Áhættusportið að eignast barn

Mæðradauði er nátengdur sárri fátækt. 99 prósent allra dauðsfalla af barnsförum í heiminum eiga sér stað í þróunarlöndum eins og Afganistan.

Herdís Sigurgrímsdóttir
Læknar án landamær
Auglýsing

Ímyndið ykkur djúpan og langan há­fjalla­dal. Lítið þorp með nokkrum tugum mold­ar­húsa hangir utan í fjalls­hlíð­inni. Það er vet­ur. Hnjé­djúpur snjór í þorp­inu. Við­var­and­i snjó­flóða­hætta. Veg­ur­inn yfir háls­inn er ófær; ef veg skyldi kalla. Það er ekki eins og það sé til bíll í þorp­inu.

Í einu hús­inu er kona í barnsnauð. Hún er að fram kom­in. Á veggnum hangir reipis­bútur með tveimur stórum hnút­u­m. Þegar hríð­irnar fóru að versna sat hún á hækjum sér og hélt í hnút­ana; tog­að­i og hékk í reip­inu eins og það væri líf­línan henn­ar. Það hjálp­aði henni við að bíta á jaxl­inn.

Ópíumið hjálp­aði líka. Val­mú­inn vex víða í dalnum og hefur séð fólki fyrir ódýrum en ávana­bind­andi verkja­lyfjum í þús­undir ára. En verkirnir hafa bara magn­ast og orkan er á þrot­um. Núna ligg­ur hún á teppi á mold­ar­gólf­inu og með­vit­undin er hverf­ul.

Auglýsing

Það er heilsu­gæslu­stöð í næsta dal. Það er ekki nema lítið mold­ar­hús, áþekkt íbúð­ar­hús­unum í hér­að­inu. En þar er hægt að tala við hjúkr­un­ar­fræð­ing og ljós­móð­ur, og stundum hægt að kom­ast í þau lyf  sem maður þarf. Í morg­unsárið rædd­i ­fjöl­skyldan hvort ráð­legt væri að leggja út á ófæran veg­inn á asnan­um. Reyna að kom­ast yfir fjallið í tæka tíð. Vona að konan héldi út að sitja á asna­baki yfir­ fjallið með harðn­andi hríð­ir.

Eig­in­lega var það tengda­móð­irin sem tók af skar­ið. “Ég gat nú fætt sex börn án þess að hitta nokkurn tíma lækni eða ­ljós­móð­ur. Hún hlýtur að spjara sig.”

Það er komið fram undir hádeg­i. Heilsu­gæslu­stöðin er að loka. Þau munu heldur ekki ná yfir fjallið meðan dags­ljósið end­ist. Stundum sér maður ekki fyrr en það er of seint að maður hefði bet­ur ­leitað aðstoð­ar.

Versti staður í heimi að eign­ast barn

Við erum stödd í Badakhs­han í Afganist­an. Konan á mold­ar­gólf­inu er skáld­uð, en lýs­ing­arnar eru raunsann­ar. Þetta er dap­ur­legur hvers­dags­leiki, sér­stak­lega í afskekkt­ari hér­uð­u­m Afganist­ans. Mæðra­dauði er nátengdur sárri fátækt. 99% allra dauðs­falla af barns­förum í heim­inum eiga sér stað í þró­un­ar­lönd­um eins og Afganist­an.



Árið 2002 mæld­ist í Badakhs­han hæsti mæðra­dauði sem nokkurn tíma hefur mælst í heim­in­um. Þá reikn­að­ist fólki til að um 6.500 af hverjum 100.000 lif­andi fæð­ingum í hér­að­inu (þar sem barn­ið lifir af) end­uðu með and­láti móð­ur­inn­ar. Spáið aðeins í því: 6,5% barns­haf­and­i kvenna lifðu ekki fæð­ing­una af. 

En síðan þá hefur alþjóða­sam­fé­lag­ið ausið pen­ingum og aðstoð inn í Afganist­an. Margt hefur breyst, sér­stak­lega þegar kemur að heilsu mæðra og barna. Árið 2010 var ákaft fagn­að, þegar ný ­rann­sókn leiddi í ljós árang­ur­inn. Mæðra­dauð­inn á lands­vísu hafði fall­ið frá 1600 niður í 327 dauðs­föll per 100.000 fæð­ing­ar.

Ein af hverjum 50 konum gat ­sam­kvæmt þessu búist við að lát­ast af barns­för­um. Tveir þriðju allra barna komu í heim­inn án þess að ljós­móðir eða annað heil­brigð­is­starfs­fólk kæmi þar nálægt. ­Með­ganga og fæð­ing voru algeng­asta dán­ar­or­sök ungra kvenna. Samt var allt svo ­miklu betra en það hafði ver­ið.

Fæð­ast og deyja í djúpum dölum

Eig­in­lega vitum við samt voða lít­ið um hversu margir fæð­ast og deyja í Afganist­an. Það er engin þjóð­skrá sem skrá­ir ­fólk inn og út úr þessum heimi. Flest börn fæð­ast heima á mold­ar­gólf­inu, án þess að umheim­ur­inn veiti því neitt sér­staka athygli.

Könn­unin frá 2010 var lík­lega allt of bjart­sýn á árang­ur­inn, segir nýleg út­tekt. Svo miklar fram­farir hafa aldrei náðst á svo skömmum tíma, svo vitað sé, neins staðar í heim­in­um. Síst af öllu á síkviku stríðs­svæði með­ erf­iða far­ar­tálma frá nátt­úr­unnar hendi.



Eitt getum við þó sagt með vissu. Þó að fleiri konur og börn lifi af, hefur hjálpin ekki náð til allra. Í litl­u­m þorpum um landið allt er ennþá jafn hættu­legt að fæða og fæð­ast og það hef­ur alltaf ver­ið.

Jafn hættu­legt eða verra. 

Fátæktin hættu­leg óléttum konum

Afganistan er orðið fátækara, hungr­aðra og óör­ugg­ara síðan 2010. Sér­stak­lega síðan alþjóð­aliðið fór að draga ­saman seglin árið 2013. Þá jókst atvinnu­leysið og fátæktin varð sár­ari.

Upp­skeran var ágæt í fyrra, en þeim ­fjölgar sem hvorki geta ræktað sjálfir eða keypt mat. Fátæktin er slík að fleiri og fleiri neyð­ast til að selja land­spild­una sína, taka börn úr skóla til að þau geti unnið fyrir mat, eða betla af fjöl­skyldu og vin­um. At­vinnu­á­standið er afleitt. Örygg­is­á­standið fer versn­andi. Allt þetta hef­ur ­mikla þýð­ingu fyrir barns­haf­andi kon­ur.

Vannær­ing er stór­hættu­leg á með­göngu og í fæð­ingu. Grein í lækna­tíma­rit­inu Lancet áætlar að ef hægt væri að koma í veg fyrir langvar­andi vannær­ingu, sér­stak­lega járn­skort og blóð­leysi, hjá barns­haf­andi konum mætti koma í veg fyrir 20% af dauðs­föll­un­um. Blæð­ingar í og eftir fæð­ingu eru ein af aðal­dán­ar­or­sök­un­um. Blóð­lítil kona má ekki við því að missa mikið blóð.

Fleiri og fleiri afganskar ­fjöl­skyldur neyð­ast til að flýja heim­ili sín og leita skjóls í flótta­manna­búð­um, eða freista gæf­unnar í yfir­fylltum fátækra­hverfum í afgönskum ­borg­um. Hvort tveggja fátækra­hverfi og flótta­manna­búðir eru afleitir staðir til að eign­ast barn.



Hug­rakkar ljós­mæður

Örygg­is­á­standið gerir að verkum að ­ljós­mæður og annað heil­brigð­is­starfs­fólk getur ekki sinnt störfum sínum sem ­skyldi. Afganskar ljós­mæður hafa bein í nef­inu og kalla ekki allt ömmu sína. Þær ná oft að tala til upp­reisn­ar­menn sem stoppa þær á vega­tálm­um, til að fá að kom­ast leiðar sinnar til að hjálpa kon­um.

Nan­sen frið­ar­setrið í Lil­lehammer hefur safn­að ­sögum afganskra ljós­mæðra. Þar sést glöggt að jafn­vel þar sem afganska ­feðra­veldið er strang­ast og engin hefð er fyrir því að konur vinni utan­ heim­il­is­ins, njóta ljós­mæður gíf­ur­legrar virð­ing­ar. Margar njóta jafn­vel verndar vopn­aðra leið­toga, vegna þess að þeir vita að þeir þurfa á ljós­mæðr­un­um að halda. Tali­banar eign­ast nefni­lega líka börn.

En svo kemur að því að jafn­vel ­ljós­mæð­urnar halda sig heima, því örygg­is­á­standið er orðið svo slæmt. Þær eiga líka auð­veld­ara með að flýja til örugg­ari svæða, því þær geta fengið vinnu hvar ­sem er.



Sjö­falt fleiri ljós­mæð­ur, samt ekki nóg

Það eru margt hægt að gera til að ­draga úr mæðra­dauða. Betri og meiri nær­ing fyrir mæður væri eitt mik­il­vægt skref. Getn­að­ar­varnir myndu hjálpa mörg­um. Það síð­asta sem þreyttur og vannærður kven­lík­ami þarf er að eign­ast mörg börn með stuttu milli­bili. Já, og bara að eign­ast mörg börn yfir höf­uð. Eða að eign­ast barn á tán­ings­aldri.

Eitt það áhrifa­rík­asta sem hægt er að gera er að mennta ljós­mæð­ur. Alþjóða­sam­fé­lagið hefur menntað marg­ar af­ganskar konur til ljós­móð­ur­starfa síð­ast­lið­inn ára­tug eða svo. Ljós­mæðrum hefur fjölgað úr 500 árið 2001 í 3500 í dag. Samt dekkar afganska heil­brigð­is­kerfið ekki nema 23% af þörf­inni fyrir mæðra­vernd og fæð­ing­ar­hjálp.

Fram­tíð­ar­spáin er myrk. Að öllu ó­breyttu mun kerfið ekki ­geta annað nema 12-14% af þörf­inni árið 2030. Það eru vondar fréttir fyr­ir­ ­kon­urnar á mold­ar­gólf­inu, börnin þeirra og Afgana alla sem einn. 

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jóhannes: Þeim er velkomið að reyna að villa um fyrir fólki
Jóhannes Stefánsson, fyrrverandi starfsmaður Samherja og uppljóstrari í málum fyrirtækisins í Namibíu, var í viðtali við Kastljós í kvöld.
Kjarninn 11. desember 2019
Molar
Molar
Molar – 2020 verði ár tollastríðsins
Kjarninn 11. desember 2019
Jóhannes Stefánsson
Rannsaka ítrekaðar tilraunir til að ráða Jóhannes af dögum
Lögreglan í Namibíu rannsakar nú ítrekaðar tilraunir til að ráða Jóhannes Stefánsson uppljóstrara í Samherjamálinu af dögum.
Kjarninn 11. desember 2019
Þórhildur Fjóla Kristjánsdóttir
Jörðum jarðefnaeldsneytið 2035 og verum fyrirmynd
Kjarninn 11. desember 2019
Oddný Harðardóttir
Vilja að embætti skattrannsóknarstjóra verði veitt ákæruvald
Lögð hefur verið fram þingsályktunartillaga þar sem lagðar eru til breyt­ingar á emb­ætti skatt­rann­sókn­ar­stjóra rík­is­ins í þá veru að emb­ætt­inu verði veitt ákæru­vald og heim­ild til sak­sóknar í þeim málum sem það rann­sak­ar.
Kjarninn 11. desember 2019
Greta Thunberg manneskja ársins hjá TIME
Tímaritið TIME Magazine hefur valið manneskju ársins frá árinu 1927 og þetta árið varð loftslagsaktívistinn Greta Thunberg fyrir valinu.
Kjarninn 11. desember 2019
Herdís sótti um að verða næsti útvarpsstjóri
Fyrrverandi forsetaframbjóðandinn Herdís Kjerulf Þorgeirsdóttir er á meðal þeirra 41 sem sóttu um stöðu útvarpsstjóra RÚV.
Kjarninn 11. desember 2019
Íslandi gert að breyta skilyrðum um búsetu framkvæmdastjóra og stjórnarmanna
Samkvæmt Eftirlitsstofnun EFTA þarf Ísland að breyta reglum sem skylda stjórnarmenn og framkvæmdastjórn félaga til þess að vera ríkisborgarar eða búsettir í EES ríki.
Kjarninn 11. desember 2019
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None