga hjá stærstu opinberu aðilunum gæti aukist um 20 milljarða króna í ár, en Reykjavíkurborg boðar umfangsmestu framkvæmdirnar. Á hinn bóginn hefur umfang útboða minnkað á milli ára, sem SI segir vera áhyggjuefni.
Kjarninn 21. janúar 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar