Skipulögðu kjarnorkuárásir á Danmörku

Það er ekki ofmælt að yfirstjórn danska hersins og margir háttsettir danskir stjórnarráðsstarfsmenn hafi orðið undrandi þegar þeir hlýddu á fyrirlestur tveggja danska sérfræðinga skömmu fyrir jól.

kjarnorkusprengja
Auglýsing

Fyr­ir­les­ar­arnir tveir voru þeir Peer Hen­rik Han­sen yfir­maður Kalda­stríðs­safns­ins á Langa­landi, Lang­elands­for­tet, og Steen And­er­sen sér­fræð­ingur á danska Rík­is­skjala­safn­inu. Þeir hafa um nær tveggja ára skeið unnið að rann­sóknum á skjölum úr safni pólska hers­ins. Skjala­safn­ið, sem er mikið að vöxt­um, hefur þangað til fyrir örfáum árum verið varð­veitt í lok­uðum geymslum pólska hers­ins. Tví­menn­ing­arn­ir, sem báðir eru vel kunn­ugir sögu kalda stríðs­ins, höfðu ákveðið að ein­beita sér að gögnum sem vörð­uðu hern­að­ar­á­ætl­anir Pól­verja ef til hern­að­ar­á­taka kæmi milli ríkja Atl­ants­hafs­banda­lags­ins og Var­sjár­banda­lags­ins. Á ráð­stefn­unni gerðu þeir einnig grein fyrir skýrslu frá banda­rísku leyni­þjón­ust­unni, skýrslu sem þangað til fyrir skömmu var merkt „top secret“.

Kalda stríðið

Kalda stríðið mun rit­höf­und­ur­inn George Orwell fyrstur manna hafa notað í rit­gerð sem hann skrif­aði árið 1945. Hug­takið er notað um tíma­bilið frá því skömmu eftir lok síð­ari heims­styrj­aldar og fram til 1991, árs­ins þegar Sov­ét­ríkin lið­uð­ust í sund­ur. Stór­veld­in, Banda­ríkin og Sov­ét­ríkin stóðu fyrir stofnun hern­að­ar­banda­laga, ann­ars vegar Atl­ants­hafs­banda­lags­ins, NATO, og Var­sjár­banda­lags­ins hins veg­ar. 

Auglýsing
NATO var stofnað árið 1949 en Var­sjár­banda­lagið sex árum síð­ar, 1955. Þótt Banda­ríkja­menn og Sov­ét­menn hafi verið banda­menn undir lok síð­ari heims­styrj­aldar höfðu þeir afar ólíkar hug­myndir um skipan mála eftir að stríð­inu lauk. Þegar dró að lokum styrj­ald­ar­innar hitt­ust leið­togar Banda­ríkj­anna, Bret­lands og Sov­ét­ríkj­anna, þeir Frank­lin D. Roos­evelt, Win­ston Churchill og Jósef Stalín þrisvar sinn­um, þar á meðal á Krím­skaga (Jalta­ráð­stefn­an) til að ráða ráðum sín­um. Austur Evr­ópa var á áhrifa­svæði Sov­ét­ríkj­anna og Þýska­landi var  skipt upp, og Berlín var einnig skipt, þótt borgin væri í raun stað­sett á yfir­ráða­svæði Sov­ét­manna. Með þess­ari skipt­ingu leið­tog­anna þriggja varð til hið svo­nefnda járn­tjald. Saga kalda stríðs­ins verður ekki rakin frekar hér en næstu ára­tug­ina stóðu bæði NATO ríkin og ríki Var­sjár­banda­lags­ins fyrir stór­felldri hern­að­ar­upp­bygg­ingu, víg­bún­að­ar­kapp­hlaupi. Þótt stundum skylli hurð nærri hælum kom aldrei til beinna átaka milli Banda­ríkj­anna og Sov­ét­ríkj­anna. Á níunda ára­tug síð­ustu aldar svo urðu miklar breyt­ing­ar, sem meðal ann­ars leiddu til falls Sov­ét­ríkj­anna, og loka kalda stríðs­ins. 

Pól­verjar höfðu Dan­mörku á sinni könnu

Þótt mikil leynd hafi hvílt yfir öllu því sem við kom hern­að­ar­upp­bygg­ingu og áætl­unum Var­sjár­banda­lags­ins og NATO lak vita­skuld ýmis­legt út. Það var til dæmis vitað að innan Var­sjár­banda­lags­ins, þar sem Sov­ét­menn voru pott­ur­inn og pann­an, ríkti það fyr­ir­komu­lag að aðild­ar­ríkin höfðu til­tekin lönd, eða land­svæði, á sinni könnu, ef svo mætti að orði kom­ast. Sam­kvæmt skipu­lag­inu „til­heyrði“ Dan­mörk Pól­landi. Þetta hefur lengi verið vit­að. En í pólsku skjöl­unum var hins­vegar margt sem fáir, utan innsta hring danska varn­ar­mála­ráðu­neyt­is­ins, vissu um. Þær hern­að­ar­á­ætl­anir Pól­verja sem gert var ráð fyrir í skjöl­unum fengu við­stadda á fyr­ir­lestri sér­fræð­ing­anna til að grípa and­ann á lofti. En áður en að þeirri frá­sögn kom rifj­uðu fyr­ir­les­ar­arnir upp „við­vör­un­ar­bún­að“ Dana. Sem fékk við­stadda til að brosa út í ann­að. 

Sendi­stöð og loft­net  

Leyni­þjón­usta danska hers­ins taldi sig vita að ef til þess kæmi að Pól­verjar réð­ust inn í Dan­mörku myndi her­lið þeirra ganga á land við smá­bæ­inn Faxe á Suð­ur­-­Sjá­landi. Leyni­þjón­ustan ákvað þess vegna að ráða ungan mann, búsettan við Hafn­ar­göt­una í Faxe, sem eins­konar útvörð. Hann fékk þjálfun í að þekkja far­ar­tæki pólska hers­ins, ekki síst bryn­varða her­flutn­inga­vagna og flutn­inga­bíla. Hann sinnti þess­ari vinnu (sem auka­starfi) árum saman og fékk með reglu­legu milli­bili sendar myndir og teikn­ingar af nýj­ustu tækjum og tólum Pól­verja, svo hann gæti borið kennsl á þau pólsku tæki sem færu um veg­inn og rugl­aði þeim ekki saman við her- og flutn­inga­bíla danska hers­ins. 

Auglýsing
Á  gafli húss „út­varð­ar­ins“ hafði leyni­þjón­ustan komið fyrir lítt sýni­legu loft­neti og á háa­lofti í hús­inu var öfl­ugur rad­íó­send­ir, með tal­stöð. Ef stríð skylli á skyldi „út­vörð­ur­inn“ fylgj­ast grannt með umferð og sæi hann skyndi­lega pólsk hertól á veg­inum átti hann umsvifa­laust að kveikja á tal­stöð­inni og láta yfir­stjórn hers­ins vita. „Út­vörð­ur­inn“ sinnti starf­inu af kost­gæfni árum sam­an, próf­aði sendi­bún­að­inn af og til, en aldrei kom til þess að hann sæi pólska her­liðið koma storm­andi eftir veg­inum og hann þyrfti að gera við­vart. Það var þessi frá­sögn sem fékk við­stadda á áður­nefndri ráð­stefnu dönsku sér­fræð­ing­anna til að brosa. Þótt hug­myndin um „út­vörð­inn“ með tal­stöð­ina hafi kannski einu sinni verið góð og gild voru áætl­anir Pól­verja, ef til stríðs kæmi, af allt öðrum toga. 

Flug­maður skrifar grein

Í októ­ber í fyrra skrif­aði fyrr­ver­andi flug­maður í pólska hernum grein í tíma­ritið Polityka. Þar sagði hann frá því að þeir félag­arnir í flug­hernum hefðu stund­um, á átt­unda og níunda ára­tugn­um, rætt það að ef til stríðs kæmi  myndu þeir ekki bara vera orustuflug­menn heldur líka lands­lags­arki­tekt­ar. Þeir myndu, ef til þess kæmi, taka á loft frá her­flug­vell­inum við Szczecin (Stett­in) og skömmu síðar yrði hluti Sjá­lands óþekkj­an­leg­ur, sér­stak­lega Faxe og nágrenni. „Þannig er það nefni­lega með kjarn­orku­sprengj­ur“ sagði flug­mað­ur­inn fyrr­ver­andi. Greinin vakti ekki mikla athygli og full­yrð­ingar flug­manns­ins um kjarn­orku­sprengjur þóttu ekki trú­verð­ug­ar.

Leift­ur­sókn­ar­á­ætl­un­in 

Þótt áður­nefndar full­yrð­ingar flug­manns­ins fyrr­ver­andi hafi ekki þótt trú­verð­ugar eða vakið athygli reynd­ist frá­sögn hans af hugs­an­legum árásum á Dan­mörku ekki hrein ýkju­saga.

Þegar dönsku sér­fræð­ing­arnir kynntu, á ráð­stefn­unni áður­nefndu, áætl­anir Pól­verja um árásir á Dan­mörku var við­stöddum væg­ast sagt brugð­ið. Þar var í stuttu máli gert ráð fyrir að með leift­ur­sókn (blitzkrieg) yrði danski her­inn gjörsigr­aður á nokkrum dög­um. Pólski her­inn myndi ryðj­ast gegnum norð­ur­hluta Þýska­lands og áfram til Jót­lands. Jafn­framt myndi flug­her­inn varpa sprengjum á svæðið við Faxe og i fram­hald­inu myndu sveitir pólska hers­ins ganga þar á land. Wojciech Witold Jaruzelski var yfirmaður hersins þegar hernaðaráætlunin gegn Danmörku var gerð. Hann varð síðar leiðtogi Póllands.

Í gögn­unum úr pólska skjala­safn­inu má meðal ann­ars finna kort af  Dan­mörku þar sem teikn­aðir hafa verið inn ákveðnir staðir og núm­erað­ir, eins­konar vinnu­á­ætlun vegna inn­rás­ar­inn­ar.

Það sem kom ráð­stefnu­gestum mest á óvart var að í áætl­unum Pól­verja var gert ráð fyrir að beitt yrði kjarn­orku­vopn­um.  

Skýrslur banda­rísku leyni­þjón­ust­unnar

Sam­kvæmt skýrslu banda­rísku leyni­þjón­ust­unnar CIA, frá árinu 1984, yrði atburða­rásin með nokkuð öðrum hætti en lýst er í pólsku gögn­un­um. Þar yrði byrjað með árás á Faxe (eins og flug­mað­ur­inn lýsti) og sprengjum varpað á Sjá­land. Jafn­framt yrði ráð­ist inn í Jót­land, með flug­her og land­her. Í nýrri skýrslu, frá árinu 1989, er einnig fjallað um varnir Dan­merk­ur, og þær eru sagðar litlar og van­mátt­ug­ar. Dönsk stjórn­völd hafi hvað eftir annað skorið niður fjár­veit­ingar til hern­að­ar­mála, meg­in­á­stæða þess er að yfir­menn danskra varn­ar­mála hafi talið hætt­una á inn­rás frá Pól­verjum litla sem enga. Þess vegna yrðu Danir auð­veld bráð pólsks inn­rás­ar­liðs. 

Í þess­ari skýrslu er því einnig velt upp hvers vegna Pól­verjar myndu leggja svona mikla áherslu á að sigra Dan­mörku á nokkrum dög­um, í leift­ur­stríði. Skýrslu­höf­undar CIA telja ástæð­una vera þá að Pól­verjar vildu sanna sig fyrir Sov­ét­mönnum og enn fremur með því að sýna slíkan styrk gætu þeir hugs­an­lega komið í veg fyrir að Pól­land yrði jafn illa úti.

Áttu Pól­verjar kjarna­vopn?

Í skýrslu CIA, þeirri frá 1989, kemur fram að Pól­verjar hafi ráðið yfir kjarna­vopnum sem yrðu notuð við inn­rás í Dan­mörku. Ekki er nánar til­greindur fjöldi og styrkur þess­ara vopna en talan 18 kemur fyrir í skýrsl­unni. Í grein sem birt­ist fyrir nokkrum mán­uðum í pólska vís­inda­tíma­rit­inu Focus er full­yrt að Pól­verjar hafi á árum kalda stríðs­ins geymt (eins og það er orð­að) kjarna­vopn sem hefðu að styrk­leika sam­tals jafn­gilt 500 sprengjum eins og þeirri sem varpað var á japönsku borg­ina Hiros­hima 6. ágúst árið 1945. Vopnin hefðu verið geymd í Pól­landi um tutt­ugu ára skeið en hvað síðan hefði orðið um þau, og hver raun­veru­legur eig­andi var, kemur ekki fram í skýrsl­unn­i. 

Í áætlun þeirri sem varð­veitt er í pólska rík­is­skjala­safn­inu var ekki nefnd nein tala um fjölda kjarna­vopna í höndum Pól­verja.

Það er athygl­is­vert að síð­ari skýrsla CIA var gerð árið 1989, sama árið og Berlín­ar­múr­inn féll en sá atburður mark­aði enda­lok kalda stríðs­ins. 

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Kvótaþak óbreytt í tillögum – sem og hvað aðilar þurfi að eiga hvor í öðrum til að teljast tengdir
Lokaskýrsla verkefnastjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni hefur litið dagsins ljós og hefur hún verið afhent Kristjáni Þór Júlíussyni, sjávarútvegsráðherra. Einn stjórnarmeðlimur setur sérstakan fyrirvara við skýrsluna.
Kjarninn 10. júlí 2020
Pottersen
Pottersen
Pottersen – 39. þáttur: Naumlega sloppið!
Kjarninn 10. júlí 2020
Ingimundur Bergmann
Hótelhald, búfjárhald og pólitík
Kjarninn 10. júlí 2020
Páll Matthíasson, forstjóri Landspítalans.
„Allir eru á dekki“ við að tryggja áfram landamæraskimun
Starfsfólk Landspítalans hefur brugðist við „af ótrúlegri snerpu og atorku“ með það að markmiði að tryggja að skimun á landamærum geti haldið áfram eftir 13. júlí. „Allir eru á dekki,“ segir Páll Matthíasson, forstjóri spítalans.
Kjarninn 10. júlí 2020
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir – Börnin
Kjarninn 10. júlí 2020
Félag leikskólakennara skrifar undir nýjan kjarasamning
Þrjú aðildarfélög KÍ hafa skrifað undir kjarasamninga við samninganefnd Sambands íslenskra sveitarfélaga: Félag leikskólakennara, Skólastjórafélag Íslands og Félag stjórnenda leikskóla.
Kjarninn 10. júlí 2020
Farþegaskipið Boreal heldur frá Reykjavíkurhöfn á morgun. Það tekur um 200 farþega en í fyrstu siglingunni verða á bilinu 50 til 60 farþegar sem allir koma með flugi frá París á morgun.
Ekki fást upplýsingar um sóttvarnaráðstafanir frá umboðsaðila Boreal
Fyrsta farþegaskip sumarsins heldur frá Reykjavíkurhöfn á morgun. Starfsfólk skipafélags tjáir sig ekki um sóttvarnaráðstafanir sem gerðar hafa verið vegna farþega sem hyggjast sigla, en þeir koma með flugi frá París á morgun.
Kjarninn 10. júlí 2020
Farandverkamenn í haldi lögreglumanna í lok maí.
„Blaðamennska er ekki glæpur“
Yfirvöld í Malasíu hafa ítrekað yfirheyrt fréttamenn sem fjallað hafa um aðstæður farandverkamanna í landinu í faraldri COVID-19. Hópur fréttamanna Al Jazeera var yfirheyrður í dag vegna heimildarmyndar sem varpar ljósi á harðar aðgerðir gegn verkamönnum.
Kjarninn 10. júlí 2020
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar