Norskir laxar munu éta jólatré

Norskir vísindamenn áætla að um þriðjungur alls laxafóðurs geti átt uppruna sinn í barrskógum Noregs þegar fram líða stundir. Þannig getur afgangsafurð úr timburiðnaðinum komið í stað innfluttra sojaafurða.

Herdís Sigurgrímsdóttir
Lax
Auglýsing

Norð­menn eru iðnir við að ota laxi að jarð­ar­bú­um. Árið 2015 slátr­uðu íslensk fisk­eld­is­fyr­ir­tæki rúmum 3000 tonnum af laxi. Það er jafn­mik­ið og Nor­egur pakkar niður og flytur úr landi á einum degi. Norskur lax er ­uppi­staðan í 14 milljón mál­tíðum á degi hverjum víða um heim. Á hverjum degi!

Norð­menn eru sam­t rétt i start­hol­un­um. Þeir stefna að því að fimm­falda fisk­eld­is­iðn­að­inn á næst­u 30 árum. Þó eru þeir enn að klóra sér í hausnum yfir því hvernig þeir eig­i eig­in­lega að fóðra allan þennan fisk.

Í dag eru plöntu­af­urðir uppi­staðan í laxa­fóðr­inu, aðal­lega inn­flutt soja­mjöl frá Bras­il­íu. Það er erfitt að sjá fyrir sér að soja­fram­leiðslan geti auk­ist mikið án þess að enn meira sé gengið á regn­skóga Bras­il­íu. Þar að auki er erfitt að rétt­læta það að soja­af­urðir sem hægt væri að vinna til mann­eld­is, fari frekar í fram­leiðslu á fiski sem ekki er á færi hinna ­fá­tæk­ustu og mest mat­ar­þurfi. Ekki er heldur enda­laust hægt að veiða fisk til­ að fóðra annan fisk.

Auglýsing

Hvað á lax­inn þá að éta?

Lax­inn þarf rétta blöndu af prótein­um, fitu, kol­vetn­um, vítamínum og stein­efn­um, rétt eins og við mann­fólk­ið. Fram á tíunda ára­tug ­síð­ustu aldar át norskur eld­is­lax um 90% fiski­mjöl og lýsi. Enda lax í eðli sínu rán­fiskur sem étur að megn­inu til seiði og fiska og því eðli­legt að ala hann á fiskaf­urð­um.

Í dag er laxa­fóðrið að tveimur þriðju hlutum plöntu­af­urð­ir, eins og kom fram að ofan. Soja er prótein­ríkt og kemur því að nokkru leyti í stað fiski­mjöls­ins. Stóra spurn­ingin er: hvaða prótein geta komið í stað­inn ­fyrir soja­mjölið? Eitt­hvað sem er auð­velt að nálgast, sjálf­bært í fram­leiðslu, og allra helst eitt­hvað sem Norð­menn geta fram­leitt sjálfir, til þess að ver­a ekki upp á aðrar þjóðir komn­ir.

Fiskiafurðir eru ekki nema þriðjungur laxafóðurs í Noregi í dag en voru áður um 90%. Taflan er fengin að láni frá Margareth Øverland, sem leiðir þróun grenifóðursins. Taflan byggir á gögnum frá Ytrestøyl et al, 2015.

Svarið er í bök­un­ar­hill­unni

Svar­ið, eins fjar­stætt og það kann að hljóma, er ger. Já, þú l­ast rétt, eins og til dæmis þurr­ger­s­pakk­inn í bök­un­ar­hill­unni í eld­hús­in­u. ­Fullt af prótín­um. Sjálf­bær fram­leiðsla ef maður hefur aðgang að sykri. Og með­ ­sykri á ég ekki endi­lega við hvíta syk­ur­inn í bök­un­ar­hill­unni. Sykrurnar geta al­veg eins komið úr... trjátrefj­um! Þarna kemur greni­skóg­ur­inn inn í mynd­ina. Hann ­sprettur eins og ill­gresi í Nor­egi, svo sann­ar­lega end­ur­nýj­an­leg og van­nýtt auð­lind.



Upp­skriftin að greni­fóðr­inu er nokkurn veg­inn svona. Finnd­u greni­flís­ar, gjarnan afskurð úr timb­ur­fram­leiðslu. Sjóddu upp á þeim. Með­ réttum hita og efna­kok­teil brýt­urðu trjátrefj­arnar niður í lígnín, sellu­lósa og hem­is­ellu­lósa. (Not­aðu lígnínið í eitt­hvað ann­að, hér þurfum við bara ­sykrurn­ar.) Bættu við leyni­legri ens­ímblöndu til að “melta” sellu­lósa­súp­una og breyta í auð­vinn­an­legri sykr­ur. Settu ger­svepp­ina á beit í sykrurn­ar. Þeg­ar ­gerið er full­vaxið er bara að safna því sam­an, þurrka, mala og nota í laxa­fóð­ur. Ger­mjölið getur verið u.þ.b. þriðj­ungur fóð­urs­ins. 

Melt­ing­ar­vand­kvæð­i ­lax­fiska

Fyrstu próf­anir lofa mjög góðu. Við hringdum í Marg­ar­et­h Øver­land, sem stýrir verk­efn­inu Foods of Norway við háskól­ann í Ås, í nágrenni Osló­ar. Háskól­inn er íslenskum ­bú­fræð­ingum og skóg­fræð­ingum að góðu kunn­ur, enda fremsti rann­sókn­ar­há­skóli Nor­egs á því sviði, auk ann­arra.

Marg­ar­eth segir okkur að þau hafi gert til­raunir með þrjár mis­mun­andi ger­sveppa­teg­undir og þær lofi mjög góðu. “Nær­ing­ar­upp­takan er mjög ­góð. Lax­inn tekur upp um það bil jafn­mikið af ger­sveppa­prótein­inu og af ­fi­ski­p­róteini. Það þýðir að lax­inn vex jafn vel af þessu fóðri og af ­fiski­mjöls­af­urð­u­m.” Eitt af vanda­mál­unum við soja­fóðrið er að það hefur ekki verið nógu nær­ing­ar­ríkt.

Greni­fóðrið leysir líka ýmis vanda­mál sem fylgt hafa soja­fóðr­inu. Lax­inn hefur nefni­lega ekki náð að melta soja­fóðrið vand­kvæða­laust, hefur vaxið hægar og fengið þarma­bólgur af því. “Þetta hlýst af svoköll­uðum andnær­ing­ar­efn­um,” útskýrir Marg­ar­eth. “Þau eru nátt­úru­leg varn­ar­efni plantn­anna, eig­in­lega til að fæla dýr frá því að borða þær. Þessi efni valda til dæmis bitru bragði eða melt­ingarörð­ug­leikum og langvar­and­i ­bólgum í melt­ing­ar­fær­um. Þetta eru efni eins og t.d. sarpónín, lektín og ­jurta­estrógen.” Lax­inn sem hefur fengið greni­fóð­ur, þ.e.a.s. fiski­fóður sem er að þriðj­ungi ger­mjöl, á ekki við þessi mein að stríða.



Marg­ar­eth og sam­starfs­að­ilar eru einnig að vinna að þró­un þara­fóð­urs. Með líkri aðferð er hægt að vinna úr þar­anum íblönd­un­ar­efni sem er ­ríkt af stein­efnum og vítamín­um. Þó nokkrir aðilar í Nor­egi hafa sótt um og ­fengið leyfi til skipu­lagðrar þara­rækt­un­ar, segir Marg­ar­eth. Það er óleyfi­leg­t í Nor­egi að upp­skera villtan þara í því magni sem þarf til iðn­að­ar­fram­leiðslu.

Norskt fisk­eldi í harðri sókn

Upp úr 1990 varð norskur lax ein helsta útflutn­ings­vara Norð­manna, ef ekki í krónum talið, þá í sýni­leika í mat­vöru­versl­unum í Evr­ópu og Banda­ríkj­un­um. Fólk úti í heimi fór að fatta að lax var ekki leng­ur lúx­usvara á rán­dýru verði, eins og villtur lax hafði alltaf ver­ið.  Norskur lax varð vöru­merki og hluti af ímynd Nor­egs út á við. Nú er verið að færa út kví­arn­ar, sér­stak­lega til vax­and­i mið­stéttar í Asíu.

Kon­ungs­fjöl­skyldan tekur virkan þátt í að mark­aðs­setj­a norska lax­inn. Í opin­berri heim­sókn í Indónesíu setti krón­prin­spar­i­ð Hå­kon og Mette-Ma­rit upp svuntu og latex­hanska og fram­reiddi norskan lax ­fyrir áhuga­sama gesti á blaða­manna­fundi. Har­aldur Nor­egs­kon­ungur er einnig lunk­inn og áhuga­samur flugu­veiði­mað­ur. (Í fyrra fékk hann einmitt eld­is­lax á öng­ul­inn í veiði­ferð í Norð­ur­-Nor­egi, sem gest­gjöfum hans fannst ákaf­lega vand­ræða­leg­t.)

Munn­mæla­sögur herma þó að kon­ungs­fjöl­skyldan sé orðin svo ­leið á að fá lax í hvert skipti sem þau heim­sækja afkima Nor­egs, að þau séu far­in að hvísla því að gest­gjöfum að það megi alveg vera eitt­hvað annað í há­tíða­mat­inn. En það er önnur saga.

Sitka­lax í búðir um 2025

Marg­ar­eth og félagar standa nú í ströngu við að full­þró­a ­ger­fóðrið og fram­leiðslu­að­ferðir sem anna þeirri eft­ir­spurn sem þau gera ráð ­fyrir að verði eftir fóðr­inu. Ef allt gengur að óskum má gera ráð fyrir fyrsta sitka­lax­inum í búðir um 2025. Árið 2050 gera þau ráð fyrir að Nor­egur get­i fram­leitt 500.000 tonn af ger­mjöli í fiski­fóð­ur.

Næsta verk­efni er að þróa dýra­fóður úr greni­geri, sem hægt er að nota fyrir svín,  hænur og ann­an ­bú­fén­að. “Það að vera sjálfum sér nógur um fóð­ur­fram­leiðslu er ekki síst ­mik­il­vægt fyrir fæðu­ör­yggi Nor­egs”, segir Marg­ar­eth. “En það er ekki síð­ur­ ­mik­il­vægt að þegar við jarð­ar­búar verðum orðin níu millj­ón­ir, árið 2050, þá séu ekki dýr og fiskar að éta mat sem hefði getað brauð­fætt fólk.”



Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Flokkur Sigurðar Inga Jóhannssonar andar ofan í hálsmál flokks Bjarna Benediktssonar samkvæmt síðustu könnunum.
Framsókn mælist næstum jafn stór og Sjálfstæðisflokkurinn
Stjórnarflokkarnir hafa tapað umtalsverðu fylgi á kjörtímabilinu. Sjálfstæðisflokkurinn nær mun verr til fólks undir fertugu en annarra á meðan að Framsókn nýtur mikilla vinsælda þar. Vinstri græn mælast með þriðjungi minna fylgi en í síðustu kosningum.
Kjarninn 24. júní 2022
Samkeppniseftirlitið ekki haft aðkomu að rannsókn á dótturfélagi Eimskips í Danmörku
Dönsk samkeppnisyfirvöld staðfesta að húsleit hafi farið fram hjá dótturfélagi Eimskips í Danmörku en vilja að öðru leyti ekki tjá sig um rannsókn málsins. Ekki hefur verið óskað eftir aðstoð Samkeppniseftirlitsins hér á landi við rannsóknina.
Kjarninn 24. júní 2022
Þórir Haraldsson er forstjóri Líflands. Félagið flytur inn korn sem það malar í hveiti annars vegar og fóður hins vegar.
Verð á hveiti hækkað um 40 prósent á hálfu ári
Litlar líkur eru á því að hveiti muni skorta hér á landi að sögn forstjóra Líflands en félagið framleiðir hveiti undir merkjum Kornax í einu hveitimyllu landsins. Verð gæti lækkað á næsta ári ef átökin í Úkraínu stöðvast fljótlega.
Kjarninn 24. júní 2022
Lilja D. Alfreðsdóttir, menningar- og viðskiptaráðherra, lagði fram tillögu um skipun starfshópsins sem var samþykkt.
Eru íslensku bankarnir að okra á heimilum landsins?
Starfshópur hefur verið skipaður til að greina hvernig íslenskir bankar haga gjaldtöku sinni, hvernig þeir græða peninga og hvort það sé vísvitandi gert með ógagnsæjum hætti í skjóli fákeppni. Hópurinn á að bera það saman við stöðuna á Norðurlöndum.
Kjarninn 24. júní 2022
Valgerður Jóhannsdóttir og Finnborg Salome Steinþórsdóttir eru höfundar greinarinnar Kynjaslagsíða í fréttum: Um fjölbreytni og lýðræðishlutverk fjölmiðla.
Konur aðeins þriðjungur viðmælanda íslenskra fjölmiðla
Hlutur kvenna í fréttum hér á landi er rýrari en annars staðar á Norðurlöndum. Ekki er afgerandi kynjaskipting eftir málefnasviðum í íslenskum fréttum, ólíkt því sem tíðkast víðast hvar annars staðar.
Kjarninn 24. júní 2022
Seðlabankinn tekur beiðni Kjarnans um „ruslaskistu Seðlabankans“ til efnislegrar meðferðar
Nýlegur úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál skikkar Seðlabanka Íslands til að kanna hvort hann hafi gögn um Eignasafn Seðlabanka Íslands undir höndum og leggja í kjölfarið mat á hvort þau gögn séu háð þagnarskyldu.
Kjarninn 24. júní 2022
Tanja Ísfjörð Magnúsdóttir
Af hverju eru svona mörg kynferðisbrotamál felld niður?
Kjarninn 24. júní 2022
Bernhard Esau, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra Namibíu, og Þorsteinn Már Baldvinsson hittust nokkrum sinnum. Sá fyrrnefndi hefur verið ákærður í Namibíu og sá síðarnefndi er með stöðu sakbornings í rannsókn á Íslandi.
Fjármagnsskortur stendur ekki í vegi fyrir áframhaldandi rannsókn á Samherja
Útistandandi réttarbeiðni í Namibíu er stærsta hindrun þess að hægt sé að ljúka rannsókn á Samherjamálinu svokallaða. Skortur á fjármunum er ekki ástæða þess að ákvörðun um ákæru hefur ekki verið tekin, tveimur og hálfu ári eftir að rannsókn hófst.
Kjarninn 24. júní 2022
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None