Mynd: 123rf.com

Krónan eftir höft: Stöðugleiki og stöðnun

Íslenska krónan, gagn hennar og lestir, er eitt helstu þrætuepli íslenskrar þjóðar. Frá aldarmótum hafa farið fram þrjár mismunandi tilraunir í að stýra henni þannig að gagnsemi krónunnar sé sem mest, en að lestir þessa örgjaldmiðils láti sem minnst á sér kræla. Þessar tilraunir hafa gengið misjafnlega. Síðustu daga hefur Kjarninn fjallað um þær. Í þessari síðustu grein verður tímabilið frá því að höft voru að mestu afnumin 2017 og fram til dagsins í dag, greint.

Í september 2012 birti Seðlabanki Íslands rit sem bar heitið „Valkostir Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum“. Ritið er 623 blaðsíður og mjög ítarleg greining á þeim valkostum sem standa Íslandi, þessari nú 364 þúsund manna þjóð í miðju Atlantshafi, til boða. 

Niðurstaða þess hóps sérfræðinga sem vann rannsóknina, og skrifaði ritið, var að raunhæfir valkostir Íslands í gjaldmiðlamálum væru tveir; íslensk króna með ákveðnum þjóðhagsvarúðartækjum og evra í kjölfar inngöngu í Evrópusambandið og evrópska myntbandalagið.

Á þeim tíma sem ritið var unnið var Ísland enn í því ferli að ganga í Evrópusambandið. Það ferli rann sitt skeið eftir þingkosningarnar 2013, þegar ný ríkisstjórn Evrópusambandsandstæðinga tók við völdum á Íslandi. 

Því hefur í raun einungis einn kostur verið í gjaldmiðlamálum hérlendis á undanförnum árum: íslensk króna sem fær ekki að lúta lögmálum frjálsra gjaldeyrisviðskipta, heldur er studd með hækjum í formi þjóðarvarúðartækja. 

Reynt á varúðartækin

Þegar ritið kom út voru mjög ströng fjármagnshöft við lýði á Íslandi og því reyndi ekki á þá útgáfu af krónuhagkerfinu sem hún boðaði á þeim tíma. Höftin voru hins vegar, að mestu, losuð í mars 2017. 

Þá var staða íslensks efnahagskerfis töluvert öðruvísi en hún hafði verið nokkru sinni áður. Ferðaþjónusta hafði vaxið, á örfáum árum, frá því að vera nánast efnahagslegt smælki og upp í það að vera burðugasta stoðin undir efnahagslífi íslenskrar þjóðar. Með fjölgun ferðamanna úr um hálfri milljón á árinu 2010 og í 2,3 milljónir árið 2018 þá gjörbreyttist flæði erlends gjaldeyris sem rann úr vasa kaupenda að íslenskri þjónustu og í vasa íslenskra þjónustuveitenda. 

Með öðrum orðum varð hér viðskiptaafgangur. Þ.e. Íslendingar fluttu út meira en þeir fluttu inn, þegar þjónustuviðskipti sem veitt eru útlendingum hérlendis eru talin með útflutningi. 

Það varð til þess að krónan styrktist. Og styrktist og styrktist. 

Hinn almenni launamaður fagnaði. Sumarfríið til Tenerife kostaði minna en áður og raftækin sem hægt var að kaupa Í Elko, eða bara panta af netinu, hríðlækkuðu í verði. 

Atvinnulífið, sérstaklega sá hluti þess sem hafði tekjur í erlendum gjaldmiðlum en töluverðan kostnað, aðallega launakostnað, í íslenskum krónum, var ekki jafn hamingjusamt. Hin svokallaða „samkeppnishæfni“ Íslands dróst saman. 

Sveigjanleikinn farinn

Ein helstu rökin fyrir íslensku krónunni hafa verið þau að hún sé svo sveigjanleg. Á mannamáli þýðir það að hún gæti veikst hratt og mikið til að auka samkeppnishæfni okkar þegar efnahagsástandið tekur dýfu. Vanalega fylgdi þessu aukin verðbólga. Það gerðist til dæmis eftir hrunið. Í þeirri samkeppnishæfni felst að laun Íslendinga verða mun lægri í alþjóðlegum samanburði og þeir sem flytja út vörur eða þjónustu fá fleiri krónur fyrir þegar þeir skipta dollurum eða evrum hjá Seðlabanka Íslands. Helsti kosturinn við þetta er talinn vera sá að þá er hægt að taka út aðlögunina eftir gerð hagstjórnarmistök með því að velta kostnaðinum af henni á launafólk án þess að atvinnuleysi láti á sér kræla. 

Nú er þetta hins vegar ekki staðan. Í niðursveiflunni sem átti sér stað á árinu 2019, þegar samdráttur varð í íslenska efnahagskerfinu meðal annars vegna gjaldþrots WOW air, loðnubrests og vandkvæða Icelandair vegna kyrrsetningar á Boeing 737 Max vélunum, þá var birtingarmynd afleiðinganna svipuð og annars staðar í Evrópu, þar sem evran er gjaldmiðillinn. Þ.e. aukið atvinnuleysi.

Atvinnuleysið mælist nú 4,3 prósent of hefur ekki mælst hærra frá árinu 2013. Rúmlega átta þúsund manns eru án atvinnu. Mest var atvinnuleysið á Suðurnesjum, þar sem ferðaþjónustutengd starfsemi er aðal atvinnuvegurinn, eða 8,7 prósent. Það er meira atvinnuleysi en mælist á evrusvæðinu að meðaltali, þar sem það er 7,4 prósent.

Gripið inn í

Seðla­banki Íslands birti í nýverið yfirlit yfir þróun ýmissa þátta sem snúa að íslensku krónunni. Þar kom meðal annars fram að gengi krón­unnar hafi lækkað um alls 3,1 pró­sent í fyrra. Flökt á henni hefði verið minna en á árinu 2018 en munur á hæsta og lægsta gildi krón­unnar var 7,2 pró­sent. 

Þessi niðurstaða gerðist þó ekki að sjálfu sér. Seðlabankinn greip inn í gjaldeyrismarkaðinn, með því að kaupa eða selja gjaldeyri, á alls tólf dögum á árinu 2019. Í jan­úar í fyrra seldi Seðla­bank­inn gjald­eyri fjóra við­skipta­daga í röð í því skyni að vega á móti snar­pri lækkun gengis krón­unn­ar. Í mars, maí og júní seldi bank­inn gjald­eyri bæði vegna útflæðis aflandskróna og til að koma í veg fyrir óhóf­legt skamm­tíma­flökt af öðrum ástæð­u­m. 

Í þessum inngripum birtist peningastefna Seðlabankans skýrt og greinilega. Í henni felst að halda krónunni stöðugri með því að grípa inn í ef hún er að styrkjast of mikið, eða veikjast of mikið. 

Á fyrri helm­ingi síð­asta árs keypti Seðla­bank­inn gjald­eyri fyrir sam­tals fyrir 11,9 millj­arða króna en á þeim síðar fyrir 2,4 millj­arða króna. Gjald­eyr­is­kaupin áttu sér stað tvo við­skipta­daga í júlí og sept­em­ber.  

Heild­ar­velta á gjald­eyr­is­mark­aði var svipuð og á árinu 2018, eða 188,3 millj­arðar króna. Hlut­deild Seðla­bank­ans í velt­unni var 7,6 pró­sent sem var öllu meira en árið 2018, en tals­vert minna en á árinu 2017.

Þetta er hægt að gera vegna þess að Seðlabanki Íslands á stóran gjaldeyrisvaraforða. Á meðal að þeir sem gætu látið sér detta í hug að spila á gengi krónunnar til að græða peninga, með því að styrkja hana eða veikja með handafli, trúa því að bankinn muni nota þann forða til að viðhalda stöðugleika þá gengur peningastefnan upp. 

Munum eftir því í hruninu að nánast allur aðgengilegur forði Seðlabanka Íslands var lánaður til Kaupþings, alls 500 milljónir evra. Stór hluti þess forða tapaðist. Þar var um að ræða skuldsettan forða sem kostaði mikla peninga í vaxtagreiðslur. 

Síðustu ár hefur Seðlabanki Íslands verið að safna sér upp óskuldsettum forða. Hann var undir 50 milljörðum króna árið 2013. Um síðustu áramót var hann 822 milljarðar króna og óx um 86 milljarða króna á síðasta ári. 

Ásgeir Jónsson tók við sem seðlabankastjóri í ágúst 2019, af Má Guðmundssyni. Hann tók að mörgu leyti við góðu búi en stendur líka frammi fyrir flóknum áskorunum.
Mynd: Bára Huld Beck

Samhliða hefur erlend staða íslenska þjóðarbúsins snúist í að verða jákvæð. Ár eftir ár er íslenska þjóðarbúið að fá inn meiri peninga fyrir það sem það er að selja, en það er að eyða í það sem það er að kaupa. Sam­an­lagður af­gang­ur af viðskipta­jöfnuði landsins á fyrstu níu mánuðum ársins 2019 var til að mynda tæp­ur 121 millj­arður króna. Hrein staða Íslands við útlönd, þ.e. eignir þegar búið var að draga allar skuldir frá, var 714 milljarðar króna í lok þess tímabils. Hrein eign var 24,5 prósent af vergri landsframleiðslu.

Það er vert að muna að í lok árs 2008 var hrein eign Íslands gagnvart útlöndum neikvæð um 187 prósent af vergri landsframleiðslu. Algjör viðsnúningur varð á þessari stöðu þegar samkomulag var gert við kröfuhafa föllnu bankanna um stöðugleikaframlag á árinu 2015. Til viðbótar hefur útflutningur lífeyrissjóða á fé eftir að höftum var lyft, til fjárfestinga erlendis, bætt verulega við eignastöðu Íslands utan heimamarkaðar.

Verðbólga helst lág og vextir lækka

Peningastefnan er enn þannig að Seðlabanki Íslands hefur verðbólgumarkmið að leiðarljósi, en það er 2,5 prósent. Helsta stýritæki bankans er enn vextir, sem hann hækkar eða lækkar til að reyna að hafa áhrif á verðbólguna. 

Heilt yfir hefur verðbólga verið afar lág undanfarin ár. Frá því í febrúar 2014 og langt fram á haustið 2018 var hún undir verðbólgumarkmiði. Þá hækkaði hún yfir markmið og reis hæst í 3,7 prósent í desember 2018. í lok árs 2019 fór hún svo aftur undir markmið og í dag mælist hún einungis 1,7 prósent.

Vert er að taka fram að sú verðbólga sem mældist á fyrri hluta árs í fyrra er lág í öllu íslensku efnahagssögulegu samhengi, þótt hún hafi verið yfir markmiði. Skörp lækkun hennar undir lok árs var þó jákvæð tíðindi fyrir alla þá landsmenn sem eru með verðtryggð lán, meðal annars flest heimili landsins. Lægri verðbólga þýðir að þau lán verða ódýrari.

Lægri vextir og lág verðbólga bæta eiginfjárstöðu heimila, enda flest þeirra með verðtryggð lán.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Seðlabankinn lækkaði líka meginvexti sína, oft kallaðir stýrivextir, hratt á síðasta ári. Þeir fóru úr því að vera 4,5 prósent í maí í að vera 3,0 prósent í nóvember. Þar eru þeir enn.

Súrefnið ekki að skila sér

Þessar vaxtalækkanir áttu að veita súrefni inn í efnahagskerfið. Þ.e. hvetja til frekari lánastarfsemi. Sú þróun hefur staðið verulega á sér. 

Heimili landsins hafa reyndar haldið áfram að taka fasteignalán, enda hafa kjör þeirra snarbatnað á síðustu árum þótt þau séu enn töluvert frá því sem þekkist til dæmis innan Evrópusambandsins. Sú mikla hækkunarhrina á íbúðarhúsnæði sem fært hefur miklar eignaaukningu á pappír til þeirra sem eiga slíkt virðist þó vera að lokum komin, að minnsta kosti í bili. 

Útlán til fyrirtækja landsins hafa hins vegar, svo vægt sé til orða tekið, staðið á sér. Banka­kerfið er frekar að draga úr allri þjón­ustu við hefð­bundið atvinnu­líf. Útlán þess til fyrirtækja dróg­ust saman um 60 pró­sent í fyrra. Stóru viðskiptabankarnir eru einfaldlega ekki að miðla fjármagni út til fyrirtækjanna í landinu. Það er yfirlýst stefna þeirra að einhverju leyti. Arion banki hefur til að mynda greint frá því að hann ætli að minnka umfang fyrirtækjaútlána um fimmtung fyrir næsta haust. 

Á sama tíma jókst hins þegar veð­setn­ing hluta­bréfa á íslenskum mark­aði um 50 pró­sent. Það er því enn lánað til slíkra hluta. 

Útlendingar vilja lítið fjárfesta á Íslandi

Mögulega spilar þar inn í að erlendir fjárfestar hafa verið að selja íslensk hlutabréf og það eru ekki margir kaupendur af þeim hérlendis. Þ.e. nema að bankar láni til slíkra kaupa. 

Þetta er ekki vandamál sem var ófyrirséð. Á umræðufundi um stöðu samkeppninnar í endurreistu hagkerfi, sem haldinn var í maí 2016, var Gylfi Magnússon, nú forseti viðskiptafræðideildar Háskóla Íslands og meðlimur í bankaráði Seðlabanka Íslands, á meðal þeirra sem sat í pallborði. Hann sagði þar að los­un hafta myndi búa til leið fyrir líf­eyr­is­sjóði, sem höfðu keypt gríðarlegt magn af íslenskum hlutabréfum á árunum eftir hrun, til að kom­ast erlend­is. Það myndi hins ­vegar ekki leysa þau vanda­mál sem íslenskt fjár­fest­inga­um­hverfi stæði frammi ­fyr­ir. Á end­anum þyrfti alltaf ein­hver að eiga hluta­bréf­in.

Gylfi Magnússon, forseti viðskiptafræðideildar Háskóla Íslands.
Mynd: Kristinn Ingvarsson

Gylfi sagði að við blasti að er­lendir aðilar virtust ekki hafa mik­inn áhuga á íslenskum hluta­bréfum. Ef útlend­ingar kaupi ekki íslensku hluta­bréfin séu það eig­in­lega bara líf­eyr­is­sjóð­irnir sem geti gert það. „Það er annað hvort það eða ­mynstrið sem við höfðum hérna fyrir hrun sem ég held að eng­inn vilji sjá aft­ur. Þegar eig­endur voru skuld­sett eign­ar­halds­fé­lög sem áttu ekk­ert eigið fé held­ur bara lánsfé sem þau not­uðu til að kaupa hluta­fé.“

Krónan hraðahindrun fyrir nýsköpun

Forsætisráðherra ræddi það í almennum umræðum um stjórnmál í síðasta mánuði að það þyrfti að auka nýsköpun hérlendis. Það er auðvitað orðið þekkt stef, að við séum ekki með nægilega fjölbreytt atvinnulíf og þurfum að bæta við geirum, meðal annars. til að geta tekist betur á við sveiflur í þeim stærstu: ferðaþjónustu, sjávarútvegi og orkubúskap.

Í könnun sem greint var frá nýverið, og var unnin upp úr svörum 735 fyr­ir­tækja sem sótt höfðu um styrk til Tækni­þró­un­ar­sjóðs á síðustu þremur árum fyrir sum­arið 2019, kom fram að 73,5 pró­sent aðspurðra töldu að sér­ís­lenskur gjald­mið­ill hefði nei­kvæð áhrif á rekstur nýsköp­un­ar­fyr­ir­tækja.

Rúm­lega helm­ing­ur aðspurðra, eða 61 pró­sent, töldu að banka­þjón­usta á Íslandi henti illa eða mjög illa fyrir nýsköp­un­ar­fyr­ir­tæki.

Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur lagt áherslu á að auka nýsköpun.
Mynd: Bára Huld Beck

Það eru heldur ekki að verða til mikið af nýjum sérfræðingastörfum á Íslandi. Þvert á móti virðist þeim vera að fækka sums staðar. Hjá Marel og Össur, flagskipsfyrirtæki íslenskrar nýsköpunar, sem eru nú tæplega fertug og fimmtug, hefur störfum á Íslandi verið að fækka á sama tíma og fyrirtækin sjálf eru í örum alþjóðlegum vexti. 

Erlend fjárfesting

Það þarf ekki að koma á óvart að erlendir langtímafjárfestar setja íslensku krónuna fyrir sig þegar þeir ákveða hvort þeir vilji binda peninga á Íslandi. Ófyrirsjáanleiki hennar er það mikill að erfitt getur reynst að gera áætlanir sem standast. Þeir skammtímafjárfestar sem ákváðu að veðja á hækkun kröfueigna eftir bankahrunið eru nú, hver á fætur öðrum, að draga saman seglin og hverfa til nýrra ævintýra. Ísland er einfaldlega í vandræðum með að laða að erlenda fjárfestingu þrátt fyrir að höft hafi nú verið að mestu afnumin í tæp þrjú ár.

Ýmislegt hefur verið reynt til að bregðast við þessari stöðu. Í byrjun mars í fyrra gekk í gildi breyt­ing á lögum um með­ferð krónu­eigna sem háðar eru sér­stökum tak­mörk­unum og breyt­ingar voru gerðar á reglum um bind­ingu reiðu­fjár vegna nýs inn­streymis erlends gjald­eyr­is. Von­ast var til að sú breyt­ing, sem kvað á um að lækkun bind­ing­ar­hlut­falls á nýtt fjár­magnsinn­streymi í skulda­bréf og hávaxtainn­stæður var lækkuð úr 20 pró­sent í 0 pró­sent, myndi örva erlenda fjár­fest­ingu til lands­ins. Af því hefur ekki orðið af neinu marki.

Hreint inn­­flæði nýfjár­­­fest­inga erlendis frá nam þvert á móti 32 millj­­örðum króna á fyrstu níu mán­uðum árs­ins 2019, sem er þremur millj­­örðum krónum minna en á sama tíma­bili 2018.

Fjárfesting í atvinnulífinu er einfaldlega að verða vandamál. Íslensku bankarnir eru ekki að lána og fjárfestingin virðist ekki ætla að koma að utan. Áhuginn virðist bara ekki vera til staðar. Þar spilar krónan hlutverk þótt fleira komi til.

Staðreynd málsins virðist einfaldlega vera sú að okkur vegnaði betur í höftum en án þeirra. Eftir að þau voru afnumin hefur ríkt, að mestu ákveðin stöðnun.

Peningaþvættisógnin

Með því að vera með eigin gjaldmiðil þá erum við auðvitað í þeirri stöðu að það gæti verið áhugi á allskyns spákaupmennsku með hann. Það höfum við auðvitað séð oft í sögunni, af hendi bæði innlendra og erlendra aðila, þar sem markmiðið er hagnaður af styrkingu eða veikingu krónunnar. Taka stöðu með eða á móti henni.

Önnur hætta er síðan peningaþvætti, líkt og mikið hefur verið rætt um undanfarin misseri, sérstaklega eftir að peningaþvættisvarnir Íslands fengu falleinkunn hjá Financial Action Task Force (FATF) í apríl 2018 og að landið var sett á gráan lista samtakanna í október í fyrra eftir að margháttaðar aðgerðir sem ráðist var í til að bæta stöðuna þóttu ekki nægjanlegar.

ÍÍ áhættumati sem ríkislögreglustjóri birti í fyrra vegna peningaþvættisógnar fyrir Ísland kom fram að mikil áhætta á peningaþvætti hefði fylgt afléttingu fjármagnshafta á Íslandi. Sú áhætta var margþætt og grípa þarf til margháttaðra aðgerða til að laga stöðuna, meðal annars vegna þess að gjaldeyriseftirlit Seðlabankans skortir þekkingu á hættumerkjum og aðferðum við peningaþvætti.

Engar lagalegar skyldur hafa hvílt á Seðlabankanum vegna aðgerða gegn peningaþvætti þrátt fyrir að hann haft umsjón með öllu gjaldeyriseftirliti og losun hafta á undanförnum árum þegar hundruð milljarða króna hafa verið flutt til og frá landinu. Þá hefur bankinn ekki getað miðlað þagnarskyldum upplýsingum í tengslum við gjaldeyriseftirlitið til þar til bærra aðila vegna skorts á lagaheimild.

Í áætlun íslenskra stjórnvalda gegn peningaþvætti sem birt var í fyrrahaust kom fram að það eigi að bregðast við þessari miklu áhættu á allra næstu vikum og mánuðum.

Vandamálið við áætlunina er að hún var birt í september 2019, en fjarmagnshöftunum, sem höfðu verið við lýði frá því í nóvember 2008, var að mestu verið aflétt 12. mars 2017.

Því liggur fyrir að þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði á hinni afar áhættusömu peningaþvættisleiðum sem höftin buðu upp á eru gerðar nokkrum árum eftir að höftin voru tekin niður.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar