Mynd: Bára Huld Beck

Flestar efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar geiguðu

Hlutabótaleiðin hefur skilað tilætluðum árangri og landsmenn hafa tekið út mun meira af séreignarsparnaði sínum en stjórnvöld ætluðu. En flestar aðgerðir sem ríkisstjórnin boðaði vegna efnahagsáhrifa COVID-19 faraldursins, og áttu að kosta tugi milljarða króna, hafa ekki nýst með þeim hætti sem lagt var upp með. Kostnaður ríkissjóðs vegna þeirra er því einungis brot af því sem upphaflega var áætlað.

Þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur kynnti fyrsta aðgerðarpakka sinn vegna efnahagslegra áhrifa kórónuveirufaraldursins þann 21. mars var því haldið fram að pakkinn væri metinn á 230 milljarða króna. þar af áttu um 60 milljarðar króna að vera bein innspýting úr ríkissjóði. 

„Þetta eru stærstu einstöku efnahagsaðgerðir sögunnar,“ sagði Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, á blaðamannafundi í Hörpu sem haldinn var vegna þessa. 

Um var að ræða tíu aðgerðir sem áttu að tryggja varnir, vernd og viðspyrnu. Hluti þeirra var þess eðlis að langur tími mun líða þangað til að hægt verður að mæla árangur aðgerðanna. Það á til dæmis við 20 milljarða kóna fjárfestingaátak og aðgerðir til að greiða fyrir innflutningi með niðurfellingu tollafgreiðslugjalda og frestun á greiðslu á aðflutningsgjöldum. En aðrar aðgerðir áttu að hafa mikil mælanleg áhrif fljótt.  

Mánuði síðar, 21., apríl, voru tíu aðgerðir í viðbótar kynntar til leiks. Heildarkostnaður við þann aðgerðarpakka átti að vera um 60 milljarðar króna. Þar skiptu mestu máli aðgerðir fyrir lítil fyrirtæki, bónusgreiðslur til framlínustarfsmanna og sértækur styrkur til fjölmiðla. Auk þess voru í pakkanum aðgerðir sem er erfitt að mæla eins og er, líkt og jöfnun tekjuskatts, sértækur stuðningur við sveitarfélög og ýmiskonar framlög til meðal annars geðheilbrigðismála og fjarþjónustu.

Auglýsing

Viku síðar var þriðji pakkinn kynntur, en hann snerist að meginstefnu um að greiða hluta launa starfsfólks sem yrði sagt upp úr opinberum sjóðum. 

Nú, fimm mánuðum síðar, liggja fyrir upplýsingar um hversu vel aðgerðirnar sem áttu að telja strax hittu í mark. Árangurinn af því er mjög mismunandi. Sumar hafa staðið undir þeim væntingum sem til þeirra, en aðrar hafa geigað. 

Fyrsti pakkinn: 

Hlutabótaleiðin: Átti að vera 22 milljarðar en er 18 milljarðar

Í kynningu stjórnvalda í mars var gert ráð fyrir að hlutabótaleiðin myndi kalla á 22 milljarða króna viðbótarþörf fyrir atvinnuleysistryggingasjóð. Í henni fólst að fyrirtæki gátu fengið, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, greiðslur úr opinberum sjóðum til að standa straum af launakostnaði starfsmanna. Fyrst voru hámarksgreiðslur allt að 75 prósent af launum upp að ákveðnu þaki, en það var síðar lækkað niður í 50 prósent. Samhliða þeirri lækkun var tekið fyrir að fyrirtæki sem ætluðu að greiða arð, kaupa eigin bréf, greiða óumsanda bónusa eða borga helstu stjórnendum yfir þrjár milljónir króna á mánuði gætu nýtt sér leiðina. 

Það var gert vegna þess að mörg stöndug fyrirtæki höfðu gert slíkt. Gagnrýni vegna þess leiddi af sér að 61 fyrirtæki tilkynnti að það ætlaði sér að endurgreiða hlutabætur upp á 306 milljónir króna. Af þeim hafa 44 fyrirtæki nú þegar endurgreitt 210 milljónir króna. 

Ásmundur Einar Daðason, félags- og barnamálaráðherra, hefur hlutabótaleiðina á sinni könnu.
Mynd: Bára Huld Beck

Þegar mest var nýttu 33.637 manns hlutabótaleiðina. Í júlí var sú tala komin niður í 3.862 sem leiddi af sér 300 milljóna króna kostnað, samkvæmt minnisblaði fjármála- og efnahagsráðherra dagsett 14. ágúst sem lagt var fyrir ríkisstjórn fyrr í mánuðinum. Þar segir að búast megi við því að tæplega helmingur þeirra sem nýttu úrræðið í júlí hafi gert það í ágúst.

Hlutabótaleiðin átti að renna út um komandi mánaðamót. Hún hefur hingað til kostað 18 milljarða króna og viðbúið er að kostnaður í ágúst verði undir 150 milljónum króna. Því var raunnýting á leiðinni um 83 prósent af þeirri upphæð sem lagt var upp með að eyða.

Ákveðið var að framlengja leiðina í vikunni út októbermánuð. Í grein­ar­gerð frum­varps­ þess efnis kemur fram að áætl­aður kostnaður sé um tveir millj­arðar króna. 

Brúarlán til atvinnulífsins: Átti að vera 80 milljarðar en er 1,2 milljarðar

Ein helsta aðgerðin sem ríkisstjórnin kynnti til leiks í mars var að veita fyrirgreiðslu til að auðvelda viðbótarlán lánastofnana til fyrirtækja. Þetta átti að gera þannig að ríkið semdi við Seðlabanka Íslands um að færa lánastofnunum aukin úrræði til að veita viðbótarfyrirgreiðslu til fyrirtækja, í formi brúarlána, sem orðið hefðu fyrir verulegu tekjutapi vegna yfirstandandi aðstæðna. Seðlabankinn myndi þannig veita ábyrgðir til lánastofnana sem þær nýta til að veita viðbótarlán upp að um 70 milljarða króna. 

Aðalviðskiptabankar fyrirtækja áttu að veita þessa fyrirgreiðslu og aðgerðin var í heild metin á um 80 milljarða króna að teknu tilliti til aukinnar útlánagetu banka vegna lækkunar á bankaskatti, sem átti að aukast um tæplega 11 milljarða króna. 

Auglýsing

Í dag hefur eitt brúarlán verið veitt. Það lán fékk Icelandair hótel frá Arion banka og lánið var 1,2 milljarðar króna. Vextir þess voru svimandi háir, en bankinn tók 25 prósent vexti af sínum hluta lánsins.

Frestun skattgreiðslna: Átti að vera 92 milljarðar en er 19 milljarðar

Ein af fyrstu aðgerð­unum sem íslensk stjórn­völd gripu til vegna efna­hags­legra afleið­inga af kór­ónu­veiru­far­ald­inum var að veita fyr­ir­tækjum í land­inu frest á greiðslu á helm­ingi trygg­ing­ar­gjalds og stað­greiðslu opin­berra gjalda sem voru á gjald­daga í mars. Þetta var ákveðið 12. mars, fjórum dögum áður en að eindagi þeirra gjalda átti að vera. Þeim eindaga var frestað um mánuð upp­haf­lega, og síðar þangað til í jan­úar á næsta ári. Gert var ráð fyrir að þetta myndi seinka tekjum til rík­is­sjóðs upp á 22 millj­arða króna.

Þegar rík­is­stjórnin kynnti svo fyrsta efna­hag­s­pakka sinn 21. mars var ein dýrasta aðgerðin þar sú að fresta mætti þremur gjald­dögum stað­greiðslu og trygg­ing­ar­gjalds á tíma­bil­inu 1. apríl til 1. des­em­ber til við­bótar ef fyr­ir­tæki gæti mætt ákveðnum skil­yrð­um. Áætluð áhrif þess voru tæpir 70 milljarðar króna.

Þessar for­sendur gengu ekki eft­ir. Umfang frestaðra greiðslna hefur þvert á móti verið 19 millj­arðar króna frá mars­mán­uði og út júlí.

Laun í sóttkví: Átti að vera tveir milljarðar en er 191 milljón

Rík­­is­­stjórn­­in, Sam­tök atvinn­u­lífs­ins og Alþýð­u­­sam­­band Íslands komust að sam­komu­lagi um hvernig staðið verði að launa­greiðslum til fólks sem þarf að vera í sótt­­­kví vegna COVID-19 5. mars síð­ast­lið­inn, þegar kór­ónu­veiru­far­ald­ur­inn var farin að láta veru­lega á sér kræla hér­lend­is. 

Þeir sem þurft hafa að dvelja í sóttkví hafa ekki sótt greiðslur í ríkissjóð í þeim mæli sem búist var við. Líklegast er að margir hafi getað unnið að heiman í sóttkvínni.
Mynd: EPA

Í fyrsta efnahagspakka ríkisstjórnarinnar var gert ráð fyrir að kostn­aður rík­is­sjóðs vegna launa­greiðslna í sótt­kví yrði um tveir millj­arðar króna.

Í minn­is­blaði Bjarna Bene­dikts­son­ar, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, sem inni­heldur yfir­lit yfir stöðu stærstu efna­hags­að­gerða stjórn­valda vegna COVID-19, og var lagt fyrir rík­is­stjórn fyrr í þessum mánuði, kemur fram að alls hafi verið greiddar út 191 milljón króna vegna launa fólks sem þurft hefur að fara í sóttkví. Hægt var að sækja um slíkar greiðslur til 1. júlí síðastliðins. Ákveðið var að framlengja þetta úrræði í liðinni viku. 

Barnabótaauki: Átti að kosta 3,1 milljarð

Greiða átti út sérstakan barnabótaauka upp á 40 þúsund krónur fyrir hvert barn sem foreldri eða foreldrar sem eru með undir 11,1 milljón krónur í sameiginlegar tekjur, og 20 þúsund krónur til þeirra sem eru með tekjur yfir þeim mörkum. Þetta átti að gera vegna „raskana af völdum faraldursins“. 

Í áætlun stjórnvalda var gert ráð fyrir því að stuðningurinn myndi nema 3,1 milljarði króna og ekkert hefur verið birt opinberlega sem gefur annað til kynna. Í ljósi þess að um bein fjárútlán úr ríkissjóði er að ræða, og að nokkur einfalt ætti að vera að reikna út hvað hvert foreldri ætti að fá út frá skattskýrslum þeirra, þá verður að ætla að þessi kostnaðaráætlun hafi staðist.

Úttekt séreignarsparnaðar: Átti að vera tíu milljarðar en verður 20 milljarðar

Líkt og eftir hrunið ákváðu stjórnvöld að heimila landsmönnum að nýta eigin séreignarsparnað til að takast á við yfirstandandi efnahagsþrengingar. 

Auglýsing

Heim­ildin felur í sér að ein­stak­lingum er gert kleift að ganga á eigin sparn­að, en þeir þurfa hins vegar að greiða skatt af honum við útgreiðslu líkt og ef þeir tækju hann út á efri árum. Aðgerðin er því tekju­öfl­un­ar­að­gerð fyrir rík­is­sjóð. Margir lands­menn nýta nú þegar sér­eign­ar­sparnað sinn til að greiða niður hús­næð­is­lán, en ef sú leið er valin nýtur útgreiðslan skatt­frels­is.

Í upp­hafi var reiknað með að umfang þessa úrræðis yrði tíu millj­arðar króna á 24 mán­aða tíma­bili. Alls hafa hins vegar tæp­lega sjö þús­und lands­menn tekið úr 14,5 millj­arða króna af sér­eign­ar­sparn­aði sínum eftir að það var heim­ilað og fram til næstu áramóta er búist við að útgreiðslur verði 18 milljarðar króna. Í heild­ina eru áætl­aðar útgreiðslur sem nema 19,8 millj­örðum króna sem dreifast fram í mars 2022.

Því stefnir í að úttekt á sér­eign­ar­sparn­aði verði tvisvar sinnum það sem búist var við. 

Styrking ferðaþjónustu: Ferðagjöfin átti að vera 1,5 milljarður en hefur kostað undir 500 milljónum

Alls átti styrking ferðaþjónustu að kosta á fimmta milljarð króna, samkvæmt kynningu ráðamanna í Hörpu í mars. Sá hluti þessa pakka sem vakti mesta athygli var það sem síðar fékk nafnið Ferðagjöfin. Í henni fólst að gefa Íslend­ingum eldri en 18 ára sam­tals 1,5 millj­arð króna til að örva vilja þeirra til inn­lendrar neyslu og ferða­laga. 

Samkvæmt síðustu birtu tölum hefur þjóðin sam­tals eytt 437 millj­ónum króna af ferða­gjöf­un­um, eða tæplega þriðjungi af þeirri upp­hæð sem stjórn­völd kynntu að aðgerðin ætti að kosta.

Rúmur helm­ingur þeirra um 280 þús­und Íslend­inga sem áttu rétt á fimm þús­und króna ferða­gjöf stjórn­valda hafa sótt hana og af þeim hefur rúm­lega helm­ingur þegar notað hana nú þegar sum­ar­leyf­is­tíma­bili Íslend­inga fer að ljúka. 

Ferða­gjöfin gildir út árið 2020 og því verða þeir sem ekki nýta hana fyrir þann tíma af henn­i. Að meðaltali hafa um tvö þúsund ferðagjafir verið nýttar á dag. 

Auk þess átti að fella niður gistináttagjald sem átti að kosta ríkissjóð 1,6 milljarða króna á tveimur árum. Sú tala er þó fengin úr fortíðinni þegar Ísland tók við um og yfir tveimur milljónum ferðamanna árlega. Fyrir liggur að gríðarleg fækkun hefði orðið á fjölda ferðamanna sem hingað mun koma í ár hvort sem gjaldið hefði verið fellt niður eða ekki, en það er 300 krónur á hverja gistinótt. Því til stuðnings voru ferðamenn í júní aðeins þrjú prósent af fjöldanum í fyrra. 

Forsætisráðherra kynnti ætlað umfang annars aðgerðarpakka ríkisstjórnar sinnar 21. apríl 2020.
Mynd: Bára Huld Beck

Þá átti að eyða 1,5 milljörðum króna í alþjóðlegt markaðsátak fyrir Ísland sem áfangastað. Það verkefni verður líklega sett á ís á meðan landið er nánast lokað fyrir komu erlendra ferðamanna. 

Útvíkkun á „Allir vinna“: Átti að vera átta milljarðar en eru um hálfur milljarður

Meðal þeirra ráð­staf­ana sem stjórn­völd hafa gripið til í kjöl­far kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins er að hækka end­ur­greiðslu virð­is­auka­skatts tíma­bundið úr 60 pró­sentum upp í 100 pró­sent vegna end­ur­bóta á íbúð­ar­hús­næði sem og að útvíkka end­ur­greiðslu­heim­ild­irn­ar. 

Nú fæst til dæmis virð­is­auka­skattur sem greiddur hefur verið vegna vinnu við bíla­við­gerðir og heim­il­is­hjálp og -þrif að fullu end­ur­greidd­ur.

Áætluð áhrif aðgerðarinnar voru metin á átta milljarða króna. 

Kjarninn greindi frá því í síðustu viku að búið væri að afgreiða 1.631 umsóknir vegna bílaviðgerða upp 25 milljónir króna, en alls hafa rúmlega 5.200 umsóknir borist. 

Vegna endurbóta og viðhalds á húsnæði hafði Skatturinn greitt út um 470 milljónir króna vegna 3.434 afgreiddra umsókna, en alls höfðu borist um átta þúsund umsóknir frá 1. maí. 

Annar pakkinn:

Lokunarstyrkir: Átti að vera 2,5 milljarðar en eru 197 milljónir

Þegar stjórn­völd kynntu annan aðgerða­pakka sinn vegna efna­hags­á­hrifa heims­far­ald­urs kór­ónu­veiru var kynntur til leiks sér­stakur pakki fyrir lítil fyr­ir­tæki. 

Í honum voru meðal annars svo­kall­aðir lok­un­ar­styrkir sem áttu að greið­ast til fyr­ir­tækja eða ein­yrkja sem þurftu að loka starf­semi sinni vegna lög­boðs stjórn­valda í tengslum við sótt­varn­ar­að­gerðir vegna útbreiðslu veirunnar sem veldur COVID-19 sjúk­dómn­um.

Styrkirnir voru í boði fyrir þau fyr­ir­tæki sem gátu sýnt fram á að minnsta kosti 40 pró­sent tekju­fall og að þau væru með opin­ber gjöld í skil­um. Hver aðili myndi geta fengið allt að 800 þús­und krónur fyrir hvern starfs­mann en 2,4 millj­óna króna styrk að hámarki. Áætlað var að styrkirnir myndu geta náð til allt að tvö þús­und fyr­ir­tækja og að þeir myndu kosta 2,5 milljarða króna.

28. ágúst höfðu 170 umsóknir borist með reikn­uðum styrk upp á 196,5 millj­ónir króna. Af þeim hafa 125 umsóknir verið sam­þykktar og útgreiðslur nema 137 millj­ónum króna.

Stuðningslán: Áttu að vera 28 milljarðar en er 3,1 milljarður

Hitt megin úrræðið í aðgerð­ar­pakka stjórn­valda fyrir lítil fyr­ir­tæki voru svokölluð stuðn­ings­lán, einnig kölluð sér­stök lán til lít­illa fyr­ir­tækja. Til að telj­ast til slíkra fyr­ir­tækja þurfti að vera með tekjur undir 500 millj­ónum króna á ári. Lán­in, sem njóta 100 pró­sent rík­is­á­byrgð­ar, standa ein­ungis fyr­ir­tækjum sem hafa orðið fyrir að minnsta kosti 40 pró­sent tekju­falli til boða, sem er sama skil­yrði og gildir fyrir hin svoköll­uðu brú­ar­lán til stærri fyr­ir­tækja sem kynnt voru til leiks mán­uði áður.

Lánin til fyr­ir­tækj­anna átti að verða hægt að sækja um með ein­földum hætti á Island.is en þau nema að hámarki sex millj­ónir krónur á hvert fyr­ir­tæki. Heild­ar­um­fang lán­anna átti að geta orðið allt að 28 millj­arðar króna í heild, að mati stjórn­valda. 

Þann 28. ágúst höfðu alls 714 umsóknir um stuðn­ings­lán borist og heild­ar­fjár­hæð umsókna var 6,2 millj­arður króna. Búið var að afgreiða 430 umsóknir og greiða út alls 3,1 millj­arð króna í stuðn­ings­lán. 

Styrkir til fjölmiðla: Átti að vera 350 milljónir en eru 400 milljónir

Ákveðið var að salta frumvarp um að koma upp árlegum styrkjagreiðslum til einkarekinna fjölmiðla og búa þess í stað til einskiptisaðgerð undir hatti neyðaraðgerða vegna COVID-19. Upphaflega átti að greiða 350 milljónir króna til þeirra sem uppfylltu sett skilyrði en sú upphæð var síðar hækkuð upp í 400 milljónir króna. 

Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmála, ákvað í reglugerð sinni að auka verulega á styrktargreiðslur til þriggja stærstu einkareknu fjölmiðla landsins, sem mun skerða greiðslur til minni fjölmiðla.
Mynd: Bára Huld Beck

Stuðn­ing­ur­inn verður að hámarki 25 pró­sent af stuðn­ings­hæfum rekstr­ar­kostn­aði umsækj­enda en stuðn­ingur til hvers umsækj­enda getur ekki orðið hærri en sem nemur 25 pró­sent af þeirri fjár­veit­ingu sem Alþingi hefur úthlutað til sér­staks rekstr­ar­stuðn­ings, eða 100 milljónir króna. Umsóknir áttu að afgreiðast fyrir 1. sept­em­ber 2020.

Alls sóttu 25 aðilar um styrki og samkvæmt heimildum Kjarnans er heildarupphæð umsókna hærri en sú upphæð sem er til útdeilingar. Því mun greiðsla til hvers fjölmiðils verða lægri en sem nemur 25 prósentum af stuðningshæfum rekstrarkostnaði en þó liggur fyrir að uppistaðan af upphæðinni mun fara til þriggja stærstu einkareknu fjölmiðlafyrirtækja landsins: Árvakurs, Torgs og Sýnar. 

Þótt 1. september sé á þriðjudag þá hafa fjölmiðlar sem uppfylla sett skilyrði enn ekki fengið upplýsingar um hversu háan styrk þeir fá, né hvenær hann muni berast. 

Þriðji pakkinn: 

Uppsagnarstyrkir: Átti að vera 27 milljarðar en eru 3,9 milljarðar 

Þann 28. apr­íl var til­­kynnt um að rík­­is­­stjórnin ætl­­aði að veita ákveðnum fyr­ir­tækj­um, sem hefðu orðið fyrir umfangs­­miklu tekju­tapi, eða að minnsta kosti 75 pró­sent, styrki til að eyða ráðn­­ing­­ar­­sam­­böndum þeirra við starfs­­fólk sitt. 

Þegar frum­varp um upp­sagn­ar­styrki var lagt fram um miðjan maí var gert ráð fyrir því að bein útgjöld rík­is­sjóðs vegna úrræð­is­ins yrðu 27 millj­arðar króna. Enn sem komið hefur því um 14 pró­sent af áætl­uðum kostn­aði vegna upp­sagn­ar­styrkja fallið til.

Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, lagði fram frumvarp um uppsagnarstyrkina.
Mynd: Bára Huld Beck

Þann 7. ágúst síð­ast­lið­inn höfðu alls 332 umsóknir borist um svo­kall­aða upp­sagn­ar­styrki úr rík­is­sjóði, en um slíka geta fyr­ir­tæki sem orðið hafa fyrir veru­legu tekju­falli sótt um til að standa straum af 85 pró­sent af kostn­að­inum við að segja upp fólki. 

Þegar er búið að afgreiða 265 umsóknir vegna 158 rekstr­ar­að­ila og af þeim umsóknum sem afgreiddar hafa verið nemur greiddur stuðn­ingur um 3,7 millj­örðum króna vegna launa og 160 millj­ónir króna vegna orlofs. 

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar