Mynd: Skjáskot/RÚV

Búið að nota 56 milljarða af skattfrjálsri séreign inn á húsnæðislán

Þeir sem nota séreignarsparnað til að greiða niður húsnæðislán njóta ýmissa gæða umfram aðra landsmenn. Atvinnurekendur þeirra og ríkið taka þátt í að greiða niður húsnæðislánið þeirra. Samt nýttu einungis 23 þúsund einstaklingar sér úrræðið í fyrra. Tekjuhærri eru mun líklegri til þess að nýta það en aðrir. Úrræðið verður framlengt sem hluti af lífskjarasamningnum.

Alls hafa Íslendingar notað 56 milljarðar króna af séreignasparnaði sínum til að greiða niður höfuðstól húsnæðislána sinna frá árinu 2014, þegar heimild til þess var veitt sem hluti af Leiðréttingunni. Inni í þeirri tölu eru bæði framlög einstaklinganna sjálfra og mótframlög launagreiðenda. Þetta kemur fram í greinargerð með lagafrumvarpi sem á að framlengja úrræðið til ársins 2021.

Þeir sem safna séreignarsparnaði fá í raun launahækkun sem aðrir fá ekki. Sparnaðurinn virkar þannig að einstaklingur greiðir sjálfur hluta sparnaðarins en fær viðbótarframlag frá launagreiðanda á móti.

Úrræðið sem stjórnvöld bjóða upp á, að ráðstafa séreignarsparnaði inn á höfuðstól húsnæðislána, felur því í sér að atvinnurekendur eru að greiða hluta af húsnæðiskostnaði þeirra sem nýta sér það. Gróflega má ætla að framlag atvinnurekenda sem ráðstafað hefur verið inn á húsnæðislán sé nú þegar nálægt 20 milljörðum króna.

Auglýsing

Auk þess er úrræðið skattfrjálst. Þ.e. íslenska ríkið gefur eftir tekjur til þeirra sem nýta sér þetta úrræði. Samanlagt tekjutap ríkis og sveitarfélaga á ári vegna þessa er um þrír milljarðar króna, miðað við mat á áhrifum á framlengingu úrræðisins frá 2019 til 2021. Allt í allt má ætla að skattgreiðslur sem ríkissjóður muni gefa eftir til þess hóps sem nýtir sér úrræðið verði á bilinu 18 til 19 milljarðar króna frá miðju ári 2014 og fram til júníloka 2021.

Þessi skattaafsláttur hefur hins vegar lítið sem engin áhrif á ráðstöfunartekjur ríkissjóðs í dag eða á næstu árum vegna þess að séreignarsparnaður er skattlagður við útgreiðslu. Þ.e. þegar fólk fer á eftirlaun. Þorri þeirra sem eru að nýta sér úrræðið í dag eiga töluvert langt í það. Því er verið að veita skattaafslátt á kostnað framtíðarkynslóða. Þetta er raunar staðfest í greinargerð frumvarpsins þar sem segir að „framlengingin hefur lítil áhrif á afkomu ríkis og sveitarfélaga á tímabili nýframlagðrar fjármálaáætlunar sem nær til ársins 2024.“

Þá sýna opinberar tölur að það er lítill hluti landsmanna sem nýtir sér úrræðið, og nýtur þar af leiðandi þeirra viðbótargæða sem því fylgja. Að jafnaði er iðgjöldum vegna séreignasparnaðar ráðstafað inn á lán 23 þúsund einstaklinga í hverjum mánuði. Í fyrra nam nýtingin 12,8 milljörðum króna og minnkaði lítillega á milli ára.

Á vinnumarkaði á Íslandi voru 203.700 í lok síðasta árs. Það þýðir að séreignarsparnaðarúrræðið var nýtt af um 11,3 prósent vinnandi einstaklinga í fyrra.

Byrjaði sem Leiðrétting

Í kynningu á Leiðréttingunni, stærsta máli ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, sem fram fór í Hörpu í mars 2014 kom fram að heildarumfang hennar yrði 150 milljarðar króna. Um 80 milljarðar króna áttu að vera greiðsla úr ríkissjóði inn á höfuðstól þess hóps sem hafði verið með verðtryggð húsnæðislán á árunum 2008 og 2009, óháð efnahag. Á endanum nam Leiðréttingagreiðslan 72,2 milljörðum króna. Hún fór að mestu til tekju­hærri og eign­ar­meirihópa sam­fé­lags­ins.

Um 70 milljarðar króna áttu síðan að koma til vegna þess að landsmönnum yrði gert kleift að nota séreignasparnað sinn skattfrjálst til að borga niður húsnæðislán sín í þrjú ár, frá miðju ári 2015 og fram til 30. júní 2017.

Leiðréttingin var kynnt í Hörpu í mars 2014.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Heimildin til að nota séreignarsparnað til að greiða niður húsnæðislán var framlengd í október 2016, í aðdraganda kosninga þess árs, fram á mitt sumar 2019. Í hinum svokölluðu lífskjarasamningum, aðgerðarpakka stjórnvalda til að skera á hnút í kjaradeilum fyrr á þessu ári, var meðal annars lofað að framlengja heimildina til sumarsins 2021.

Þrátt fyrir að upprunalega tímabilið sé liðið, að næstum allt fyrsta framlengingartímabilið og búið sé að ákveða enn lengri líftíma hafa einungis 80 prósent þeirra upphæðar sem þáverandi ráðamenn þjóðarinnar sögðu að yrði ráðstafað inn á húsnæðislán með séreignarsparnaði fyrir mitt ár 2017 ratað þangað.

Mun færri nýta sér en reiknað var með

Þegar úrræðið um að nota séreignarsparnað sinn skattfrjálst til að greiða niður húsnæðislán var kynnt var metið hversu margir gætu nýtt sér það. Niðurstaðan var sú að alls hefðu rúmlega 62.800 fjölskyldur getað nýtt sér það og þaðan er talan 70 milljarðar króna komin.

Þetta reyndir verulegt ofmat. Í apríl 2018, tæpu ári eftir að upprunalega gildistímabilið var liðið, greindi Kjarninn frá því að 45 einstaklingar, ekki fjölskyldur, hefðu nýtt séreignasparnað til að borga niður höfuðstól húsnæðislána sinna. Í svari fjármála- og efnahagsráðuneytisins við fyrirspurn Kjarnans um málið sagði að ljóst væri að „mun færri hafa kosið að nýta sér þennan möguleika“ en lagt var upp með.

Auglýsing

Það hefur alltaf legið fyrir að líklegra væri að tekjuhærri landsmenn myndu nýta sér úrræðið. Í skýrslu sér­fræð­inga­hóps um höf­uð­stólslækk­un, sem skil­aði af sér í nóv­em­ber 2013 og var stýrt af Sig­urði Hannessyni, nú framkvæmdastjóra Samtaka iðnaðarins, kom fram að með­al­launa­tekjur fjöl­skyldna sem spör­uðu í sér­eign og skuld­uðu í fast­eign væri miklu hærri en með­al­launa­tekjur þeirra sem spara ekki. „Al­mennt eru tekjur þeirra sem spara í sér­eigna­líf­eyr­is­sparn­aði mun hærri en hinna sem ekki gera það,“ segir orð­rétt í skýrsl­unni.

Þar sagði einnig að „tekju­mis­munur þeirra sem spara og gera það ekki er mik­ill á öllum aldri. Hér er alls staðar átt við fast­eigna­eig­endur sem skulda eitt­hvað í fast­eign­inn­i.“

Hagstæðar aðstæður

Hugmyndin á bak við séreignasparnaðarleiðina var sú að gefa þeim sem safna slíkum kost á því að stýra því betur hvernig sparnaður þeirra sé fjárfestur. Vanalega er séreignarsparnaði ráðstafað í fjárfestingar í verðbréfum, en með úrræðinu var hægt að fjárfesta frekar í steypu. Eigin steypu.

Ómögulegt er að segja um hvort muni skila betri ávöxtun til lengri tíma fyrir þá sem eiga t.d. nokkra tugi ára í að fara á eftirlaun. En skattaafslátturinn sem fylgir fjárfestingunni í eigin fasteign veitir þeirri leið strax forskot í ávöxtun. Auk þess hafa aðstæður á íslenskum húsnæðismarkaði verið einkar hagstæðar þeim sem hafa getað keypt eignir á honum á undanförnum árum.

Auglýsing

Séreignarsparnaðarleiðin, sé hún fullnýtt, getur til að mynda gert hjónum með meðaltekjur kleift að nánast tvöfalda þá tölu sem fer til niðurgreiðslu á höfuðstól húsnæðislána þeirra á mánuði. Auk þess hafa vextir á húsnæðislánum hríðlækkað á skömmum tíma og eru lægstu breytilegu  verðtryggðu húsnæðislánavextir nú 2,15-2,18 prósent. Til viðbótar var verðbólga undir verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands frá því í febrúar 2014 og fram á haustið 2018. Síðan þá hefur hún verið um eða yfir þrjú prósent og stendur í dag í 3,3 prósentum. Þjóðhagsspá Hagstofu Íslands gerir ráð fyrir því að ársverðbólgan í ár verði 3,4 prósent.

Þá hefur húsnæðisverð á höfuðborgarsvæðinu hækkað um 60 prósent frá því að séreignarsparnaðarúrræðið tók gildi sumarið 2014.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar