Þegar verðbólgan fór mest upp í 85,7 prósent

Verðbólga hefur lengið plagað íslenskt samfélag og var árið 1983 einstaklega erfitt í því sambandi en þá voru ýmis Íslandsmet slegin. Kjarninn rifjar upp hvaðan orðið kemur og hvernig ástandið var árið 1983.

Í byrjun árs 1981 varð gjaldmiðilsbreyting á Íslandi og nýir peningaseðlar voru gefnir út, þar á meðal 10 krónu seðillinn.
Í byrjun árs 1981 varð gjaldmiðilsbreyting á Íslandi og nýir peningaseðlar voru gefnir út, þar á meðal 10 krónu seðillinn.
Auglýsing

Mesta verð­bólga sem mælst hefur á full­veld­is­tím­anum var árið 1983 þegar hún fór upp í 85,7 pró­sent. Verð­bólga – miðað við vísi­tölu neyslu­verðs án hús­næðis – mæld­ist 37,8 pró­sent full­veld­is­árið 1918 en árið 1922 var mesta verð­hjöðnun sem mælst hefur á Íslandi, eða 19,7 pró­sent. 

Þetta kemur fram í nýrri frétt Hag­stof­unnar sem birt­ist í til­efni ald­ar­af­mælis sjálf­stæðis og full­veldis Íslands.

Á Vís­inda­vef Háskóla Íslands segir að árið 1983 hafi ýmis Íslands­met í verð­bólgu verið slegin og hefðu Íslend­ingar þó ýmsu van­ist í verð­lags­málum áður. Ef miðað er við vísi­tölu neyslu­verðs, sem þá hét vísi­tala fram­færslu­kostn­að­ar, varð verð­bólgan mest frá febr­úar til mars það ár en vísi­talan hækk­aði um 10,3 pró­sent milli þess­ara tveggja mán­aða. Það sam­svarar 225 pró­sent verð­bólgu á ári. 

Auglýsing

Verð­bólgan fór alvar­lega úr bönd­unum síð­ari hluta árs­ins 1982. Í sept­em­ber það ár hækk­aði vísi­talan um 8,4 pró­sent. Verð­bólgan róað­ist ekki fyrr en ári síð­ar­. Í sept­em­ber 1983 hækk­aði vísi­talan um 0,5 pró­sent á milli mán­aða og var það í fyrsta sinn í rúm tvö ár sem hún hækk­aði um minna en 1 pró­sent á milli mán­aða. 

Í tólf mán­uði á und­an, það er frá ágúst 1982 til ágúst 1983, hækk­aði vísi­talan um 103 pró­sent, en það þýðir að verð­lag ríf­lega tvö­fald­að­ist á tólf mán­uð­um. Það þýðir þá auð­vitað líka að sá sem átti pen­inga­seðil í ágúst 1982 gat keypt helm­ingi minna fyrir hann í ágúst 1983. Verð­bólgan allt árið 1983, það er frá jan­úar 1983 til jan­úar 1984, mæld­ist rúm 70 pró­sent.

Verðbólga á Íslandi 1918-2017 Mynd: Hagstofan

Orðið verð­bólga ekki gam­alt í íslensku

Orðið verð­bólga hefur oft sett sterkan svip á umræðu um íslenskt efna­hags- og stjórn­mála­líf á und­an­förnum ára­tug­um, segir Jón Hilmar Jóns­son, ­rann­sókn­ar­pró­fessor á orð­fræðisviði við Stofnun Árna Magn­ús­sonar í íslenskum fræð­um, í grein sinni á Vís­inda­vefn­um. Hann bendir á að ein­föld orða­bók­ar­skýr­ing á hug­tak­inu sé „al­menn verð­hækkun sam­fara verð­falli á gjald­eyr­i“. 

„Meg­in­heiti hug­taks­ins í nálægum tungu­málum er inflation, orð af lat­neskri rót sem vísar upp­haf­lega til þess að eitt­hvað sé fyllt lofti eða blásið út. Hin hag­fræði­lega merk­ing orðs­ins kemur til sög­unnar í ensku um miðja 19. öld,“ segir hann. 

Orðið verð­bólga er ekki mjög gam­alt í íslensku, lík­lega frá þriðja ára­tug síð­ustu ald­ar, en orð­ið er í hópi þeirra fjöl­mörgu íslensku nýyrða þar sem orð­mynd­unin er lýsandi um merk­ing­una, jafn­framt því sem greina má end­uróm erlendrar fyr­ir­mynd­ar. Elsta dæmi um orðið í rit­máls­safni Orða­bók­ar­innar er úr þing­ræðu á Alþingi frá árinu 1927, þar sem Jónas Jóns­son frá Hriflu á í orða­skiptum við Jón Þor­láks­son for­sæt­is­ráð­herra, og gerir þar eft­ir­far­andi athuga­semd: 

En fjár­glæfra­menn er eins góð þýð­ing og sum þau orð, sem hæstv. ráðh. hefir auðgað tungu vora með, t.d. verð­bólga o.s.frv.

Á Vís­inda­vefnum er bent á að Héð­inn Valdi­mars­son hafi notað orðið verð­lags­bólga í grein­inni „Þróun auð­magns­ins“ sem hann ritar í Skírni árið 1925: 

Stríðs­gróð­inn lenti hjá stór­iðj­unni, og end­ur­reisn heilla lands­hluta gáfu henni aftur ágætan arð. Verð­lags­bólgan víðs­vegar um Norð­ur­álf­una flýtti fyrir þessu.

Tók nokkurn tíma fyrir orðið að festa sig í sessi

Jón Hilmar segir að svo sé að sjá sem nokkur tími hafi liðið þar til orðið verð­bólga hafi fest ­sig í sessi, að minnsta kosti í almennu máli. Elsta finn­an­legt dæmi um notkun þess í Morg­un­blað­inu er frá árinu 1931, þar sem sagt er frá falli sterl­ingspunds­ins: 

Með lækkun punds­ins ætla Eng­lend­ingar sjer að skapa hæg­fara verð­bólgu (in­flation) og örva atvinnu­lífið í England­i. 

Hann gerir ekki ráð fyrir að orðið sé orðið alkunn­ugt á þessum tíma, því erlenda jafn­heitið sé haft í svigum til glöggv­un­ar. 

„Af orð­inu verð­bólga hefur sprottið fjöl­skrúð­ugt orða­far sem á sinn hátt er lýsandi um þá mynd sem mál­not­endur gera sér af fyr­ir­bær­inu, eðli þess og áhrif­um. Eftir því sem verð­bólgan magn­ast og verður þrá­lát­ari mót­ast sú lík­ing sem fólgin er í orð­inu verð­bólgu­draug­ur,“ segir á Vís­inda­vefn­um.

Jafn­framt segir að orðið verð­bólgu­draugur end­ur­spegli vel þá afstöðu og reynslu að erfitt sé að ráða nið­ur­lögum verð­bólg­unnar og hún geri mönnum lífið leitt. En verð­bólgan hafi einnig þá ímynd að vera óvið­ráð­an­leg og stjórn­ast af sínu innra afli sem eng­inn fær við ráð­ið. Til marks um það séu orðin verð­bólgu­skrúfa og verð­bólgu­hjól, sem oft hafi verið gripið til í umræð­unni.

Verð­gildi krón­unnar hund­rað­faldað

Gamlir íslenskir peningarÍ byrjun árs 1981 varð gjald­mið­ils­breyt­ing á Íslandi; nýir pen­inga­seðlar voru gefnir út og verð­gildi krón­unnar var hund­rað­fald­að. ­Meðal ann­­ars voru sett­ir 10, 50, 100 og 500 króna seðlar í um­­ferð. Af þeim er nú aðeins 500 krónu seð­ill­inn enn í gildi en seinna bætt­ust við 1000, 2000, 5000 og 10000 króna seðl­ar. 

Þótt útgáfu 10, 50 og 100 krónu seðla hafi verið hætt á níunda og tíunda ára­tug síð­ustu aldar þá voru þeir enn í umferð lengi á eft­ir. Í nóv­em­ber 2005 var sett reglu­gerð um inn­köllun þess­ara seðla og var frestur til að skila þeim inn til 1. júní 2007. Eftir það var ekki hægt að nota seðl­ana. Í lok apríl árið 2006 voru enn í um­­ferð um 119 millj­­ón­ir króna af 10, 50 og 100 króna seðl­um, sam­kvæmt frétt Morg­un­blaðs­ins sama ár. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kórónuveirufaraldurinn leiddi af sér gríðarlega aukningu á atvinnuleysi.
Um ellefu þúsund manns hafa verið atvinnulaus í hálft ár eða lengur
26.437 manns eru atvinnulaus að öllu leyti eða hluta. Langtímaatvinnuleysi hefur stóraukist og þeir sem hafa verið án atvinnu í eitt ár eða lengur eru nú 156 prósent fleiri en fyrir ári.
Kjarninn 17. janúar 2021
Kjartan Sveinn Guðmundsson
Nýtt ár, ný hugmyndafræði: kynning á veisluhyggju
Kjarninn 17. janúar 2021
Lilja Dögg Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra.
„Þverpólitísk sátt“ um fjölmiðlafrumvarp í kortunum eftir að Stöð 2 boðaði læstar fréttir
Eftir að Sýn boðaði að fréttum Stöðvar 2 yrði læst virðist hreyfing að komast á frumvarp um styrki til einkarekinna fjölmiðla. Mennta- og menningarmálaráðherra telur að „þverpólitísk sátt“ sé að nást um styrkjakerfi, sem sjálfstæðismenn hafa lagst gegn.
Kjarninn 17. janúar 2021
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson formaður Miðflokksins.
Óttast að „tveggja flokka kerfi“ myndist ef flokkar útiloki samstarf við aðra
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Logi Einarsson eru sammála um að kjósendur eigi að hafa skýra sýn á hverskonar ríkisstjórnir flokkar vilji mynda eftir kosningar. Sigmundur vill þó ekki útiloka samvinnu með neinum og kallar Samfylkingu „útilokunarflokk.“
Kjarninn 17. janúar 2021
Frá dómssalnum á miðvikudaginn
Réttað yfir 355 manns í gömlu símaveri
Nokkuð óvenjuleg réttarhöld hófust á Ítalíu síðastliðinn miðvikudag, en í þeim er stór hluti 'Ndrangheta-mafíunnar, valdamestu glæpasamtaka landsins. Sökum mikils fjölda ákærðra og nýrra sóttvarnarreglna þurfti að sérútbúa dómssal í gömlu símaveri.
Kjarninn 17. janúar 2021
Söngflokkurinn Boney M naut mikilla vinsælda víða um heim undir lok áttunda áratugarins.
Boney M og stolnu lögin
Þegar sönghópurinn Boney M sló í gegn seint á áttunda áratug síðustu aldar með lögunum „Brown Girl in the Ring“ og „Rivers of Babylon“ grunaði engan að í kjölfarið fylgdu málaferli sem stæðu í áratugi.
Kjarninn 17. janúar 2021
Armin Laschet er nýr leiðtogi flokks Kristilegra demókrata, sem hefur tögl og haldir í þýskum stjórnmálum. Kannski tekur hann við af Merkel sem kanslari í haust.
Stormasöm vika í evrópskum stjórnmálum
Mögulegt áframhald „Merkelisma“ í Þýskalandi, barnabótaskandall hjá „teflon Mark“ í Hollandi og stjórnarkreppa af völdum smáflokks á Ítalíu er á meðal þess sem var efst á baugi í evrópskum stjórnmálum í vikunni.
Kjarninn 16. janúar 2021
Birgir Birgisson
Að finna upp hjólið
Kjarninn 16. janúar 2021
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar