Norskir laxar munu éta jólatré

Norskir vísindamenn áætla að um þriðjungur alls laxafóðurs geti átt uppruna sinn í barrskógum Noregs þegar fram líða stundir. Þannig getur afgangsafurð úr timburiðnaðinum komið í stað innfluttra sojaafurða.

Herdís Sigurgrímsdóttir
Lax
Auglýsing

Norð­menn eru iðnir við að ota laxi að jarð­ar­bú­um. Árið 2015 slátr­uðu íslensk fisk­eld­is­fyr­ir­tæki rúmum 3000 tonnum af laxi. Það er jafn­mik­ið og Nor­egur pakkar niður og flytur úr landi á einum degi. Norskur lax er ­uppi­staðan í 14 milljón mál­tíðum á degi hverjum víða um heim. Á hverjum degi!

Norð­menn eru sam­t rétt i start­hol­un­um. Þeir stefna að því að fimm­falda fisk­eld­is­iðn­að­inn á næst­u 30 árum. Þó eru þeir enn að klóra sér í hausnum yfir því hvernig þeir eig­i eig­in­lega að fóðra allan þennan fisk.

Í dag eru plöntu­af­urðir uppi­staðan í laxa­fóðr­inu, aðal­lega inn­flutt soja­mjöl frá Bras­il­íu. Það er erfitt að sjá fyrir sér að soja­fram­leiðslan geti auk­ist mikið án þess að enn meira sé gengið á regn­skóga Bras­il­íu. Þar að auki er erfitt að rétt­læta það að soja­af­urðir sem hægt væri að vinna til mann­eld­is, fari frekar í fram­leiðslu á fiski sem ekki er á færi hinna ­fá­tæk­ustu og mest mat­ar­þurfi. Ekki er heldur enda­laust hægt að veiða fisk til­ að fóðra annan fisk.

Auglýsing

Hvað á lax­inn þá að éta?

Lax­inn þarf rétta blöndu af prótein­um, fitu, kol­vetn­um, vítamínum og stein­efn­um, rétt eins og við mann­fólk­ið. Fram á tíunda ára­tug ­síð­ustu aldar át norskur eld­is­lax um 90% fiski­mjöl og lýsi. Enda lax í eðli sínu rán­fiskur sem étur að megn­inu til seiði og fiska og því eðli­legt að ala hann á fiskaf­urð­um.

Í dag er laxa­fóðrið að tveimur þriðju hlutum plöntu­af­urð­ir, eins og kom fram að ofan. Soja er prótein­ríkt og kemur því að nokkru leyti í stað fiski­mjöls­ins. Stóra spurn­ingin er: hvaða prótein geta komið í stað­inn ­fyrir soja­mjölið? Eitt­hvað sem er auð­velt að nálgast, sjálf­bært í fram­leiðslu, og allra helst eitt­hvað sem Norð­menn geta fram­leitt sjálfir, til þess að ver­a ekki upp á aðrar þjóðir komn­ir.

Fiskiafurðir eru ekki nema þriðjungur laxafóðurs í Noregi í dag en voru áður um 90%. Taflan er fengin að láni frá Margareth Øverland, sem leiðir þróun grenifóðursins. Taflan byggir á gögnum frá Ytrestøyl et al, 2015.

Svarið er í bök­un­ar­hill­unni

Svar­ið, eins fjar­stætt og það kann að hljóma, er ger. Já, þú l­ast rétt, eins og til dæmis þurr­ger­s­pakk­inn í bök­un­ar­hill­unni í eld­hús­in­u. ­Fullt af prótín­um. Sjálf­bær fram­leiðsla ef maður hefur aðgang að sykri. Og með­ ­sykri á ég ekki endi­lega við hvíta syk­ur­inn í bök­un­ar­hill­unni. Sykrurnar geta al­veg eins komið úr... trjátrefj­um! Þarna kemur greni­skóg­ur­inn inn í mynd­ina. Hann ­sprettur eins og ill­gresi í Nor­egi, svo sann­ar­lega end­ur­nýj­an­leg og van­nýtt auð­lind.



Upp­skriftin að greni­fóðr­inu er nokkurn veg­inn svona. Finnd­u greni­flís­ar, gjarnan afskurð úr timb­ur­fram­leiðslu. Sjóddu upp á þeim. Með­ réttum hita og efna­kok­teil brýt­urðu trjátrefj­arnar niður í lígnín, sellu­lósa og hem­is­ellu­lósa. (Not­aðu lígnínið í eitt­hvað ann­að, hér þurfum við bara ­sykrurn­ar.) Bættu við leyni­legri ens­ímblöndu til að “melta” sellu­lósa­súp­una og breyta í auð­vinn­an­legri sykr­ur. Settu ger­svepp­ina á beit í sykrurn­ar. Þeg­ar ­gerið er full­vaxið er bara að safna því sam­an, þurrka, mala og nota í laxa­fóð­ur. Ger­mjölið getur verið u.þ.b. þriðj­ungur fóð­urs­ins. 

Melt­ing­ar­vand­kvæð­i ­lax­fiska

Fyrstu próf­anir lofa mjög góðu. Við hringdum í Marg­ar­et­h Øver­land, sem stýrir verk­efn­inu Foods of Norway við háskól­ann í Ås, í nágrenni Osló­ar. Háskól­inn er íslenskum ­bú­fræð­ingum og skóg­fræð­ingum að góðu kunn­ur, enda fremsti rann­sókn­ar­há­skóli Nor­egs á því sviði, auk ann­arra.

Marg­ar­eth segir okkur að þau hafi gert til­raunir með þrjár mis­mun­andi ger­sveppa­teg­undir og þær lofi mjög góðu. “Nær­ing­ar­upp­takan er mjög ­góð. Lax­inn tekur upp um það bil jafn­mikið af ger­sveppa­prótein­inu og af ­fi­ski­p­róteini. Það þýðir að lax­inn vex jafn vel af þessu fóðri og af ­fiski­mjöls­af­urð­u­m.” Eitt af vanda­mál­unum við soja­fóðrið er að það hefur ekki verið nógu nær­ing­ar­ríkt.

Greni­fóðrið leysir líka ýmis vanda­mál sem fylgt hafa soja­fóðr­inu. Lax­inn hefur nefni­lega ekki náð að melta soja­fóðrið vand­kvæða­laust, hefur vaxið hægar og fengið þarma­bólgur af því. “Þetta hlýst af svoköll­uðum andnær­ing­ar­efn­um,” útskýrir Marg­ar­eth. “Þau eru nátt­úru­leg varn­ar­efni plantn­anna, eig­in­lega til að fæla dýr frá því að borða þær. Þessi efni valda til dæmis bitru bragði eða melt­ingarörð­ug­leikum og langvar­and­i ­bólgum í melt­ing­ar­fær­um. Þetta eru efni eins og t.d. sarpónín, lektín og ­jurta­estrógen.” Lax­inn sem hefur fengið greni­fóð­ur, þ.e.a.s. fiski­fóður sem er að þriðj­ungi ger­mjöl, á ekki við þessi mein að stríða.



Marg­ar­eth og sam­starfs­að­ilar eru einnig að vinna að þró­un þara­fóð­urs. Með líkri aðferð er hægt að vinna úr þar­anum íblönd­un­ar­efni sem er ­ríkt af stein­efnum og vítamín­um. Þó nokkrir aðilar í Nor­egi hafa sótt um og ­fengið leyfi til skipu­lagðrar þara­rækt­un­ar, segir Marg­ar­eth. Það er óleyfi­leg­t í Nor­egi að upp­skera villtan þara í því magni sem þarf til iðn­að­ar­fram­leiðslu.

Norskt fisk­eldi í harðri sókn

Upp úr 1990 varð norskur lax ein helsta útflutn­ings­vara Norð­manna, ef ekki í krónum talið, þá í sýni­leika í mat­vöru­versl­unum í Evr­ópu og Banda­ríkj­un­um. Fólk úti í heimi fór að fatta að lax var ekki leng­ur lúx­usvara á rán­dýru verði, eins og villtur lax hafði alltaf ver­ið.  Norskur lax varð vöru­merki og hluti af ímynd Nor­egs út á við. Nú er verið að færa út kví­arn­ar, sér­stak­lega til vax­and­i mið­stéttar í Asíu.

Kon­ungs­fjöl­skyldan tekur virkan þátt í að mark­aðs­setj­a norska lax­inn. Í opin­berri heim­sókn í Indónesíu setti krón­prin­spar­i­ð Hå­kon og Mette-Ma­rit upp svuntu og latex­hanska og fram­reiddi norskan lax ­fyrir áhuga­sama gesti á blaða­manna­fundi. Har­aldur Nor­egs­kon­ungur er einnig lunk­inn og áhuga­samur flugu­veiði­mað­ur. (Í fyrra fékk hann einmitt eld­is­lax á öng­ul­inn í veiði­ferð í Norð­ur­-Nor­egi, sem gest­gjöfum hans fannst ákaf­lega vand­ræða­leg­t.)

Munn­mæla­sögur herma þó að kon­ungs­fjöl­skyldan sé orðin svo ­leið á að fá lax í hvert skipti sem þau heim­sækja afkima Nor­egs, að þau séu far­in að hvísla því að gest­gjöfum að það megi alveg vera eitt­hvað annað í há­tíða­mat­inn. En það er önnur saga.

Sitka­lax í búðir um 2025

Marg­ar­eth og félagar standa nú í ströngu við að full­þró­a ­ger­fóðrið og fram­leiðslu­að­ferðir sem anna þeirri eft­ir­spurn sem þau gera ráð ­fyrir að verði eftir fóðr­inu. Ef allt gengur að óskum má gera ráð fyrir fyrsta sitka­lax­inum í búðir um 2025. Árið 2050 gera þau ráð fyrir að Nor­egur get­i fram­leitt 500.000 tonn af ger­mjöli í fiski­fóð­ur.

Næsta verk­efni er að þróa dýra­fóður úr greni­geri, sem hægt er að nota fyrir svín,  hænur og ann­an ­bú­fén­að. “Það að vera sjálfum sér nógur um fóð­ur­fram­leiðslu er ekki síst ­mik­il­vægt fyrir fæðu­ör­yggi Nor­egs”, segir Marg­ar­eth. “En það er ekki síð­ur­ ­mik­il­vægt að þegar við jarð­ar­búar verðum orðin níu millj­ón­ir, árið 2050, þá séu ekki dýr og fiskar að éta mat sem hefði getað brauð­fætt fólk.”



Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sýn krefur Jón Ásgeir og Ingibjörgu, 365 miðla og Torg um meira en milljarð
Kaup Sýnar á 365 hafa dregið dilk á eftir sér. Deilur eru nú komin inn á borð dómstóla.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Sýn tapaði 1,7 milljörðum í fyrra
Rekstrarafkoma Sýnar versnaði mikið milli ára. Niðurfærsla á viðskiptavild litaði afkomu ársins í fyrra.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Samherji er grunaður um að hafa greitt mútur fyrir aðgang að ódýrari kvóta í Namibíu.
Skattrannsóknarstjóri fékk gögn um Samherja fyrir Kveiksþáttinn
Yfirvöld í Namibíu höfðu sent skattrannsóknarstjóra gögn um Samherja áður en viðskiptahættir fyrirtækisins í Namibíu voru opinberaðir í fjölmiðlum. Embættið fundaði með háttsettum aðilum í fjármála- og efnahagsráðuneytinu 18. nóvember 2019.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Bjarni Benediktsson er fjármála- og efnahagsráðherra.
Þurfa að afhenda minnisblöð skattayfirvalda um Samherja
Fjármála- og efnagagsráðuneytið mátti ekki synja fréttamanni um aðgang að gögnum sem það fékk frá skattayfirvöldum vegna rannsóknar á Samherjamálinu.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Þórður Snær Júlíusson
Það sem sjávarútvegurinn þarf að gera til að byggja upp traust
Kjarninn 26. febrúar 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Yfir helmingur landsmanna styður verkfallsaðgerðir Eflingar
Í nýrri könnun Maskínu kemur fram að 59 prósent Íslendinga segjast styðja Eflingu í yfirstandandi launadeilu við Reykjavíkurborg og 56 prósent eru hlynnt verkfallsaðgerðum.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Yfir fimm þúsund hryssur notaðar í blóðmerahald á síðasta ári
Hægt er að vinna hormón úr blóði hryssa á ákveðnu tímabili meðgöngu og vinna úr því frjósemislyf. Hestahald þar sem framkvæmd er blóðtaka úr hrossum til framleiðslu afurða var stundað á vegum 95 aðila árið 2019.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Samkeppniseftirlitið samþykkir kaup Nordic Visitor á Terra Nova
Samkeppniseftirlitið hefur samþykkt kaup Nordic Visitor á ferðaskrifstofunni Terra Nova Sól. Kaupverðið er trúnaðarmál.
Kjarninn 26. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None