Umhverfisáhrif Íslands og Íslendinga

Umhverfisáhrif Íslendinga eru margslungin en leiðirnar til þess að komast undan þeim eru margvíslegar. Hér er fyrsta grein í greinaröð á vegum Circular Solutions um umhverfismál á Íslandi.

Stutt er síðan umhverfisþing var haldið í Hörpu. Þar voru fjölmörg erindi flutt um margvíslegar hliðar loftslagsbreytinga, allt frá áhrifum þeirra á Ísland og hvernig við getum best tekist á við þann vanda. Það var til að mynda áhugavert að heyra frá Moniku Araya frá Kosta Ríka hvernig lítil lönd geta haft áhrif á stór alþjóðaleg vandamál með því að leggja til og hrinda stórum hugmyndum í framkvæmd. Þannig geta lönd eins og Ísland og Kosta Ríka verið fyrirmynd annarra landa þar sem erfiðara er að koma djörfum áætlum í gegnum kerfið. Þá tók maður það til sín þegar Saga Rut Sunnevudóttir og Bríet Felixdóttir (nemendur Menntaskólans við Hamrahlíð) töluðu um skort á umræðu og kennslu fyrir ungt fólk um loftslagsmál.

Eftir sem áður var það staða Íslands gagnvart Kyoto-bókuninni og Parísarsáttmálanum sem stóð helst upp úr. Íslendingar horfa fram á að ná ekki að standa við skuldbindingar sínar gagnvart Kyoto-bókuninni fyrir tímabilið 2013-2020 (1). Svo í beinu framhaldi tekur Parísarsáttmálinn við fyrir árin 2021 til 2030 og það er ljóst að þörf er á miklum aðgerðum ef við ætlum að standast skuldbindingarnar okkar gagnvart honum.

Auglýsing

Staðan gagnvart Kyoto-bókunin

Skuldbinding Íslands gagnvart Kyoto-bókuninni gerir ráð fyrir 20% lækkun á losun gróðurhúsalofttegunda miðað við árið 1990 (2). Staðan í dag er sú að tæplega 30% aukning hefur orðið á losun gróðurhúsalofttegunda miðað við árið 1990 (3), það er því ljóst að draga þarf mjög úr losun á rúmlega tveimur árum. Kristín Linda Árnadóttir, forstjóri Umhverfisstofnunar, setti þetta í samhengi á umhvefisþinginu með því að bera saman lækkun á losun fyrir árið 2020 við heildarlosun frá fiskveiðum og vegasamgöngum.

Hún sagði í erindi sínu að lækkunin þurfi að vera meiri en heildarlosun frá fiskveiðum eða 75% af heildarlosun vegasamgangna. Ef skuldbindingin er ekki uppfyllt þarf að kaupa losunarheimildir, en vegna þess hversu langt við erum frá markmiðinu og hversu lítill tími er til stefnu er nokkuð ljóst að umtalsverðum fjármunum þarf að eyða í losunarheimildir.

Staðan gagnvart Parísarsáttmálanum

Skuldbinding (og framlag) Íslands í Parísarsáttmálanum mun væntanlega vera nálægt 40% lækkun á losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030 miðað við árið 2005. Á umhverfisþinginu kynnti Brynhildur Davíðsdóttir, prófessor í umhverfis- og auðlindafræði við Háskóla Íslands, niðurstöður úr nýlegri skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Í henni eru meðal annars settar fram sviðsmyndir af framtíðinni, þar sem losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 er aukin og áætluð 33-79% hærri en árið 1990 (með kolefnisbindingu) (3). Munurinn á lággildi (33%) og hágildi (79%) er aðallega hversu mikil aukning verður á stóriðju á Íslandi yfir þetta tímabil. Ef við gerum ráð fyrir því að látið verði af frekari stóriðjuframkvæmdum er áætlunin samt sem áður töluvert frá markmiðinu árið 2030. Það verður því erfitt að lækka kolefnissporið án mikillar tækniþróunar í stóriðjunni.

Eiffelturninn í París.
Godreau / Unsplash

Ef við lítum til þess að samkvæmt Parísarsáttmálanum verður stóriðja skilgreind innan viðskiptakerfis Evrópu og ekki talin með í losunarbókhaldi Íslands, þá breytast sviðsmyndirnar fyrir árið 2030. Án stóriðju er losun gróðurhúsalofttegunda áætluð minni, það er að segja 18-12% lægri en árið 1990 (með kolefnisbindingu) samkvæmt niðurstöðum skýrslu Hagfræðistofnunar (3). Þar sem það er ekki búið að fastmóta skuldbindingu Íslands er óvíst hversu mikið af kolefnisbindingunni verður hægt að telja til mótvægis. En án bindingar er losun gróðurhúsalofttegunda áætluð 10-16% hærri en árið 1990. Það þarf sem sagt mikið að gerast á 12 árum til þess að nálgast 40% lækkun. Það er þess virði að nefna að stóriðjuna ber ekki að öfunda að vera ekki hluti af losunarbókhaldi Íslands því skuldbinding aðila að viðskiptakerfi Evrópu verða að öllum líkindum meiri en fyrir Ísland.

Kolefnisfótspor Íslendinga

En hvað er kolefnisfótspor Íslendinga? Losunarbókhald Íslands fyrir bæði Kyoto-bókunina og Parísarsáttmálann miðast aðallega við framleiðslu og er mælt út frá losun sem á sér stað innan landamæra og lögsögu Íslands. Þó svo að við náum að öllum líkindum ekki að standast Kyoto-bókunina fyrir árið 2020 hefur losun gróðurhúsalofttegunda á framleidda einingu (2010 USD af GDP) þó minnkað um 50% á tæpum 30 árum sé litið á tölur frá Alþjóðabankanum (4). Íslendingar standa sig því vel þegar litið er til þessa, og þó víða væri leitað (Danir standa sig þó betur). En Bandaríkjamenn, lönd á Evrusvæðinu og OECD ríkin losa allt að tvöfalt meira magn af gróðurhúsalofttegundum við hverja framleidda einingu heldur en Ísland. Sé litið á mynd 1 má sjá þessa þróun frá árinu 1990 (4).

Útblástur gróðurhúsalofttegunda á framleidda einingu frá ýmsum svæðum og löndum.

Gríðarlegum árangri hefur verið náð á stóru svæði heimsins. Fátæk lönd í Austur-Asíu hafa þó ekki náð slíkum árangri. Á sömu mynd má sjá að hægri y-ás myndarinnar á einungis við þau lönd. Útblástur á því svæði, á hvern framleiddan dollar af GDP er nærri því þrefaldur á við Ísland, og tvöfaldur miðað við almennt gildi á Evrusvæðinu. Velji fyrirtæki framleiðslu á því svæði, af kostnaðarástæðum eða öðrum, geta þau gert ráð fyrir því að umhverfisáhrifin af iðju sinni verði töluvert hærri en þurfa þykir. Á árunum 1990 til 2001 má sjá að miklum framförum var náð í fátækari hluta Austur-Asíu, þó tók við tímabil á milli 2001 og 2005 þar sem nýtnin gekk til baka og var komin í sama horf árið 2005 og árið 1997 (4).

Útblástur frá mengandi starfssemi.
Jason Blackeye / Unsplash

Með alþjóðavæðingu eru vörur sem við neytum hér heima hluti af alþjóðlegum virðiskeðjum og leiðir til losunar á gróðurhúsalofttegundum í mörgum öðrum löndum. Gróðurhúsalofttegundir sem eru leystar út í andrúmsloftið á einum stað hafa áhrif á heimsvísu, þar sem þær lifa mjög lengi í andrúmsloftinu og dreifast tiltölulega hratt. Það er því vert að athuga hvernig neysla okkar Íslendinga hefur áhrif á loftslagsbreytingar í heiminum. Til þess að gera það er oft stuðst við svokallaðar „inter country input-output (ICIO)“-töflur eða „multi-region input-output (MRIO)“-töflur sem innihalda gögn um viðskipti milli landa. OECD reiknar út kolefnisfótspor landa út frá framleiðslu þess og neyslu með notkun á ICIO töflum (5).

Það er áhugavert að bera saman kolefnisspor Íslendinga út frá framleiðslu landsins annars vegar og svo neyslu hins vegar yfir tímabil. Þá sést mjög vel hvernig efnahagsleg skilyrði í landinu hafa áhrif á kolefnissporið okkar. Til að mynda jókst kolefnisspor með tilliti til neyslu á árunum fyrir efnahagshrunið árið 2008 og dróst svo saman enn hraðar á hrunsárunum. Með því að nota tölur frá OECD er einnig hægt að finna hversu mikið af losun gróðurhúsalofttegunda vegna neyslu Íslendinga er innanlands og hversu mikil losunin er erlendis. Frá árunum 1995–2011 var losun erlendis vegna framleiðslu á vörum fyrir neyslu Íslendinga um það bil 60%.

Kolefnisfótspor Íslendinga útfrá framleiðslu og neyslu, ásamt skiptingu á losun innanlands og erlendis

Í grein sem kom út á árinu í vísindatímaritinu „Journal of Cleaner Production“ eftir Jack Clarke, Jukka Heinonen og Juudit Ottelin um kolefnisfótspor Íslendinga kemur fram að þrátt fyrir að hér sé umhverfisvæn raforka og húshitun svipar kolefnisfótspor Íslendinga til þróaðra landa sem geta ekki státað af „hreinni“ orku (6). Í þeirri grein kom einnig fram að ástæðan væri aðallega vegna aukinna samgangna og neyslu á innfluttum vörum. Ásamt því að nefna að meirihlutinn af kolefnisspori Íslendinga utan landsteinana á sér stað í þróunarlöndum við framleiðslu á vörum sem Íslendingar neyta (6). Umhverfisáhrif Íslands og Íslendinga eru því mikil og margslungin, en leiðirnar sem hægt er að fara til þess að minnka það eru að sama skapi margar og áhugaverðar. Sú vinna þarf að vera hröð og markviss svo við getum haldið áfram að skapa okkur sérstöðu sem umhverfisvænt land og ekki myndi skemma fyrir að vera raunverulega „græn”.


Þessi grein er sú fyrsta af 6 í greinaröð um umhverfismál á Íslandi. Í næstu greinum munum við fjalla hvernig hægt er að minnka umhverfisáhrifin og um umhverfismál í sjávarútvegi, landbúnaði og svo framvegis.

Um höfunda

Hafþór Ægir Sigurjónsson er doktor í verkfræði frá Tækniháskólanum í Danmörku (DTU). Hann er nýdoktor við Háskóla Íslands og DTU og einn meðstofnenda Circular Solutions ehf.
Reynir Smári Atlason er doktor í umhverfis og auðlindafræði frá Háskóla Íslands. Hann er lektor við Háskólann í Suður Danmörku (SDU) og einn meðstofnenda Circular Solutions ehf.

Heimildir

[1] Ríkisútvarpið; http://www.ruv.is/frett/island-thurfi-ad-kaupa-losunarheimildir

[2] United Nations Framework Conventions on Climate Change; http://unfccc.int/kyoto_protocol/doha_amendment/items/7362.php

[3 Hagfræðistofnun. Ísland og loftslagsmál. Skýrsla nr. C17:01

[4] World Bank. World Development Indicators url: https://data.worldbank.org/data-catalog/world-development-indicators

[5] OECD inter country input-output tables (2016 edition); oe.cd/icio

[6] Clarke, J., Heinonen, J., & Ottelin, J. (2017). Emissions in a decarbonised economy? Global lessons from a carbon footprint analysis of Iceland. Journal of Cleaner Production, 166, 1175-1186.

Meira úr sama flokkiFréttaskýringar