Norskir laxar munu éta jólatré

Norskir vísindamenn áætla að um þriðjungur alls laxafóðurs geti átt uppruna sinn í barrskógum Noregs þegar fram líða stundir. Þannig getur afgangsafurð úr timburiðnaðinum komið í stað innfluttra sojaafurða.

Herdís Sigurgrímsdóttir
Lax
Auglýsing

Norð­menn eru iðnir við að ota laxi að jarð­ar­bú­um. Árið 2015 slátr­uðu íslensk fisk­eld­is­fyr­ir­tæki rúmum 3000 tonnum af laxi. Það er jafn­mik­ið og Nor­egur pakkar niður og flytur úr landi á einum degi. Norskur lax er ­uppi­staðan í 14 milljón mál­tíðum á degi hverjum víða um heim. Á hverjum degi!

Norð­menn eru sam­t rétt i start­hol­un­um. Þeir stefna að því að fimm­falda fisk­eld­is­iðn­að­inn á næst­u 30 árum. Þó eru þeir enn að klóra sér í hausnum yfir því hvernig þeir eig­i eig­in­lega að fóðra allan þennan fisk.

Í dag eru plöntu­af­urðir uppi­staðan í laxa­fóðr­inu, aðal­lega inn­flutt soja­mjöl frá Bras­il­íu. Það er erfitt að sjá fyrir sér að soja­fram­leiðslan geti auk­ist mikið án þess að enn meira sé gengið á regn­skóga Bras­il­íu. Þar að auki er erfitt að rétt­læta það að soja­af­urðir sem hægt væri að vinna til mann­eld­is, fari frekar í fram­leiðslu á fiski sem ekki er á færi hinna ­fá­tæk­ustu og mest mat­ar­þurfi. Ekki er heldur enda­laust hægt að veiða fisk til­ að fóðra annan fisk.

Auglýsing

Hvað á lax­inn þá að éta?

Lax­inn þarf rétta blöndu af prótein­um, fitu, kol­vetn­um, vítamínum og stein­efn­um, rétt eins og við mann­fólk­ið. Fram á tíunda ára­tug ­síð­ustu aldar át norskur eld­is­lax um 90% fiski­mjöl og lýsi. Enda lax í eðli sínu rán­fiskur sem étur að megn­inu til seiði og fiska og því eðli­legt að ala hann á fiskaf­urð­um.

Í dag er laxa­fóðrið að tveimur þriðju hlutum plöntu­af­urð­ir, eins og kom fram að ofan. Soja er prótein­ríkt og kemur því að nokkru leyti í stað fiski­mjöls­ins. Stóra spurn­ingin er: hvaða prótein geta komið í stað­inn ­fyrir soja­mjölið? Eitt­hvað sem er auð­velt að nálgast, sjálf­bært í fram­leiðslu, og allra helst eitt­hvað sem Norð­menn geta fram­leitt sjálfir, til þess að ver­a ekki upp á aðrar þjóðir komn­ir.

Fiskiafurðir eru ekki nema þriðjungur laxafóðurs í Noregi í dag en voru áður um 90%. Taflan er fengin að láni frá Margareth Øverland, sem leiðir þróun grenifóðursins. Taflan byggir á gögnum frá Ytrestøyl et al, 2015.

Svarið er í bök­un­ar­hill­unni

Svar­ið, eins fjar­stætt og það kann að hljóma, er ger. Já, þú l­ast rétt, eins og til dæmis þurr­ger­s­pakk­inn í bök­un­ar­hill­unni í eld­hús­in­u. ­Fullt af prótín­um. Sjálf­bær fram­leiðsla ef maður hefur aðgang að sykri. Og með­ ­sykri á ég ekki endi­lega við hvíta syk­ur­inn í bök­un­ar­hill­unni. Sykrurnar geta al­veg eins komið úr... trjátrefj­um! Þarna kemur greni­skóg­ur­inn inn í mynd­ina. Hann ­sprettur eins og ill­gresi í Nor­egi, svo sann­ar­lega end­ur­nýj­an­leg og van­nýtt auð­lind.



Upp­skriftin að greni­fóðr­inu er nokkurn veg­inn svona. Finnd­u greni­flís­ar, gjarnan afskurð úr timb­ur­fram­leiðslu. Sjóddu upp á þeim. Með­ réttum hita og efna­kok­teil brýt­urðu trjátrefj­arnar niður í lígnín, sellu­lósa og hem­is­ellu­lósa. (Not­aðu lígnínið í eitt­hvað ann­að, hér þurfum við bara ­sykrurn­ar.) Bættu við leyni­legri ens­ímblöndu til að “melta” sellu­lósa­súp­una og breyta í auð­vinn­an­legri sykr­ur. Settu ger­svepp­ina á beit í sykrurn­ar. Þeg­ar ­gerið er full­vaxið er bara að safna því sam­an, þurrka, mala og nota í laxa­fóð­ur. Ger­mjölið getur verið u.þ.b. þriðj­ungur fóð­urs­ins. 

Melt­ing­ar­vand­kvæð­i ­lax­fiska

Fyrstu próf­anir lofa mjög góðu. Við hringdum í Marg­ar­et­h Øver­land, sem stýrir verk­efn­inu Foods of Norway við háskól­ann í Ås, í nágrenni Osló­ar. Háskól­inn er íslenskum ­bú­fræð­ingum og skóg­fræð­ingum að góðu kunn­ur, enda fremsti rann­sókn­ar­há­skóli Nor­egs á því sviði, auk ann­arra.

Marg­ar­eth segir okkur að þau hafi gert til­raunir með þrjár mis­mun­andi ger­sveppa­teg­undir og þær lofi mjög góðu. “Nær­ing­ar­upp­takan er mjög ­góð. Lax­inn tekur upp um það bil jafn­mikið af ger­sveppa­prótein­inu og af ­fi­ski­p­róteini. Það þýðir að lax­inn vex jafn vel af þessu fóðri og af ­fiski­mjöls­af­urð­u­m.” Eitt af vanda­mál­unum við soja­fóðrið er að það hefur ekki verið nógu nær­ing­ar­ríkt.

Greni­fóðrið leysir líka ýmis vanda­mál sem fylgt hafa soja­fóðr­inu. Lax­inn hefur nefni­lega ekki náð að melta soja­fóðrið vand­kvæða­laust, hefur vaxið hægar og fengið þarma­bólgur af því. “Þetta hlýst af svoköll­uðum andnær­ing­ar­efn­um,” útskýrir Marg­ar­eth. “Þau eru nátt­úru­leg varn­ar­efni plantn­anna, eig­in­lega til að fæla dýr frá því að borða þær. Þessi efni valda til dæmis bitru bragði eða melt­ingarörð­ug­leikum og langvar­and­i ­bólgum í melt­ing­ar­fær­um. Þetta eru efni eins og t.d. sarpónín, lektín og ­jurta­estrógen.” Lax­inn sem hefur fengið greni­fóð­ur, þ.e.a.s. fiski­fóður sem er að þriðj­ungi ger­mjöl, á ekki við þessi mein að stríða.



Marg­ar­eth og sam­starfs­að­ilar eru einnig að vinna að þró­un þara­fóð­urs. Með líkri aðferð er hægt að vinna úr þar­anum íblönd­un­ar­efni sem er ­ríkt af stein­efnum og vítamín­um. Þó nokkrir aðilar í Nor­egi hafa sótt um og ­fengið leyfi til skipu­lagðrar þara­rækt­un­ar, segir Marg­ar­eth. Það er óleyfi­leg­t í Nor­egi að upp­skera villtan þara í því magni sem þarf til iðn­að­ar­fram­leiðslu.

Norskt fisk­eldi í harðri sókn

Upp úr 1990 varð norskur lax ein helsta útflutn­ings­vara Norð­manna, ef ekki í krónum talið, þá í sýni­leika í mat­vöru­versl­unum í Evr­ópu og Banda­ríkj­un­um. Fólk úti í heimi fór að fatta að lax var ekki leng­ur lúx­usvara á rán­dýru verði, eins og villtur lax hafði alltaf ver­ið.  Norskur lax varð vöru­merki og hluti af ímynd Nor­egs út á við. Nú er verið að færa út kví­arn­ar, sér­stak­lega til vax­and­i mið­stéttar í Asíu.

Kon­ungs­fjöl­skyldan tekur virkan þátt í að mark­aðs­setj­a norska lax­inn. Í opin­berri heim­sókn í Indónesíu setti krón­prin­spar­i­ð Hå­kon og Mette-Ma­rit upp svuntu og latex­hanska og fram­reiddi norskan lax ­fyrir áhuga­sama gesti á blaða­manna­fundi. Har­aldur Nor­egs­kon­ungur er einnig lunk­inn og áhuga­samur flugu­veiði­mað­ur. (Í fyrra fékk hann einmitt eld­is­lax á öng­ul­inn í veiði­ferð í Norð­ur­-Nor­egi, sem gest­gjöfum hans fannst ákaf­lega vand­ræða­leg­t.)

Munn­mæla­sögur herma þó að kon­ungs­fjöl­skyldan sé orðin svo ­leið á að fá lax í hvert skipti sem þau heim­sækja afkima Nor­egs, að þau séu far­in að hvísla því að gest­gjöfum að það megi alveg vera eitt­hvað annað í há­tíða­mat­inn. En það er önnur saga.

Sitka­lax í búðir um 2025

Marg­ar­eth og félagar standa nú í ströngu við að full­þró­a ­ger­fóðrið og fram­leiðslu­að­ferðir sem anna þeirri eft­ir­spurn sem þau gera ráð ­fyrir að verði eftir fóðr­inu. Ef allt gengur að óskum má gera ráð fyrir fyrsta sitka­lax­inum í búðir um 2025. Árið 2050 gera þau ráð fyrir að Nor­egur get­i fram­leitt 500.000 tonn af ger­mjöli í fiski­fóð­ur.

Næsta verk­efni er að þróa dýra­fóður úr greni­geri, sem hægt er að nota fyrir svín,  hænur og ann­an ­bú­fén­að. “Það að vera sjálfum sér nógur um fóð­ur­fram­leiðslu er ekki síst ­mik­il­vægt fyrir fæðu­ör­yggi Nor­egs”, segir Marg­ar­eth. “En það er ekki síð­ur­ ­mik­il­vægt að þegar við jarð­ar­búar verðum orðin níu millj­ón­ir, árið 2050, þá séu ekki dýr og fiskar að éta mat sem hefði getað brauð­fætt fólk.”



Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Heiðrún Jónsdóttir.
Heiðrún ráðin framkvæmdastjóri Samtaka fjármálafyrirtækja
Katrín Júlíusdóttir hætti skyndilega sem framkvæmdastjóri SFF um síðustu mánaðamót. Nú hefur nýr framkvæmdastjóri verið ráðinn og hún hefur þegar hafið störf.
Kjarninn 5. október 2022
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans – 30. þáttur: „Hnattræni þróunariðnaðurinn er mjög yfirgrípandi hugtak yfir mjög fjölbreytilegan geira“
Kjarninn 5. október 2022
Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri er formaður peningastefnunefndar.
Stýrivextir hækka í níunda skiptið í röð – Nú upp í 5,75 prósent
Stýrivextir hafa verið hækkaðir upp í 5,75 prósent. Greiðslubyrði margra heimila mun fyrir vikið þyngjast. Ákvarðanir í atvinnulífi, á vinnumarkaði og í ríkisfjármálum munu skipta miklu um þróun vaxta á næstu misserum, að sögn peningastefnunefndar.
Kjarninn 5. október 2022
Bjarni Benediktsson, Katrín Jakobsdóttir og Sigurður Ingi Jóhannsson, formenn ríkissjórnarflokkanna, sendu frá sér yfirlýsingu í apríl þar sem segir að ekki verði ráðist í frekari sölu á hlutum ríkissin í Íslandsbanka að sinni. Sú yfirlýsing stendur enn.
Standa enn við að ekki verði ráðist í frekari sölu á hlutum í Íslandsbanka
Fjármálaráðherra sagði mikilvægt að halda áfram að selja hlut ríkisins í Íslandsbanka við kynningu fjárlagafrumvarpsins. Í yfirlýsingu stjórnarflokkanna frá því í vor segir að ekki verði ráðist í sölu á frekari hlutum bankans að sinni. Hún gildir enn.
Kjarninn 5. október 2022
Eyþór Arnalds var oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.
Félag Eyþórs hagnaðist um 388,4 milljónir vegna afskriftar á láni frá Samherja
Eigið fé félags Eyþórs Arnalds fór úr því að vera neikvætt um 305 milljónir í að vera jákvætt um 83,9 milljónir í fyrra. Félag í eigu Samherja afskrifaði seljendalán sem veitt var vegna kaupa í útgáfufélagi Morgunblaðsins.
Kjarninn 4. október 2022
Neyðarúrræði en ekki neyðarástand
Fjöldahjálparstöð fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd hefur verið opnuð í skrifstofuhúsnæði í Borgartúni þar sem Vegagerðin var áður til húsa. Hægt verður að taka á móti 150 manns að hámarki og miðað er við að fólk dvelji ekki lengur en þrjár nætur.
Kjarninn 4. október 2022
Örn Bárður Jónsson
Um skjálífi og skjána
Kjarninn 4. október 2022
Þrjú félög voru skráð á markað í sumar. Þeirra stærst er Alvotech, sem var skráð á First North markaðinn í júní. Hér sést Róbert Wessman, stofnandi og stjórnarformaður félagsins, hringja inn fyrstu viðskipti með bréfin.
Virði skráðra félaga í Kauphöllinni lækkað um 254 milljarða króna á tveimur mánuðum
Það sem af er ári hefur Úrvalsvísitala Kauphallarinnar lækkað um 28,3 prósent. Hún hækkaði um rúmlega 20 prósent árið 2020 og 33 prósent í fyrra. Leiðrétting er að eiga sér stað á virði skráðra félaga.
Kjarninn 4. október 2022
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None