Stóri bróðir má fylgjast með

Hvað má hið opinbera í Danmörku ganga langt í eftirliti sínu með borgurunum? Um þetta var tekist á í réttarhöldum sem staðið hafa í þrjú ár en niðurstöðunnar hafa margir beðið með óþreyju. Hún liggur nú fyrir, dómur var kveðinn upp sl. miðvikudag.

Stóri bróðir
Stóri bróðir
Auglýsing

Árið 2007 tók gildi ný til­skipun í Dan­mörku. Með henni var sú skylda lögð á herðar síma- og net­þjón­ustu­fyr­ir­tækja að varð­veita, í eitt ár, upp­lýs­ingar um sím­hring­ing­ar, sím­töl og sam­skipti við­skipta­vina sinna. Enn­fremur í gegnum hvaða símamastur sam­skiptin færu.

Til­skip­unin í Dan­mörku tengd­ist nýtil­kominni til­skipun Evr­ópu­sam­bands­ins í kjöl­far hryðju­verka í Lund­únum og Madrid. Til­skip­unin þótti ganga mjög langt varð­andi heim­ildir til að fylgj­ast með borg­ur­un­um. Peter Hustinx, þáver­andi yfir­maður gagna­verndar hjá ESB, sagði til­skip­un­ina veita stjórn­völdum rýmri heim­ild­ir, en áður hefðu þekkst hjá sam­band­inu, til að fylgj­ast með borg­ur­un­um.

Óljós mörk

Áður­nefndur Peter Hustinx var ekki einn um þá skoðun að heim­ild­irnar til að fylgj­ast með borg­ur­unum væru rúm­ar. Fjöl­margir, þar á meðal lög­fræð­ingar og mann­rétt­inda­sam­tök, bentu á að með þess­ari til­skipun væri stjórn­völdum færð óeðli­lega mikil völd. Sömu­leiðis væri margt óljóst varð­andi notkun stjórn­valda á þeim gögnum og mörgum spurn­ingum ósvar­að.

Auglýsing

Í til­skip­un­inni var ekki til­greint hvenær heim­ilt væri að nota upp­lýs­ing­ar. Er það ein­göngu þegar brýn nauð­syn kref­ur, til dæmis þegar öryggi lands­ins og borg­ar­anna er í húfi? Má lög­reglan nota gögnin til að kom­ast að ferðum manns sem grun­aður er um að hafa stolið reið­hjóli, eða brot­ist inn í geymslu og stolið ein­hverju smá­legu?

Þrír dómar

Þótt margir hefðu gagn­rýnt til­skipun Evr­ópu­sam­bands­ins og fljót­lega hefðu heyrst raddir um að hún bryti í bága við mann­rétt­inda­lög varð nokkur bið á að kærur vegna hennar bær­ust Evr­ópu­dóm­stóln­um. Til þessa dags hefur dóm­stóll­inn kveðið upp þrjá dóma varð­andi til­skip­un­ina. Sá fyrsti var kveð­inn upp árið 2014. Dóm­stól­inn úrskurð­aði til­skip­un­ina ólög­lega, sagði hana alvar­legt inn­grip í einka­líf borg­ar­anna. Nefndi sömu­leiðis að í til­skip­un­inni væri ekki tekið fram að það mætti aðeins not­ast við upp­lýs­ingar síma­fyr­ir­tækj­anna þegar brýna nauð­syn bæri til.

Dönsk stjórn­völd töldu þennan dóm hafa lítil áhrif á fram­kvæmd­ina í Dan­mörku. Ein­ungis yrði að breyta dönskum sér­reglum sem settar höfðu verið um eft­ir­lit með inter­net­inu. Allt annað stæð­ist til­skip­un­ina, að mati danska dóms­mála­ráðu­neyt­is­ins.

Tel­e2/Watson dóm­ur­inn

Í des­em­ber árið 2016 kvað Evr­ópu­dóm­stóll­inn upp annan dóm. Sá hefur gengið undir nafn­inu Tel­e2/Watson dóm­ur­inn. Þar var því slegið föstu að tak­marka­laust eft­ir­lit, án ákveð­ins til­gangs væri ólög­legt. Søren Pape Poul­sen, þáver­andi dóms­mála­ráð­herra Dana, sagði á fundi þing­nefnd­ar, nokkrum mán­uðum síð­ar, að breyta þyrfti dönskum regl­um. Nán­ari útfærsla á þeim breyt­ingum lá ekki fyrir og ráð­herr­ann sagði að nú yrðu teknar upp við­ræður við Evr­ópu­sam­band­ið, og síma­fyr­ir­tæk­in, en not­ast yrði við gömlu regl­urnar þangað til nýjar reglur Evr­ópu­sam­bands­ins, sem væru vænt­an­leg­ar, myndu líta dags­ins ljós.

Nýju ESB regl­urnar birt­ust aldrei en í danska dóms­mála­ráðu­neyt­inu var brátt farið að vísa til þess að nýir dómar væru vænt­an­leg­ir, frá Evr­ópu­dóm­stóln­um, og þarmeð yrði óvissu um fram­kvæmd til­skip­un­ar­innar vænt­an­lega eytt.

Fjarskiptafyrirtækin Telia, Telenor, TDC, Duka, 3 eru stór á dönskum markaði.

Þriðji dóm­ur­inn

Í októ­ber 2020 kvað Evr­ópu­dóm­stóll­inn upp dóm, þann þriðja vegna til­skip­un­ar­innar sem, vel að merkja, var þá fimmtán ára göm­ul. Í þeim dómi var slegið úr og í, að mati sér­fræð­inga dönsku fjöl­miðl­anna. Þar var víð­tækt og óheft eft­ir­lit, eins og það sem Danir höfðu heim­il­að, dæmt ólög­legt. En, hins­vegar voru jafn­framt í dómnum til­greind fjöl­mörg dæmi þar sem beita mætti víð­tæku eft­ir­liti. Einkum og sér­ílagi þegar um væri að ræða ógnun við þjóðar­ör­yggi.

Þetta var himna­send­ing í hendur danskra stjórn­valda (orða­lag stjórn­mála­skýranda Berl­ingske) og danska dóms­mála­ráðu­neytið benti strax á að Danir hefðu árum saman búið við mikla hryðju­verkaógn. Nick Hækk­erup dóms­mála­ráð­herra við­ur­kenndi jafn­framt að ýmsu þyrfti að breyta, eft­ir­lit með venju­legri glæp­a­starf­semi, eins og það var orð­að, félli til dæmis ekki undir skil­grein­ing­una um ógnun við þjóðar­ör­yggi.

Eitt í orði, annað á borði

Þótt dóms­mála­ráð­herr­ann hafi lýst yfir að síma­fyr­ir­tækj­unum sé ekki lengur skylt, og í raun óheim­ilt, að varð­veita allar upp­lýs­ingar um notkun við­skipta­vina mælti hann samt sem áður með því að fyr­ir­tækin héldu óbreyttu verk­lagi, sem sé að geyma allar upp­lýs­ing­ar, þangað til nýjar verk­lags­reglur líti dags­ins ljós.

And­stæð­ingar eft­ir­lits höfð­uðu mál

Sam­tök sem barist hafa gegn skrán­ingu síma­notk­unar (For­en­ingen imod Ulovlig Logn­ing) höfð­uðu árið 2018 mál gegn danska dóms­mála­ráðu­neyt­inu í því skyni að fá ákvörð­unum stjórn­valda um skrán­ingu og síma­notkun ein­stak­linga hnekkt. Sam­tökin höfðu safnað fé til að standa straum af mála­rekstr­in­um. Julie Bak- Larsen lög­maður sam­tak­anna sagði í við­tölum við fjöl­miðla að nauð­syn­legt væri að fá á hreint hvaða lög og reglur gildi.

Dóms­mála­ráð­herr­ar, bæði núver­andi og fyrr­ver­andi, hafi við­ur­kennt að Danir fylgi ekki úrskurðum Evr­ópu­dóm­stóls­ins en drepi mál­inu á dreif. Lög­mað­ur­inn sagði að dóms­mála­ráð­herra hefði átt að bregð­ast við árið 2014, þegar fyrsti dóm­ur­inn kom. Það gerði hann ekki. Sama var upp á ten­ingnum árið 2016 og 2020.

Ríkið vann í und­ir­rétti

Julie Bak- Larsen sagði það óboð­legt að mörg ár tæki að fá nið­ur­stöðu í dóms­máli. Skömmu eftir dóms­upp­kvaðn­ingu Evr­ópu­dóm­stóls­ins í októ­ber í fyrra var til­kynnt að Eystri-Lands­réttur myndi 30. júní kveða upp úrskurð sinn í máli Sam­taka gegn skrán­ingu síma­notk­unar gegn dóms­mála­ráðu­neyt­inu. Það gekk eft­ir. Þá voru liðin þrjú ár og mán­uði betur síðan málið var höfð­að.

Eystri-Landsréttur við Bredgade í Kaupmannahöfn Mynd: Wiki Commons/Anne-Sophie Ofrim

Skemmst er frá því að segja að nið­ur­staðan var rík­inu í hag. Í nið­ur­stöð­unni (120 blað­síð­um) kemur meðal ann­ars fram að ekki sé hefð fyrir því að úrskurða til­skipun (bek­end­t­gørel­se) ógilda.

Lög­maður stefn­end­anna sagði dóms­nið­ur­stöð­una von­brigði. Hel­ene Qvist- Pet­er­sen lög­maður hjá ráð­gjafa­stof­unni Justita sagði miður að dóm­stóll­inn hefði ekki talað skýrt. „Það er afleitt að hafa reglur og lög sem gilda, en er ekki fylgt í reynd.“

Sam­tökin gegn ólög­legri skrán­ingu síma­notk­unar hafa lýst yfir að þau muni áfrýja mál­inu til Hæsta­rétt­ar. Hvort heim­ild fæst til þess að fá málið tekið fyrir þar hefur ekki verið til­kynnt.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hildur Björnsdóttir vill verða borgarstjóri – Ætlar að velta Eyþóri Arnalds úr oddvitasæti
Það stefnir i oddvitaslag hjá Sjálfstæðisflokknum í Reykjavík í prófkjöri flokksins fyrir komandi borgarstjórnarkosningar. Hildur Björnsdóttir ætlar að skora Eyþór Arnalds á hólm.
Kjarninn 8. desember 2021
Um þriðjungi allra matvæla sem framleidd eru í heiminum er hent.
Minni matarsóun en markmiðum ekki náð
Matarsóun Norðmanna dróst saman um 10 prósent á árunum 2015 til 2020. Í því fellst vissulega árangur en hann er engu að síður langt frá þeim markmiðum sem sett hafa verið. Umhverfisstofnun Noregs segir enn skorta yfirsýn í málaflokknum.
Kjarninn 8. desember 2021
Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir þingmaður Pírata.
Þingmaður fékk netfang upp á 53 stafbil
Nýr þingmaður Pírata biðlar til forseta Alþingis að beita sér fyrir því að þingið „þurfi ekki að beygja sig undir óþarfa duttlunga stjórnsýslunnar“.
Kjarninn 8. desember 2021
Árni Stefán Árnason
Blóðmeraníðið – fjandsamleg yfirhylming MAST og fordæming FEIF – Hluti II
Kjarninn 8. desember 2021
Ragnar Sigurðsson, fyrrverandi landsliðsmaður í knattspyrnu.
Fyrrverandi eiginkona Ragnar Sigurðssonar segir landsliðsnefndarmann ljúga
Magnús Gylfason, fyrrverandi landsliðsnefndarmaður hjá KSÍ, sagði við úttektarnefnd að hann hefði hitt Ragnar Sigurðsson og þáverandi eiginkonu hans á kaffihúsi daginn eftir að hann var talinn hafa beitt hana ofbeldi. Konan segir þetta ekki rétt.
Kjarninn 8. desember 2021
Róbert segist meðal annars ætla að fara aftur í fjallaleiðsögn.
Róbert hættir sem upplýsingafulltrúi ríkisstjórnarinnar – „Frelsinu feginn“
Upplýsingafulltrúi ríkisstjórnarinnar mun hætta störfum um áramótin. Hann segist vera þakklátur fyrir dýrmæta reynslu með frábærum vinnufélögum en líka frelsinu feginn.
Kjarninn 8. desember 2021
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Samskiptasaga Kína og Íslands
Kjarninn 8. desember 2021
Stjórnmálaflokkar fá rúmlega 3,6 milljarða króna úr ríkissjóði á fimm árum
Níu stjórnmálaflokkar skipta með sér 728 milljónum krónum úr ríkissjóði árlega. Áætluð framlög voru 442 milljónum krónum lægri í upphafi síðasta kjörtímabils.
Kjarninn 8. desember 2021
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar