Pexels - Open source myndasöfn

Krónan í höftum: Bjargvættur í fangelsi

Íslenska krónan, gagn hennar og lestir, er eitt helstu þrætuepli íslenskrar þjóðar. Frá aldarmótum hafa farið fram þrjár mismunandi tilraunir í að stýra henni þannig að gagnsemi krónunnar sé sem mest, en að lestir þessa örgjaldmiðils láti sem minnst á sér kræla. Þessar tilraunir hafa gengið misjafnlega. Næstu þrjá daga mun Kjarninn fjalla um þær. Í dag verður tímabilið frá árinu hruni 2008 og fram til vormánaða 2017, þegar höftum var lyft, greint.

Banka­hrunið haustið 2008 eru mestu ham­farir af manna­völdum sem orðið hafa á Íslandi. Það hafði gríð­ar­leg, og umfangs­mik­il, áhrif á mörg svið sam­fé­lags­ins. Það orsak­aði að krónan veikt­ist um tugi pró­­senta, að verð­­bólga fór í 18,6 pró­­sent um tíma, stýri­vextir í 18 pró­­sent, atvinn­u­­leysi í tveggja stafa tölu, rík­­is­­sjóður fór úr því að vera nær skuld­­laus í að verða nær gjald­­þrota, skuldir heim­ila marg­­föld­uð­ust, skattar voru hækk­­að­ir, sparn­aður tap­að­ist, neyð­ar­lög tóku gildi, fjár­­­magns­höft voru sett, Íslands þurfti að leita til Alþjóða­gjald­eyr­is­­sjóðs­ins eftir aðstoð og allt traust milli almenn­ings og stofn­ana sam­­fé­lags­ins hvarf. 

Stærstu ástæð­una fyr­ir  þess­um afleið­ing­um, sem íslenskur almenn­ingur þurfti að axla, var að finna í atferli íslenskra banka, og þeirra sem stjórn­­uðu þeim. Það sem ýkti afleið­ing­arnar veru­lega var íslenska krón­an.

Eng­inn annar kostur en að reisa múra

Íslenska krónan hríð­féll á árinu 2008. Á örfáum mán­uðum fór staða íslenskra laun­þega frá því að vera með há laun í öllum alþjóð­legum sam­an­burði í nákvæm­lega hina átt­ina. Inn­fluttar vörur og þjón­usta og utan­lands­ferðir urðu miklu dýr­ari en áður. Þau íslensku heim­ili sem höfðu tekið mynt­körfu­lán til að kaupa sér bíla eða jafn­vel hús­næði sáu lánin stökk­breyt­ast. Sömu sögu er að segja um fyr­ir­tæki sem höfðu tekjur í íslenskum krónum en höfðu ákveðið að skuld­setja sig í öðrum gjald­miðl­um. Og sveit­ar­fé­lög. 

Auglýsing

Seðla­banki Íslands hafði lánað nær allan aðgengi­legan gjald­eyr­is­vara­forða sinn, alls 500 millj­ónir evra, til Kaup­þings 6. októ­ber 2008, í þeirri von að hann myndi hjálpa bank­anum að lifa af. Af því varð ekki og Kaup­þing for í þrot nokkrum dögum síð­ar. Árni M. Mathies­en, þáver­andi fjár­mála­ráð­herra, lýsti því þannig í bók sem hann gaf út fyrir nokkrum árum um banka­hrunið og afleið­ingar þess, og kall­að­ist Frá banka­hruni til bylt­ing­ar, að Seðla­­bank­inn hafi „látið Kaup­­þing hafa allan gjald­eyr­is­­forð­ann sem þeir voru með hér heima þannig að það voru engir pen­ingar eftir í Seðla­­bank­an­um“.

Seðla­bank­inn var því ekki í stöðu til að standa við bakið á íslensku krón­unni. Hann átti ekki pen­ing til þess. Umleit­anir um nægj­an­lega digrar lána­línur til að laga þá stöðu skil­uðu ekki við­un­andi árangri. 

Eftir banka­hrunið var gengi krónu fest tíma­bundið og í nóv­em­ber 2008 voru sett upp fjár­magns­höft. Fyrir því voru nokkrar ástæð­ur. Sú helsta var að koma í veg fyrir að umfangs­miklar krónu­eign­ir, meðal ann­ars í eigu kröfu­hafa fall­inna banka, væri ekki skipti yfir í aðra gjald­miðla með til­heyr­andi búsifjum og geng­is­falli fyrir Ísland. 

Með upp­setn­ingu haft­ana var líka verið að kaupa tíma og ráð­rúm til að end­ur­skipu­leggja íslenskt efna­hags­líf á for­sendum Íslend­inga. Það var ekki víst að það myndi takast á þeim tíma, né að þær for­dæma­lausu aðgerðir sem Íslend­ingar höfðu gripið til í kringum banka­hrunið myndu halda, en við blasti að það þyrfti að reyna. 

Höftin þýddu þó að til­raunin um að láta íslensku krón­una vera óhindr­aðan og fljót­andi þátt­tak­anda á alþjóð­legum gjald­eyr­is­mark­aði var lok­ið. Þau voru auk þess í and­stöðu við alþjóða­skuld­bind­ingar Íslands, meðal ann­ars þær sem landið hafði und­ir­geng­ist við gild­is­töku EES-­samn­ings­ins. 

En krónan hafði sokkið og þurfti björg­un­ar­hring til að lifa af. 

Höft­in, sem má lýsa eins og fang­elsi fyrir fjár­magns­flutn­inga, varð sá bjarg­vætt­ur. 

Neyð­ar­rétti beitt í fyrsta sinn

Þann 6. októ­ber 2008 beitti vest­ræn þjóð í fyrsta og eina sinn neyð­ar­rétti til að koma í veg fyrir að fall þriggja banka gæti dregið heilt þjóð­fé­lag niður í eitt alls­herj­ar­gjald­þrot. 

Í neyð­ar­lög­unum fól­st, í grófum drátt­um, að kröfu­hafaröð var breytt með þeim hætti að inn­stæður voru settar framar skulda­bréfum og öðrum kröf­um. Ekki ein­ungis voru það inn­stæður ein­stak­linga sem fengu þessa með­ferð. Inn­stæður fjár­mála­fyr­ir­tækja í formi heild­sölu­inn­lána eða pen­inga­mark­aðs­lána fengu hana einnig. Því var um að ræða mjög háar fjár­hæð­ir. 

Geir H. Haarde, þáverandi forsætisráðherra, greindi þjóðinni frá neyðarlögunum í sjónvarpsávarpi 6. október 2008. Og bað í lok þess guð að blessa Ísland.
Mynd: Skjáskot

Íslenskar inn­stæður voru svo fluttar í nýja inn­lenda banka sem reistir voru á grunni þeirra gömlu. Með þessu færð­ust „ís­lensk“ lán heim­ila og atvinnu­lífs til þeirra, þó að ýmsar til­færslur ættu eftir að eiga sér stað á milli þrota­búa gömlu bank­anna og þeirra nýju mán­uð­ina eft­ir. Með þess­ari risa­stóru aðgerð töp­uðu erlendir kröfu­hafar um 7.134 millj­örðum króna sem þeir höfðu lánað íslenskum bönkum og öðrum fyr­ir­tækj­um, sam­kvæmt tölum frá Seðla­banka Íslands.

Höftin voru lyk­il­at­riði í því að ná fram mark­miðum neyð­ar­lag­anna. Upp­haf­lega var svo­kallað sól­ar­lags­á­kvæði í lög­unum um þau, em í þeim fólst að höft á þrotabú föllnu bank­anna höfðu fyr­ir­fram ákveð­inn líf­tíma, þ.e. út árið 2013. Kröfu­hafar föllnu bank­anna, sem flestir höfðu keypt kröfur sínar eftir hrun, höfðu því þann val­kost að bíða ein­fald­lega af sér þann tíma, og hverfa svo út í sól­setrið með alla vasa fulla af gróða. Þann 9. mars 2013 var hins vegar ákvæðið að afnema ákvæðið úr lögum og gera höftin ótíma­bund­in. Áð­­ur, þann 20. des­em­ber 2012, hafði þverpóli­­tísk nefnd full­­trúa þing­­flokka um afnám gjald­eyr­is­hafta ein­róma lagt þessa breyt­ingu til. 

Með far­seð­il­inn í bank­ann

Förum aðeins til baka. Höft á gjald­mið­il­inn þýddu allskyns rót á lífi ein­stak­linga og fyr­ir­tækja á Íslandi. Höftin þýddu að flestir Íslend­ingar gátu ekki skipt krón­unum sínum í annan gjald­eyri nema í und­an­tekn­ing­ar­til­vikum og með heim­ild yfir­valda. Þeir þurftu t.d. að fram­vísa flug­far­seðli í banka til að kaupa ferða­gjald­eyri. Og slík gjald­eyr­is­við­skipti voru auk þess tak­mörkuð við hámarks­fjár­hæð­ir. 

Búið var til mjög umfangs­mikið gjald­eyr­is­eft­ir­lit innan Seðla­banka Íslands, sem hafði eft­ir­lit með gjald­eyr­is­við­skiptum þjóð­ar­inn­ar, og þaðan voru veittar allskyns und­an­þág­ur, enda blasti við að inn­flutn­ings- og útflutn­ings­fyr­ir­tæki þurftu að skipta krónum í gjald­eyri eða gjald­eyri í krónur til að geta haldið starf­semi sinni áfram.

Auglýsing

Til þess að fá að gera slíkt þurftu fyr­ir­tæki meðal ann­ars að sýna fram á að um raun­veru­leg vöru- eða þjón­ustu­við­skipti væri að ræða. Þetta var sér­stak­lega mik­il­vægt til að jafn­ræðis yrði gætt. Þ.e. að fjár­magns­eig­endur gætu ekki nýtt sér hafta­á­standið til að hagn­ast á meðan að launa­fólk, sem fékk borgað í krónum og lifði fjár­hags­lega einn mánuð í einu, axl­aði aðlögun geng­is­falls og efna­hags­hruns í gegnum heim­il­is­bók­haldið sitt.

Hægt að græða vel á höft­unum

Grunur var uppi um að margir fjár­magns­eig­endur hefðu haft vaðið fyrir neðan sig áður en að hrunið skall á, og flutt fjár­muni burt frá Íslandi, meðal ann­ars til þekktra skatta­skjóla. 

Á árinu 2015 fékkst stað­fest­ing á því þegar íslenskra ríkið keypti skatta­skjóls­gögn um 500 félög í eigu um 400 Íslend­inga af huldu­manni. Gögnin komu frá lög­manns­stofu í Pana­ma, Mossack Fon­seca & Co, sem hafði unnið umtals­vert fyrir íslensku bank­anna á árunum fyrir hrun. 

Ári síð­ar, í apríl 2016, greindu fjöl­miðlar víða um heim frá afrakstri vinnu sinnar úr gagna­leka sem þekktur varð sem Panama­skjölin. Um var að ræða skjöl úr sama ranni og þau sem skatt­rann­sókn­ar­stjóri hafði keypt. Þ.e. frá Mossack Fon­seca. 

Þar kom meðal ann­ars fram að skatta­skjóla­eign Íslend­inga var enn umfangs­meiri en áður hafði verið ýjað að. Alls er þar að finna upp­lýs­ingar um 600 Íslend­inga sem tengj­ast um 800 aflands­fé­lög­um.

Fjölmennustu mótmæli Íslandssögunnar áttu sér stað 4. apríl 2016, eftir opinberum Panamaskjalana.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Ljóst var þó að þarna var ein­ungis um brot af umsvifum Íslend­inga í aflands­fé­lögum að ræða. Í byrjun jan­úar 2017 var gerð opin­ber skýrsla starfs­hóps sem skoð­aði umfang aflandseigna Íslend­inga, sem unnin var sem við­bragð við birt­ingu Panama­skjal­ana, og áætl­­­aði hversu miklu eig­endur slíkra eigna hefðu stungið undan skatti.

Þar sagði að stökk­breyt­ing hefði orðið á flæði fjár til aflands- og lág­skatta­svæða á fyrsta ára­tug þess­arar ald­ar, og fjöldi aflands­fé­laga í eigu Íslend­inga hefði fer­tug­fald­ast frá árinu 1999 og fram að hruni. Eignir í stýr­ingu íslensku bank­anna í Lúx­em­borg 46-­föld­uð­ust á sama tíma­bili. Upp­safnað umfang eigna Íslend­inga á aflands­svæðum frá árinu 1990 til 2015 nam ein­hvers staðar á bil­inu 350 til 810 millj­örðum króna, og tekju­tap hins opin­bera á árunum 2006 til 2014 vegna þessa nam lík­lega um 56 millj­örðum króna, sam­kvæmt skýrsl­unn­i. 

Leiðir til að bræða snjó­hengju

Seðla­bank­inn var ekki ein­ungis að sinna eft­ir­liti með inn- og útflæði í gegnum höft­in, hann var líka að leita leiða til að minnka það mikla magn krónu­eigna sem var í eigu útlend­inga, og vildi út, hina svoköll­uðu snjó­hengju. 

Ein slík leið var fjár­fest­ing­ar­leið Seðla­banka Íslands, sem var opin 2012 til 2015.  Hún opn­aði leið inn fyrir höftin fyrir þá sem áttu fjár­muni utan þeirra. Í henni fólst að leiða saman óþol­in­­móða eig­endur íslenskra krón­u­­eigna sem voru fastar innan hafta og þá sem áttu erlendan gjald­eyri sem lang­aði að skipta honum í íslenskar krón­­ur. Hug­­myndin var að hinir óþol­in­­móðu myndu gefa eftir hluta af virði eigna sinna, en hinir fá fleiri krónur en almennt gengi sagði til um, með milli­­­göngu Seðla­­bank­ans. 

Auglýsing

Sam­tals komu um 1.100 millj­­­ónir evra til lands­ins á grund­velli útboða fjár­­­­­fest­ing­­­ar­­­leiðar eða 206 millj­­­arðar króna. Meg­in­þorri þeirra sem nýttu sér hana, 794 af 1.074 aðil­um, voru Íslend­ing­­­ar, sam­­­kvæmt skrif­­­legu svari til Alþingis frá sum­­r­inu 2017. Alls fékk allur þessi hópur 31 millj­­­arða króna virð­is­aukn­ingu fyrir það að nýta sér leið­ina. Af þeim fóru um ell­efu millj­­­arðar króna af virð­is­aukn­ing­unni til Íslend­inga en um 20 millj­­­arðar króna til erlendra aðila. 

Í hópi þeirra sem fjöl­miðlar hafa opin­berað að hafi nýtt sér fjár­­­fest­ing­­ar­­leið­ina eru ein­stak­l­ingar sem hafa verið til rann­­sóknar fyrir meint skatta­laga­brot, hafa verið ákærðir og dæmdir fyrir efna­hags­­glæpi og hafa verið gerðir upp af kröf­u­höfum sínum án þess að mikið feng­ist upp í skuld­­ir. 

Íslend­ing­­arnir sem nýttu sér leið­ina höfðu margir hverjir ferjað pen­inga út úr land­inu fyrir hrun og komið þeim í var á aflandseyj­um, þegar gengi krón­unnar var ennþá sterkt. Krónan hrundi hins vegar eftir hrun og því gátu Íslend­ing­­arnir líka leyst út feik­i­­lega mik­inn geng­is­hagn­að.

Til við­bótar fékkst „heil­brigð­is­vott­orð“ á pen­ing­anna, enda færðir inn í landið í gegnum seðla­banka. 

Þessa pen­inga var svo hægt að nota til að kaupa eignir á Íslandi á bruna­út­sölu­verði á fyrstu árum eft­ir­hrunsár­anna. 

Í skýrslu sem Seðla­bank­inn birti um fjár­fest­ing­ar­leið­ina í fyrra gekkst hann við því að leiðin hefði haft óæski­legt hlið­ar­á­hrif, þótt hann teldi að til­gangur henn­ar, að minnka snjó­hengj­una, hefði helgað með­al­ið. Á meðal þeirra óæski­legu áhrifa sem urðu af leið­inni voru þau að áhrif á eigna­skipt­ingu þjóð­ar­innar kynnu að hafa verið nei­kvæð. Seðla­bank­inn við­ur­kenndi einnig að gagn­rýni á heim­ild félaga með aðsetur á lág­skatt­ar­svæðum til þátt­töku í fjár­fest­ing­ar­leið­inni hafi verið eðli­leg í ljósi sög­unn­ar. 

Upp­sveifla sköpuð með höftum

Á hafta­ár­unum gerð­ist það hins vegar að feiki­leg efna­hags­leg upp­sveifla varð á Íslandi. Hún hófst á árinu 2012 og stóð vel fram á árið 2018, þegar hægði á ferð hennar með gjald­þroti WOW air. 

Í grunnin var þessi upp­sveifla sköpuð með höft­un­um. Gjald­eyrir flæddi inn í land­ið, aðal­lega frá erlendum ferða­mönnum sem hófu að koma hingað til lands í áður óþekktu magni, en lítið sem eng­inn gjald­eyrir fór út úr land­inu á saman tíma. 

Gengi krón­unnar styrk­ist mik­ið, eigna­verð rauk upp, sér­stak­lega virði fast­eigna sem var um tíma mesta hækkun sem mæld­ist í heim­inum og hluta­bréfa, og úr varð for­dæma­laust hag­vaxt­ar­skeið. 

Þegar þessi veisla stóð sem hæst, árið 2015, gerðu íslensk stjórn­völd sam­komu­lag við helstu kröfu­hafa föllnu bank­anna um að þeir myndu greiða svo­kallað stöð­ug­leika­fram­lag gegn því að fá að klára gerð nauða­samn­inga og geta í kjöl­farið greitt út þá pen­inga sem þeir áttu fasta í þrota­búum bank­anna. 

Í sam­komu­lag­inu fól­st, í ein­földu máli, að kröfu­haf­arnir skildu eftir nær allar krónu­eignir sínar gegn því að fá að fara með erlendar eignir þrota­bú­anna. Krónu­eign­irn­ar, stöð­ug­leika­fram­lög­in, runnu til rík­is­ins. 

Samkomulagið við kröfuhafa föllnu bankanna var kynnt 2015.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Báðir aðilar gátu vel sætt sig við þessa nið­ur­stöðu. Flestir kröfu­haf­anna höfðu keypt kröfur sínar á hrakvirði og voru að leysa út veð­mál sín með miklum hagn­aði. Íslenska ríkið hafði notað neyð­ar­lög­in, höftin og þá samn­ings­stöðu sem sá grunnur tryggði til að umbreyta skulda­stöðu þjóð­ar­bús­ins á einni nóttu. Þegar fyrsta yfir­lit yfir stöðu þjóð­ar­bús­ins eftir að nauða­samn­ing­arnir voru kláraðir var birt vorið 2016 kom í ljós að við nauða­samn­ings­gerð­ina hefðu hreinar íslenskar skuldir við útlönd lækkað um 328,6 pró­sent af lands­fram­leiðslu og væri þá 14,4 pró­sent af henni. Sú skulda­staða hafði ekki verið lægri frá síld­ar­ár­un­um. Um kúvend­ingu upp á um 500 millj­arða króna var að ræða. 

Höftin losuð

Annar skýr kostur sem þessi breyt­ing leiddi af sér var sú að loks­ins var hægt að fara að huga að því að lyfta höft­un­um. Þau höfðu sann­ar­lega gert gagn, en líka valdið allskyns vand­ræð­um, til dæmis fyrir líf­eyr­is­sjóði sem gátu að uppi­stöðu bara fjár­fest ný iðgjöld á Íslandi árum sam­an. Á end­anum voru þeir búnir að kaupa nær allt sem hægt var að kaupa og orðnir lang­um­svifa­mestu fjár­festar á land­in­u. 

Bjarni Benediktsson, þáverandi forsætisráðherra, kynnir áætlun um losun hafta í mars 2017. Már Guðmundsson, þáverandi seðlabankastjóri, fylgist með.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Stjórn­andi eins stærsta sjóðs­stýr­inga­fyr­ir­tækis lands­ins sagði á umræðu­fundi sem hald­inn var í maí 2016 að ef líf­eyr­is­sjóð­irnir færu ekki að kom­ast út til að fjár­festa þá myndu þeir fara að kaupa „sjón­vörp og þvotta­­vél­­ar“ eftir nokkur mis­s­eri. Allir aðrir fjár­­­fest­inga­­kostir yrðu ­upp­­­urn­­ir.

Þá um sum­arið kynntu íslensk stjórn­völd loks um stór skref í átt að losun hafta. Þann 12. mars 2017 var svo blásið til blaða­­manna­fund­­ar. For­ingjar nýrrar rík­­is­­stjórn­­­ar, sem hafði tekið við völdum tveimur mán­uðum áður, til­­kynntu hróð­ugir að þeir ætl­­uðu að afnema höft. Að mest­u. 

Nýtt tíma­bil var að hefj­ast í íslensku krónu­ver­öld­inni.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar