Norðurslóðastefna Bandaríkjanna og hvernig hún kemur við Ísland

arctic.139396_1920.jpg
Auglýsing

Banda­ríkja­menn taka um þessar mundir við for­mennsku í Norð­ur­skauts­ráð­inu en leið­toga­fundur ráðs­ins stendur nú yfir í Iqaluit í Kanada. Það er skipað ríkj­unum átta sem liggja að norð­ur­slóð­um, Banda­ríkj­un­um, Dan­mörku, Finn­landi, Íslandi, Nor­egi, Kana­da, Rúss­landi og Sví­þjóð—en auk þess eiga sam­tök frum­byggja á svæð­inu fasta aðild. Of snemmt er að meta hvort órói vegna fram­ferðis Rússa und­an­farið muni hafa langvar­andi áhrif á sam­starfið á vett­vangi ráðs­ins. Sergei Lavrov utan­rík­is­ráð­herra Rúss­lands mætti ekki til fund­ar­ins nú, sem er við­snún­ingur frá fyrri tíð – auk þess sem Dmi­try Rogozin að­stoð­ar­-­for­sæt­is­ráð­herra hefur verið með ögrandi yfir­lýs­ing­ar.

Íslend­ingar eiga mikið undir því að Norð­ur­skauts­ráðið eflist og því er mik­il­vægt að skoða stefnu Banda­ríkja­manna í mál­efnum norð­ur­slóða og afstöðu þeirra til ráðs­ins. Banda­ríkja­menn eiga umtals­verðra beinna hags­muna að gæta á norð­ur­slóðum – þeir eiga meira en 1500 kíló­metra langa strand­lengju sem liggur að norð­ur­skauts­svæð­inu – en talið er að einn þriðji vinn­an­legrar olíu á svæð­inu liggi í jarð­lögum undan ströndum Ala­ska-­fylk­is. Banda­ríkja­menn hafa sýnt vilja til að efla Norð­ur­skauts­ráðið sem nær­vera utan­rík­is­ráð­herranna, John Kerry og Hill­ary Clint­on, á síð­ustu fundum ráðs­ins sýnir glögg­lega.

John Kerry John Kerry, utan­rík­is­ráð­herra Banda­ríkj­anna, stillir sér upp fyrir svo­kall­aða „selfie“ ljós­mynd á síð­asta fundi Norð­ur­skauts­ráðs­ins. Mynd: EPA

Auglýsing

 

Innan banda­ríska stjórn­kerf­is­ins eru lofts­lags­breyt­ingar og afleið­ingar þeirra að verða við­ur­kennt vanda­mál. Stofn­anir eins og varn­ar­mála­ráðu­neytið eru farnar að setja þjóðar­ör­yggi í sam­hengi við alþjóð­legt öryggi og Obama-­stjórnin hefur lagt fram ítar­lega stefnu um norð­ur­skauts­svæð­ið. Þar vekur athygli að und­ir­strikað er mik­il­vægi Haf­rétt­ar­sátt­mál­ans, að Banda­ríkja­menn muni virða ákvæði hans og vinna að full­gild­ingu. Ein­hver kynni að spyrja hvers vegna áhersla sé lögð á Haf­rétt­ar­sátt­mál­ann þar sem Banda­ríkja­menn hafi ekki enn full­gilt hann – en hafa verður í huga að nærri algilt er um alþjóða­lög að ríki leit­ast við virða þau hvað sem full­gild­ingu líð­ur.

Snemma árs 2014 var kynnt skýrsla um hvernig hinni nýju stefnu skuli fram­fylgt. Þar eru áréttuð þrjú meg­in­hags­muna­mál Banda­ríkj­anna hvað varðar norð­ur­slóð­ir; að tekið sé til­lit til þjóðar­ör­ygg­is; að gætt sé að ábyrgri umgengni og umsjón með svæð­inu; og að stuðlað sé að alþjóð­legri sam­vinnu. Þar er enn­fremur til­greint hvernig koma skuli upp örygg­is­kerfum hvað varðar fjar­skipti og veð­ur­at­hug­an­ir, og að safnað skuli saman og gerð aðgengi­leg þekk­ing á þróun líf­ríkis og nátt­úru vegna þeirra breyt­inga sem eru að verða—allt í góðri sam­vinnu við inn­fædda á svæð­inu. Þó hefur stefnan verið gagn­rýnd, að það skorti að tekið sé af skarið með raun­veru­lega fram­kvæmd. Banda­ríkja­menn séu um það bil ­tíu árum á eftir því sem mætti kalla ásætt­an­lega áætlun í norð­ur­slóða­málum hvað varðar upp­bygg­ingu inn­viða sem snúa að sam­göng­um, hafn­ar­mann­virkjum og fjar­skipt­um.

Þegar lesið er á milli lín­anna í orða­lagi stefn­unn­ar, sést að þar er talað um þjóðir en ekki ríki, mögu­lega til að skír­skota frekar til inn­fæddra íbúa svæð­is­ins sem hafa átt undir högg að sækja gagn­vart hinum full­valda ríkj­um. Einnig eru ríkin átta sem eru burða­rás­inn í Norð­ur­skauts­ráð­inu talin sér­stak­lega upp, því Banda­ríkja­menn hafa lagt áherslu á óskorað vægi ráðs­ins. Skemmst er að minn­ast þess er Hill­ary Clint­on, þáver­andi utan­rík­is­ráð­herra, setti ofan í við Kanada­menn fyrir að hafa boðað til fundar og und­an­skilið Íslend­inga, Finna, Svía og inn­fædda íbúa svæð­is­ins – hins svo­kall­aða fimm ríkja-­sam­starfs – sem reyndar hefur ekki verið áber­andi eða náð að skyggja á Norð­ur­skauts­ráðið sjálft.

Blikur á lofti?



Svo virð­ist sem Banda­ríkja­menn ein­setji sér að við­halda frið­sam­legu ástandi á norð­ur­slóðum og hafi þar ekki uppi hern­að­ar­legar áætl­an­ir. Banda­ríski flot­inn gaf nýlega út áætlun um norð­ur­slóðir til árs­ins 2030 og þar er talin lítil hætta á átökum á svæð­inu í fyr­ir­sján­legri fram­tíð. Þó getur brugðið til beggja vona og hugs­an­legt að deilur við Rússa vegna ógn­andi hegð­unar þeirra gætu breytt stöð­unni. Má þar nefna auk­inn hern­arð­ar­legan við­búnað Rússa á norð­ur­skauts­svæð­inu og nýlega atburði á Krím­skaga sem hafa sett sam­starf NATO við Rússa í bið. Mik­il­vægt er þó að hafa í huga að Rússar taka enn virkan þátt í starfi Norð­ur­skauts­ráðs­ins.

Hér er ekki gert lítið úr ógn­andi til­burðum Rússa á alþjóða­vett­vangi und­an­farin miss­eri. Þó er vara­samt að túlka aukna hern­að­ar­lega upp­bygg­ingu þeirra á svæð­inu norður af Rúss­landi sem beina hern­að­ar­lega ógn. Þetta styðja ummæli Roberts J. Papp, fyrrum aðmíráls og sér­staks full­trúa Hvíta húss­ins í mál­efnum norð­ur­slóða, sem telur Rússa ekki vera að hern­að­ar­væða norð­ur­slóð­ir. Þeir eiga þar þrátt fyrir allt um 17.500 kíló­metra langa strand­lengju og hafa lagt í tals­verðar fjár­fest­ingar í höfnum og annarri nauð­syn­legri þjón­ustu vegna norð­ur­-­sigl­inga­leið­ar­innar. Í því sam­hengi hefur verið bent á að öll starf­semi sem snýr að leit og björgun verði að miklu leyti á hern­að­ar­legum grunn­i ­vegna þess hversu svæðið er víð­femt og aðstæður erf­ið­ar.

Papp bendir einnig á að hvað sem atburðum í öðrum heims­hlutum líð­ur, meðal ann­ars í Úkra­ínu, sé mik­il­vægt að kynda ekki undir tor­tryggni og halda tengslum við Rússa. Þannig megi tryggja áfram frið­sam­legt sam­starf um norð­ur­slóðir og þau brýnu mál sem þar bíða úrlausna, eins og umhverf­is­mál. John Kerry utan­rík­is­ráð­herra Banda­ríkj­anna tók í sama streng í ræðu sinni á leið­toga­fund­inum í gær. Hann hvað aukin hern­að­ar­um­svif myndu ekki hafa áhrif á starf­semi Norð­ur­skauts­ráðs­ins – þau mál mætti ræða ann­ars­staðar – en lagði áherslu á mik­il­vægi sam­starfs svo bregð­ast mætti við lofts­lags­breyt­ingum og áhrifum þeirra á líf­ríki svæð­is­ins.

Rússaher, undir stjórn Vladimir Pútíns Rússlandsforseta, hefur verið með ógnandi tilburði á alþjóðavettvangi undanfarin misseri. Mynd: EPA Vla­dimir Pútin - Rússar hafa þótt sýna ógn­andi fram­komu á alþjóða­vett­vangi und­an­farin miss­eri. Mynd: EPA

Hvernig snertir stefnan Ísland?



Þegar norð­ur­slóða­stefna Banda­ríkj­anna er skoðuð er ekki að merkja að Ísland komi þar mikið við sögu. Ekki þarf þó að vera að opin­ber stefnu­mótun afhjúpi allar áætl­anir sem á borð­inu eru, en athygli vekur þó að Ísland er aldrei nefnt í skýrslu um stefnu­mótun banda­ríska varn­ar­mála­ráðu­neyt­is­ins, um fram­tíð­ar­á­form á norð­ur­slóð­um. Þar er hins vegar m.a. vísað í sam­starf um björg­unar og her­æf­ingar við Kanada­menn, Græn­lend­inga og Norð­menn.

Því má ekki gleyma að þrátt fyrir að Banda­ríkja­menn hafi lokað Kefla­vík­ur­stöð­inni hafa þeir enn öfl­uga fót­festu í Thule á Græn­landi, sem var og hefur verið mik­il­vægur hlekkur í varn­ar­keðj­unni á norð­ur­slóð­um. Hugs­an­leg umskipti á Græn­landi með meiri ítökum Kín­verja, og jafn­vel Rússa, gætu sett þrýst­ing á Banda­ríkja­menn um að skerpa á stöðu sinni þar. Ef Græn­lend­ingar settu Banda­ríkja­mönnum stól­inn fyrir dyrnar með auk­inni sam­vinnu við Kína eða Rússa myndi það hugs­an­lega færa áherslur Banda­ríkj­anna að Íslandi. Hafa ber í huga að í gildi er varn­ar­samn­ingur milli ríkj­anna og not­hæf aðstaða á Kefla­vík­ur­flug­velli, svo hægt væri að koma upp starf­semi á Íslandi með til­tölu­lega skömmum fyr­ir­vara.

Reynsla smá­ríkja sýnir að efl­ing alþjóð­legs sam­starfs er þeim í hag. Á það við um form­lega samn­inga og sátt­mála sem meðal ann­ars lúta að auð­linda­nýt­ingu, umhverf­is­vernd og örygg­is­mál­um. Á vef utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins, þar sem fjallað er um auð­linda- og umhverf­is­mál, er áréttað að nýt­ing tæki­færa á norð­ur­slóðum krefj­ist virkrar milli­ríkja­sam­vinnu á grund­velli þjóða­rétt­ar. Sú stefna sem Banda­ríkja­menn hafa boð­að, með frek­ari efl­ingu Norð­ur­skauts­ráðs­ins og áherslu á umhverf­is­mál, verður að telj­ast Íslend­ingum til hags­bóta og gefa jafn­framt vonir um áfram­hald­andi frið­sam­legt ástand á norð­ur­slóð­um.

Lars Larsen
„Go´daw, jeg hedder Lars Larsen, jeg har et godt tilbud“
Danski milljónamæringurinn Lars Lar­sen lést á heim­ili sínu í síðustu viku, 71 árs að aldri. Hann var á meðal auðugustu manna í Danmörku og jafnframt þeirra þekktustu. Kjarninn rifjar hér upp sögu hans.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Árni Már Jensson
Að lesa milli línanna
Kjarninn 25. ágúst 2019
Guðrún Margrét Jóhannsdóttir
„Að hanna er eins og að anda með heilanum“
Guðrún Margrét Jóhannsdóttir safnar nú fyrir nýrri hönnun á Karolina Fund.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Matthildur Björnsdóttir
Af hverju eru goðsagnir takmarkandi?
Kjarninn 25. ágúst 2019
Ólafur Ísleifsson, þingmaður Miðflokksins, spurði um innstæðutryggingar.
Um 83 prósent innstæðna í íslenskum bönkum voru tryggðar um áramót
Tryggingasjóður innstæðueigenda tryggir um 83 prósent af þeim 1.707 milljörðum króna sem geymdir voru á íslenskum bankareikningum í lok síðasta árs. Samt voru bara 38 milljarðar króna í sjóðnum.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Benedikt Jóhannesson
Styrmir gegn Styrmi – Frumkvöðull í einkavæðingu orkufyrirtækja
Kjarninn 25. ágúst 2019
Donald Trump, forseti Bandaríkjanna.
Trump um Trump frá Trump til Trump
Bandarískir ráðamenn reyna nú hvað þeir geta að bæta fyrir geðvonskutíst og eftiráskýringar Bandaríkjaforseta um aflýsingu Danmerkurferðar sinnar. Ástæðuna sagði forsetinn þá að danski forsætisráðherrann vildi ekki ræða hugmynd hans um kaup á Grænlandi.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Listi yfir þjónustugjöld bankanna skólabókardæmi um fákeppni
Gylfi Zoega segir að það sé ekki hægt að nota ódýrt kort í innanlandsviðskiptum hérlendis vegna þess að það myndi minnka hagnað bankanna.
Kjarninn 25. ágúst 2019
Meira eftir höfundinnBjarni Bragi Kjartansson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None