Þegar verðbólgan fór mest upp í 85,7 prósent

Verðbólga hefur lengið plagað íslenskt samfélag og var árið 1983 einstaklega erfitt í því sambandi en þá voru ýmis Íslandsmet slegin. Kjarninn rifjar upp hvaðan orðið kemur og hvernig ástandið var árið 1983.

Í byrjun árs 1981 varð gjaldmiðilsbreyting á Íslandi og nýir peningaseðlar voru gefnir út, þar á meðal 10 krónu seðillinn.
Í byrjun árs 1981 varð gjaldmiðilsbreyting á Íslandi og nýir peningaseðlar voru gefnir út, þar á meðal 10 krónu seðillinn.
Auglýsing

Mesta verð­bólga sem mælst hefur á full­veld­is­tím­anum var árið 1983 þegar hún fór upp í 85,7 pró­sent. Verð­bólga – miðað við vísi­tölu neyslu­verðs án hús­næðis – mæld­ist 37,8 pró­sent full­veld­is­árið 1918 en árið 1922 var mesta verð­hjöðnun sem mælst hefur á Íslandi, eða 19,7 pró­sent. 

Þetta kemur fram í nýrri frétt Hag­stof­unnar sem birt­ist í til­efni ald­ar­af­mælis sjálf­stæðis og full­veldis Íslands.

Á Vís­inda­vef Háskóla Íslands segir að árið 1983 hafi ýmis Íslands­met í verð­bólgu verið slegin og hefðu Íslend­ingar þó ýmsu van­ist í verð­lags­málum áður. Ef miðað er við vísi­tölu neyslu­verðs, sem þá hét vísi­tala fram­færslu­kostn­að­ar, varð verð­bólgan mest frá febr­úar til mars það ár en vísi­talan hækk­aði um 10,3 pró­sent milli þess­ara tveggja mán­aða. Það sam­svarar 225 pró­sent verð­bólgu á ári. 

Auglýsing

Verð­bólgan fór alvar­lega úr bönd­unum síð­ari hluta árs­ins 1982. Í sept­em­ber það ár hækk­aði vísi­talan um 8,4 pró­sent. Verð­bólgan róað­ist ekki fyrr en ári síð­ar­. Í sept­em­ber 1983 hækk­aði vísi­talan um 0,5 pró­sent á milli mán­aða og var það í fyrsta sinn í rúm tvö ár sem hún hækk­aði um minna en 1 pró­sent á milli mán­aða. 

Í tólf mán­uði á und­an, það er frá ágúst 1982 til ágúst 1983, hækk­aði vísi­talan um 103 pró­sent, en það þýðir að verð­lag ríf­lega tvö­fald­að­ist á tólf mán­uð­um. Það þýðir þá auð­vitað líka að sá sem átti pen­inga­seðil í ágúst 1982 gat keypt helm­ingi minna fyrir hann í ágúst 1983. Verð­bólgan allt árið 1983, það er frá jan­úar 1983 til jan­úar 1984, mæld­ist rúm 70 pró­sent.

Verðbólga á Íslandi 1918-2017 Mynd: Hagstofan

Orðið verð­bólga ekki gam­alt í íslensku

Orðið verð­bólga hefur oft sett sterkan svip á umræðu um íslenskt efna­hags- og stjórn­mála­líf á und­an­förnum ára­tug­um, segir Jón Hilmar Jóns­son, ­rann­sókn­ar­pró­fessor á orð­fræðisviði við Stofnun Árna Magn­ús­sonar í íslenskum fræð­um, í grein sinni á Vís­inda­vefn­um. Hann bendir á að ein­föld orða­bók­ar­skýr­ing á hug­tak­inu sé „al­menn verð­hækkun sam­fara verð­falli á gjald­eyr­i“. 

„Meg­in­heiti hug­taks­ins í nálægum tungu­málum er inflation, orð af lat­neskri rót sem vísar upp­haf­lega til þess að eitt­hvað sé fyllt lofti eða blásið út. Hin hag­fræði­lega merk­ing orðs­ins kemur til sög­unnar í ensku um miðja 19. öld,“ segir hann. 

Orðið verð­bólga er ekki mjög gam­alt í íslensku, lík­lega frá þriðja ára­tug síð­ustu ald­ar, en orð­ið er í hópi þeirra fjöl­mörgu íslensku nýyrða þar sem orð­mynd­unin er lýsandi um merk­ing­una, jafn­framt því sem greina má end­uróm erlendrar fyr­ir­mynd­ar. Elsta dæmi um orðið í rit­máls­safni Orða­bók­ar­innar er úr þing­ræðu á Alþingi frá árinu 1927, þar sem Jónas Jóns­son frá Hriflu á í orða­skiptum við Jón Þor­láks­son for­sæt­is­ráð­herra, og gerir þar eft­ir­far­andi athuga­semd: 

En fjár­glæfra­menn er eins góð þýð­ing og sum þau orð, sem hæstv. ráðh. hefir auðgað tungu vora með, t.d. verð­bólga o.s.frv.

Á Vís­inda­vefnum er bent á að Héð­inn Valdi­mars­son hafi notað orðið verð­lags­bólga í grein­inni „Þróun auð­magns­ins“ sem hann ritar í Skírni árið 1925: 

Stríðs­gróð­inn lenti hjá stór­iðj­unni, og end­ur­reisn heilla lands­hluta gáfu henni aftur ágætan arð. Verð­lags­bólgan víðs­vegar um Norð­ur­álf­una flýtti fyrir þessu.

Tók nokkurn tíma fyrir orðið að festa sig í sessi

Jón Hilmar segir að svo sé að sjá sem nokkur tími hafi liðið þar til orðið verð­bólga hafi fest ­sig í sessi, að minnsta kosti í almennu máli. Elsta finn­an­legt dæmi um notkun þess í Morg­un­blað­inu er frá árinu 1931, þar sem sagt er frá falli sterl­ingspunds­ins: 

Með lækkun punds­ins ætla Eng­lend­ingar sjer að skapa hæg­fara verð­bólgu (in­flation) og örva atvinnu­lífið í England­i. 

Hann gerir ekki ráð fyrir að orðið sé orðið alkunn­ugt á þessum tíma, því erlenda jafn­heitið sé haft í svigum til glöggv­un­ar. 

„Af orð­inu verð­bólga hefur sprottið fjöl­skrúð­ugt orða­far sem á sinn hátt er lýsandi um þá mynd sem mál­not­endur gera sér af fyr­ir­bær­inu, eðli þess og áhrif­um. Eftir því sem verð­bólgan magn­ast og verður þrá­lát­ari mót­ast sú lík­ing sem fólgin er í orð­inu verð­bólgu­draug­ur,“ segir á Vís­inda­vefn­um.

Jafn­framt segir að orðið verð­bólgu­draugur end­ur­spegli vel þá afstöðu og reynslu að erfitt sé að ráða nið­ur­lögum verð­bólg­unnar og hún geri mönnum lífið leitt. En verð­bólgan hafi einnig þá ímynd að vera óvið­ráð­an­leg og stjórn­ast af sínu innra afli sem eng­inn fær við ráð­ið. Til marks um það séu orðin verð­bólgu­skrúfa og verð­bólgu­hjól, sem oft hafi verið gripið til í umræð­unni.

Verð­gildi krón­unnar hund­rað­faldað

Gamlir íslenskir peningarÍ byrjun árs 1981 varð gjald­mið­ils­breyt­ing á Íslandi; nýir pen­inga­seðlar voru gefnir út og verð­gildi krón­unnar var hund­rað­fald­að. ­Meðal ann­­ars voru sett­ir 10, 50, 100 og 500 króna seðlar í um­­ferð. Af þeim er nú aðeins 500 krónu seð­ill­inn enn í gildi en seinna bætt­ust við 1000, 2000, 5000 og 10000 króna seðl­ar. 

Þótt útgáfu 10, 50 og 100 krónu seðla hafi verið hætt á níunda og tíunda ára­tug síð­ustu aldar þá voru þeir enn í umferð lengi á eft­ir. Í nóv­em­ber 2005 var sett reglu­gerð um inn­köllun þess­ara seðla og var frestur til að skila þeim inn til 1. júní 2007. Eftir það var ekki hægt að nota seðl­ana. Í lok apríl árið 2006 voru enn í um­­ferð um 119 millj­­ón­ir króna af 10, 50 og 100 króna seðl­um, sam­kvæmt frétt Morg­un­blaðs­ins sama ár. 

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Nýtt merki þjóðkirkjunnar sem var komið fyrir á nýjum húsakynnum Biskupsstofu að Katrínatúni 4 síðastliðinn miðvikudag.
Um 132 þúsund landsmenn standa utan þjóðkirkjunnar
Þeim landsmönnum sem skráðir eru í þjóðkirkjuna hefur fækkað umtalsvert síðastliðinn áratug. Auk þess hefur henni ekki tekist að ná inn þeim tæplega 44 þúsund nýju Íslendingum sem hafa anna hvort fæðst eða flutt hafa til landsins á tímabilinu.
Kjarninn 7. desember 2019
Samfélag Namibíumanna í Bandaríkjunum afhendir sendiherra Íslands þar í landi yfirlýsingu sína.
Vilja að Samherji skili peningunum til namibísku þjóðarinnar
Samfélag Namibíumanna í Bandaríkjunum gera verulega athugasemd við ummæli Bjarna Benediktssonar um hver ástæðan fyrir Samherjamálinu sé. Þau vilja að Ísland biðji Namibíu afsökunar og að Samherji skili peningum til namibísku þjóðarinnar.
Kjarninn 7. desember 2019
Matthildur Björnsdóttir
Of mikil rómantík í kringum barneignir
Kjarninn 7. desember 2019
Mótmælendur á Möltu í lok nóvember 2019
„Við megum ekki hægja á okkur“
Íslensk kona búsett á Möltu til margra ára segir að ekki megi hægja á mótmælum þar í landi en margir krefjast þess að forsætisráherrann segi af sér nú þegar vegna spillingar.
Kjarninn 7. desember 2019
Þrír flokkar leggja til þrjár leiðir sem brjóta upp tangarhald á sjávarútvegi
Verði nýtt frumvarp að lögum verður tangarhald nokkurra hópa á íslenskum sjávarútvegi brotið upp. Allar útgerðir sem halda á meira en eitt prósent kvóta verða að skrá sig á markað og skilyrði um hvað teljist tengdir aðilar þrengd mjög.
Kjarninn 7. desember 2019
Þórður Snær Júlíusson
Það hagnast enginn á ógagnsæi nema sá sem hefur eitthvað að fela
Kjarninn 7. desember 2019
Zúistar til rannsóknar hjá héraðssaksóknara
Fjárreiður Zuism, trúfélags sem ríkið telur að sé málamyndafélagsskapur með þann tilgang að komast yfir skattfé, eru til rannsóknar hjá embætti sem rannsakar efnahagsbrot. Félagsmenn eru nú um helmingi færri en þeir voru 2016.
Kjarninn 7. desember 2019
Mikill samdráttur í innflutningi milli ára
Vöruviðskipti þjóðarbússins við útlönd eru hagstæðari nú en fyrir ári. Sé rýnt í tölurnar, sést að ástæðan er einfaldlega minni neysla heima fyrir.
Kjarninn 7. desember 2019
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar