Mynd: Birgir Þór

Glundroði, stjórnin kolfallin en stjórnarandstaðan getur myndað ríkisstjórn

Niðurstaða kosninga liggur fyrir. Átta flokkar ná inn á þing. Konum fækkar mikið og miðaldra körlum fjölgar. Framsóknarflokkurinn fær sína verstu kosningu í sögunni en stendur samt uppi með pálmann í höndunum og getur myndað stjórn í báðar áttir.

Glund­roði er rétta orðið til að lýsa stöð­unni í íslenskum stjórn­málum eins og hún blasir við núna. Átta flokkar munu eiga full­trúa á næsta Alþingi, og hafa þeir aldrei verið fleiri. Stjórn­ar­and­stöðu­flokk­arnir fjór­ir, Vinstri græn, Sam­fylk­ing, Fram­sókn­ar­flokkur og Píratar ná minnsta mögu­lega meiri­hluta þing­manna og geta myndað rík­is­stjórn kjósi þeir svo. Flokk­arnir eru samt sem áður ekki með meiri­hluta atkvæða á bak við sig, tæp­lega 49 pró­sent lands­manna kusu þá.

Sitj­andi rík­is­stjórn beið afhroð og tap­aði tólf þing­mönn­um. Flokk­arnir sem hana mynda höfðu 32 þing­menn en eru nú með 20. Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn tapar flestum þeirra, eða fimm, og fær sína næst verstu kosn­inga­nið­ur­stöðu í sög­unni og jafnar sögu­legt lág­mark sitt í þing­manna­fjölda á 63 sæta Alþingi.

Í kosn­inga­mið­stöð Kjarn­ans má skoða nið­ur­stöður kosn­ing­anna og raða saman mögu­legum þing­meiri­hluta. 

Sig­ur­veg­arar kosn­ing­anna eru Mið­flokkur Sig­mundar Dav­íðs Gunn­laugs­sonar og Flokkur fólks­ins. Þeir flokkar koma nýir inn á þing og ná sam­tals ell­efu þing­mönn­um. Frjáls­lynd­is­bylgjan sem reið yfir í kosn­ing­unum í fyrra, og tryggði Við­reisn, Bjartri fram­tíð og Pírötum sam­tals 21 þing­mann, er gengin til baka. Þeir flokkar hafa nú sam­tals tíu þing­menn og Björt fram­tíð þurrkast út af þingi. Mið­flokk­ur­inn og Flokkur fólks­ins taka þessa ell­efu þing­menn sem frjáls­lyndu flokk­arnir tapa. Báðir eru það sem mætti kalla flokkar með rót­tækar og að ein­hverju leyti þjóð­ern­is­legar áherslur í stórum mál­um. Þeir tefla fram risa­stórum kosn­inga­málum sem erfitt verður að ná saman við aðra flokka um. Og bæði Mið­flokk­ur­inn og Flokkur fólks­ins eru að uppi­stöðu karla­flokk­ar. Þannig verða níu af ell­efu þing­mönnum flokk­anna tveggja karl­ar.

Í raun má segja að sig­ur­veg­ari kosn­ing­anna í gær séu karl­ar, og sér­stak­lega mið­aldra karl­ar. Í fyrra náðu 30 konur kjöri til Alþingis og hlut­fall kvenna á meðal þing­manna var 47,6 pró­sent. Sam­kvæmt loka­töl­um, sem birtar voru rétt fyrir klukkan tíu í morgun á vef RÚV, verða 24 konur á nýju alþingi en 39 karl­ar. Það þýðir að 38 pró­sent þing­manna verða kon­ur. Hlut­fall þeirra hefur ekki verið lægra eftir hrun. Hjá Sjálf­stæð­is­flokkn­um, stærsta flokki lands­ins, er kynja­hlut­fall þing­manna til að mynda þannig að þar eru 12 þing­menn karlar en fjórir kon­ur.

Úrslit Alþingiskosninganna 28. október 2017
Svona skiptust atkvæðin milli flokkanna á landsvísu.

Sögu­legt afhroð en samt sigur

Bjarni Bene­dikts­son, for­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins og sitj­andi for­sæt­is­ráð­herra, lýsti því yfir eftir fyrstu tölur að Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn væri að vinna þessar kosn­ingar. Það er rétt í þeim skiln­ingi að flokk­ur­inn fær flest atkvæði allra en að öðru leyti er nið­ur­staðan sögu­lega slök fyrir flokk­inn. Hann fékk 25,2 pró­sent atkvæða, tapar fimm þing­mönnum frá því í fyrra og tæp­lega fjórum pró­sentu­stigum af fylgi. Nið­ur­staðan er sú næst versta í sögu flokks­ins á eftir eft­ir-hruns kosn­ing­unum árið 2009 þegar hann fékk 23,9 pró­sent atkvæða. Og þing­manna­fjöldi Sjálf­stæð­is­manna er sá sami og þá, flokk­ur­inn er með 16 þing­menn. Þetta eru líka fjórðu kosn­ing­arnar í röð sem Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn er með undir 30 pró­sent fylgi. Fyrir árið 2009 hafði það ein­ungis gerst einu sinni í sögu flokks­ins að hann fengi undir 30 pró­sent fylgi. Það var árið 1987 þegar Borg­ara­flokk­ur­inn klauf Sjálf­stæð­is­flokk­inn. Veru­leiki Sjálf­stæð­is­flokks­ins virð­ist því vera orð­inn allt annar en áður var, og nið­ur­stöðu gær­dags­ins verður að skoða í því ljósi.

Flokkur Katrínar Jakobsdóttur fékk sína næst bestu kosningu í sögunni. Sú niðurstaða er samt sem áður súr fyrir hana og flokkinn í ljósi þess að þau mældust með mun meira fylgi síðustu vikurnar fyrir kosningar.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Hefð­bundnir sig­ur­veg­arar kosn­ing­anna verða að telj­ast Mið­flokkur Sig­mundar Dav­íðs Gunn­laugs­sonar og Flokkur fólks­ins. Mið­flokk­ur­inn náði besta árangri sem nýr flokkur hefur nokkru sinni náð í fyrstu kosn­ingum sín­um, og náði rétt svo að skáka Borg­ara­flokknum frá árinu 1987 þar þótt litlu muni. Hann nær sjö þing­mönnum og fékk fleiri atkvæði en Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn, sem Sig­mundur Davíð og fylg­is­menn hans klufu sig frá fyrir rúmum mán­uði síð­an. Samt sem áður tryggir kjör­dæma­skipan Fram­sókn­ar­flokknum einn þing­mann umfram það sem Mið­flokk­ur­inn fær. Fylgi Mið­flokks­ins er mjög sam­bæri­legt því sem kann­anir sýndu á loka­sprett­in­um.

Flokkur fólks­ins næstum tvö­faldar fylgi sitt frá kosn­ing­unum í fyrra og fær tæp­lega sjö pró­sent. Það tryggir honum fjóra þing­menn og leiðir til þess að staðan á Alþingi verður enn flókn­ari en áður, enda flokk­arnir sem þar sitja nú orðnir átta. Nær allar skoð­ana­kann­anir van­mátu fylgi flokks­ins og þar af leið­andi sýndi síð­asta kosn­inga­spáin hann með 4,3 pró­sent og engan þing­mann.

Súru sigr­arnir

Sam­fylk­ingin telur sig líka hafa unnið kosn­inga­sig­ur. Hún rúm­lega tvö­fald­aði fylgi sitt milli ára og fjölg­aði þing­mönnum sínum úr þremur í sjö. Þrír þeirra sem koma inn fyrir flokk­inn koma af höf­uð­borg­ar­svæð­inu þar sem Sam­fylk­ingin átti engan þing­mann eftir síð­ustu kosn­ing­ar.

En í sögu­legu sam­hengi þá er nið­ur­staðan ekk­ert sér­stak­lega góð fyrir jafn­að­ar­manna­flokk Íslands. Þvert á móti er þetta næst versta nið­ur­staða Sam­fylk­ing­ar­innar í kosn­ingum frá því að hún bauð fyrst fram árið 1999.

Vinstri græn gætu túlkað nið­ur­stöðu kosn­ing­anna sem sigur og rétt­lætt það með vísun í að þetta sé næst besta kosn­ing sem flokk­ur­inn hefur nokkru sinni feng­ið. Ein­ungis kosn­ing­arnar 2009, nokkrum mán­uðum eftir hrun­ið, skil­uðu þeim fleiri atkvæðum og þing­mönn­um. Nið­ur­staðan hlýtur samt sem áður að vera súr að mörgu leyti í ljósi þess að Vinstri græn mæld­ust mun stærri í aðdrag­anda kosn­ing­anna og virt­ust í dauða­færi á að verða stærsti flokkur lands­ins. Svo verður ekki.

Ef ein­hver flokkur getur sagst hafa unnið varn­ar­sigur þá er það Við­reisn. Hann tapar vissu­lega þremur þing­mönnum en nær um 6,7 pró­sent fylgi og fjórum kjörnum þing­mönn­um. Fyrir um tveimur vikum mæld­ist fylgi flokks­ins 3,3 pró­sent og allt virt­ist stefna í að hann myndi ekki ná inn á þing. En staða Við­reisn­ar, sem ætl­aði sér að verða fyr­ir­ferða­mikið afl í íslenskum stjórn­málum og boð­beri frjáls­lyndra kerf­is­breyt­inga­stjórn­mála, er mun veik­ari en hún var áður. Um það er eng­inn vafi.

Píratar eru að skila sér í hús með nán­ast nákvæm­lega það fylgi sem síð­asta kosn­inga­spáin spáði þeim, eða um 9,2 pró­sent. Þeir tapa fjórum þing­mönnum og mestu fylgi allra flokka áttu full­trúa á Alþingi, ef Björt fram­tíð er ekki talin með. Sá flokkur þurrkast algjör­lega út og nær ein­ungis 1,2 pró­sent atkvæða.

Flokk­ur­inn sem sprengdi síð­ustu rík­is­stjórn fær því ekk­ert að launum fyrir vikið annað en að verða algjör­lega hafnað af kjós­endum lands­ins.

Versta nið­ur­staða Fram­sóknar frá upp­hafi en með pálmann í hönd­unum

Sá flokkur sem stendur með pálmann í hönd­unum eftir þessar kosn­ingar er Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn. Hann fær sína verstu kosn­ingu í sög­unni með 10,6 pró­sent atkvæða og átta þing­menn og tapar tæpu pró­sentu­stigi fram afhroðs­kosn­ing­unum í fyrra, sem voru áður þær verstu í sögu flokks­ins. Fram­sókn heldur hins vegar sama þing­manna­fjölda og flokk­ur­inn var með fyr­ir, var að glíma við klofn­ings­fram­boð fyrr­ver­andi for­manns flokks­ins og er í algjörri odda­stöðu um myndun nán­ast allra mögu­legra meiri­hluta­stjórna sem raun­hæft væri að mynda.

Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn gæti valið að mynda rík­is­stjórn með hinum flokk­unum sem hann deilir stjórn­ar­and­stöðu með í dag: Vinstri græn­um, Sam­fylk­ingu og Píröt­um. Heim­ildir Kjarn­ans herma að sam­tal um slíkar við­ræður hafi þegar byrjað á síð­ustu dögum og ljóst á áherslum Fram­sókn­ar­flokks­ins í kosn­inga­bar­átt­unni, sem snér­ust meðal ann­ars um að boða hátekju­skatta og aukn­ingu útgjalda í heil­brigð­is-, mennta- og sam­göngu­mál að flokk­ur­inn var að máta sig við sam­starf til vinstri frekar en til hægri.

Sigurður Ingi Jóhannsson og hans fólk virðast vera í lykilstöðu til að mynda næstu ríkisstjórn landsins.
mynd:Birgir Þór Harðarson

Velji Fram­sókn hins vegar að feta ekki þá leið getur flokk­ur­inn snúið sér til hægri og myndað rík­is­stjórn með Sjálf­stæð­is­flokki, Mið­flokki og annað hvort Við­reisn eða Flokki fólks­ins. Slík rík­is­stjórn yrði alltaf mjög flókin af fjöl­mörgum ástæð­um. Í fyrsta lagi vegna þess að fólkið sem myndar Kjarna Mið­flokks­ins er hópur sem yfir­gaf Fram­sókn­ar­flokk­inn eftir blóðug inn­an­flokksá­tök þar sem Sig­mundur Davíð ásak­aði meðal ann­ars for­ystu­fólk að hafa það sem meg­in­mark­mið að drepa sig póli­tískt. Þá verður ekki fram hjá því litið að andað hefur köldu milli Bjarna Bene­dikts­sonar og Sig­mundar Dav­íðs frá því að sá síð­ar­nefndi hrökkl­að­ist úr stóli for­sæt­is­ráð­herra eftir Wintris-­málið vorið 2016.

Til við­bótar verður að horfa á það að Við­reisn er flokkur sem er mikið í mun að skapa sér aðra ímynd en þá að vera ein­ungis hækja fyrir Sjálf­stæð­is­flokk­inn til að ná inn í rík­is­stjórn. Og for­ystu­fólk Við­reisnar er þeirrar skoð­unar að eng­inn flokkur sé jafn fjarri þeim mál­efna­lega og Mið­flokk­ur­inn. Þá er ótalið að Sig­mundur Davíð hefur sagt að mark­mið Mið­flokks­ins, sem fel­ast meðal ann­ars í því að láta ríkis­sjóð kaupa Arion banka til að gefa þjóð­inni hann aftur og að nýr spít­ali verði byggður á nýjum stað, séu ófrá­víkj­an­leg. Erfitt verður að sjá t.d. Við­reisn og Sjálf­stæð­is­flokk fall­ast á þessi skil­yrði.

Flokkur fólks­ins er síðan óskrifað blað sem leggur m.a. áherslu á að per­sónu­af­sláttur verði hækk­aður upp í 300 þús­und krónur sem myndi að mati Sam­taka atvinnu­lífsins kosta yfir 100 millj­arða króna á ári, að verð­trygg­ing verði afnumin og að stað­greiðsla skatta af líf­eyr­is­greiðslum fari fram við inn­greiðslu en ekki útgreiðslu til að auka tekjur rík­is­sjóðs nú á kostnað tekna hans í fram­tíð­inni. Það verður líka erfitt að sjá Sjálf­stæð­is­flokk­inn fall­ast á kröfur sem þess­ar.

Þriðji mögu­legi vett­vang­ur­inn til að mynda rík­is­stjórn er innan fjór­flokks­ins svo­kall­aða. Þ.e. að þeir flokkar sem hafa sögu­lega verið kjöl­festan í íslenskum stjórn­málum myndi ein­hvers­konar rík­is­stjórn. Þar eru nokkrir mögu­leikar í stöð­unni. Sjálf­stæð­is­flokk­ur, Vinstri græn og Fram­sókn­ar­flokkur gætu myndað rík­is­stjórn með 35 þing­menn. Það væri líka hægt að skipta Fram­sókn­ar­flokknum út fyrir Sam­fylk­ingu en for­maður hennar hefur reyndar gefið það út að hann sjái ekki sam­starfs­grund­völl með Sjálf­stæð­is­flokki. Svo gætu auð­vitað allir fjórir myndað stjórn.

Staðan í íslenskum stjórn­málum er því gíf­ur­lega flókin og hún skán­aði ekk­ert við kosn­ing­arnar sem haldnar voru í gær. Raunar má vel draga þá ályktun að þær hafi flækt stöð­una enn meira.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar