Þekkt en þó óþekkt

Flestir kannast við Einar Áskel, burstaklippta strákinn sem býr með pabba sínum. Færri þekkja hinsvegar nafn höfundarins sem skrifaði sögurnar og teiknaði myndirnar. Gunilla Bergström er látin.

Gunilla Bergström skrifaði hinar geysivinsælu bækur um Einar Áskel.
Gunilla Bergström skrifaði hinar geysivinsælu bækur um Einar Áskel.
Auglýsing

Flestir kann­ast við Einar Áskel, bursta­klippta strák­inn sem býr með pabba sín­um. Færri þekkja hins­vegar nafn höf­und­ar­ins sem skrif­aði sög­urnar og teikn­aði mynd­irn­ar. Gun­illa Bergström er lát­in.

Í útvarps­við­tali fyrir nokkrum árum sagði Gun­illa Bergströ: „Mjög fáir þekkja nafn mitt en það líkar mér vel. En það þekkja aftur á móti margir hann Alfons Åberg enda kann hann að stela athygl­inni drengur sá.“ Gun­illa Bergström tók ekki of djúpt í árinni þegar hún sagði að margir þekktu Alfons Åberg, eins og strák­ur­inn heitir á frum­mál­inu. Bæk­urnar um Einar Áskel, eins og hann heitir í íslensku þýð­ing­unni, eru sam­tals 26. Þær hafa verið gefnar út í að minnsta kosti 40 löndum og fjöldi seldra ein­taka nálg­ast 10 millj­ón­ir.

Gun­illa Bergström fædd­ist í Gauta­borg í Sví­þjóð 3. júlí 1942. Móðir hennar var kenn­ari en fað­ir­inn verk­fræð­ing­ur. Þau skildu nokkrum árum eftir að Gun­illa fædd­ist, faðir hennar gift­ist danskri mynd­list­ar­konu og móð­irin tók saman við vinnu­fé­laga úr skól­an­um. Gun­illa sagði síðar frá því að hjá föður hennar og „nýju“ kon­unni hefði lífið verið allt öðru­vísi en hjá kenn­ur­un­um, móður hennar og sam­býl­is­mann­in­um. „Seinni konan hans pabba kenndi mér að bera virð­ingu fyrir lista­manns­starf­in­u.“

Auglýsing

Blaða­maður og fyrsta bókin

Gunilla Bergström Mynd: Jörn H Moen/Wiki Commons

Árið 1966 útskrif­að­ist Gun­illa Bergström úr blaða­manna­námi í Gauta­borg. Hún fékk strax vinnu og starf­aði næstu árin sem blaða­mað­ur, hjá Dag­ens Nyheter og Afton­bla­det.

Árið 1968 tók hún við­tal við þrjár kon­ur, sem allar voru frá­skild­ar. „Eftir á upp­götv­aði ég að við höfðum í þessum sam­tölum alveg gleymt börn­un­um, það þótti mér ein­kenni­legt. Ég mundi svo vel skilnað for­eldra minna þótt það væru næstum liðin 20 ár síðan það gerð­is­t.“ Í fram­haldi af við­töl­unum við kon­urnar þrjár skrif­aði Gun­illa Bergström sína fyrstu bók, Pabbi Míu flyt­ur. Þótt stúlkan í bók­inni héti Mía var þetta í raun saga Gun­illu sjálfr­ar.

Þáver­andi maður Gun­illu sagði að sagan um Míu væri fyrir börn og hún ætti að senda hana til útgef­anda. Gun­illa þekkti lítið til bóka­út­gáfu en sendi hand­ritið til for­lags­ins Rabén og Sjög­ren en það for­lag gaf meðal ann­ars út bækur Astrid Lind­gren.

Bókin Pabbi Míu flytur kom út 1971, með mynd­skreyt­ingum höf­und­ar­ins.

Alfons Åberg, Einar Áskell

Mynd­irnar sem Gun­illa Bergström hafði teiknað í bók­ina um pabba Míu var, að hennar sögn, kveikjan að bók­unum um Einar Áskel. Hana lang­aði að gera bendi­bók, eins og hún komst að orði. Aðal­per­sónan skyldi vera ánægður strákur og ekki allt of mjúk­máll. Það tók Gun­illu aðeins eina helgi að teikna mynd­irn­ar, sem áttu að vera aðal­at­riði bók­ar­inn­ar. Sagan, sem var hálf­gert auka­at­riði í byrj­un, fjallar um dreng sem býr hjá pabba sín­um. Pabb­inn leggur svo hart að sér við að fá dreng­inn til að sofna að sjálfur liggur hann að lokum örmagna á gólf­inu.

Bókin varð þó aldrei bendi­bók, því útgef­and­inn vildi fá mynda­bók með lengri sögu­þræði. Úr varð bókin Góða nótt Einar Áskell sem kom út árið 1972. Gun­illa Bergström sagði síðar að hvorki sig né útgef­and­ann hefði grunað að bókin yrði jafn vin­sæl og raun varð á. Vin­sældir þess­arar fyrstu bókar köll­uðu á aðra bók og sam­tals urðu bæk­urnar um Einar Áskel 26 tals­ins. Sög­urnar um bursta­klippta strák­inn og pabbann með píp­una höfð­uðu til barna um allan heim. „Einar Áskell er heims­mað­ur,“ sagði höf­und­ur­inn ein­hverju sinni í við­tali.

Bækurnar um Einar Áskel slógu í gegn á Íslandi og enn lesa ungir lesendur bækur Gunillu.

Venju­legur strákur en ekki ofur­hetja

Einar Áskell er ekki hetja og er í raun algjör and­stæða ann­arrar þekktrar per­sónu í sænskum barna­bók­mennt­um, Línu Langsokks. Einar Áskell er ekki sterk­ur, hann á hvorki hest né apa og býr í blokk en ekki stóru húsi. En hann spyr og leitar svara við spurn­ingum sem flest börn spyrja sig, hvort sem þau eru korn­ung eða að byrja í skóla.

Bæk­urnar um Einar Áskel eru í senn tíma­lausar en jafn­framt afsprengi mik­illa breyt­inga­tíma. Sví­þjóð var meðal fyrstu landa í heimi þar sem hjóna­skiln­aðir töld­ust ekki til tíð­inda. Hlut­verka­skipt­ing kynj­anna var að breyt­ast. Gun­illa Bergström sagði í við­tölum að eig­in­lega þætti sér vænst um föð­ur­inn í bók­unum um Einar Áskel. „Svo­lítið utan við sig, vin­gjarn­legur og ekki upp­fullur af hug­myndum um hvað væri hið eina rétta í upp­eld­inu. Öryggi frá þeim full­orðnu alltaf í bak­grunni, eins og þegar ég var barn.“

Kvartað yfir kven­manns­leysi og kvik­mynd

Pabbi Einars Áskels reykir pípu og er alltaf í inniskóm.

Konur og stúlkur koma lítið við sögu í bók­unum um Einar Áskel. Það var fyrst í næst síð­ustu bók­inni, þeirri tutt­ug­ustu og fimmtu, að fyrst var minnst á mömmu Ein­ars Áskels. Mjög stutt­lega þó.

Höf­und­ur­inn fékk ótal kvart­anir vegna þessa kven­manns­leysis í bók­unum en hélt sínu striki. For­leggj­ar­inn fékk líka kvart­anir en það breytti engu. Hins­vegar tók hann í taumana og fékk höf­und­inn til að breyta text­anum þar sem Einar Áskell drekkur app­el­sínusafa, eftir að hafa burstað tenn­urn­ar. Það þótti ekki æski­leg fyr­ir­mynd. Hins­vegar var höf­und­ur­inn ófá­an­legur til að láta pabbann hætta að reykja píp­una sem hann skildi aldrei við sig.

Einar Áskell hefur líka kom­ist á hvíta tjald­ið. Meðal þeirra bóka sem gerðar hafa verið myndir eftir er Einar Áskell og ófreskjan. Sú mynd fjallar um að Einar Áskell fékk sam­visku­bit eftir að hafa slegið annan strák. Hann gat ekki sofið og fannst ófreskja vera undir rúm­inu. Ófreskjan hvarf ekki fyrr en Einar Áskell hafði beðið dreng­inn sem hann sló afsök­un­ar.

Eftir að myndin var sýnd á leik­skól­anum Sadelmakare­byns för­skola í Malmö fékk yfir­stjórn leik­skól­anna í Malmö kvörtun frá for­eldrum drengs í skól­an­um. Hann gat ekki sofið eftir að hafa séð mynd­ina og fannst ófreskja vera undir rúm­inu sínu. Þegar þetta hafði gengið svona í viku kvört­uðu for­eldr­arn­ir. Sögðu mynd­ina ekki fyrir lítil börn og reyndar væri allt of mikið um kvik­mynda­sýn­ingar í leik­skól­an­um. Skóla­stjóri leik­skól­ans ákvað í fram­haldi af þess­ari kvörtun að hætta, í bili, að sýna kvik­myndir í skól­an­um. Benti jafn­framt á að ald­urs­tak­mörk vegna kvik­mynd­ar­innar um ófreskj­una væri 0 ár. Einn fram­leið­enda mynd­ar­innar sagði að millj­ónir barna um víða ver­öld hefðu séð mynd­ina um ófreskj­una en áður­nefnd kvörtun væri sú fyrsta sem hann hefði heyrt af.

Atvinnu­rit­höf­undur

Vin­sældir fyrstu bók­ar­innar um Einar Áskel gerðu Gun­illu Bergström kleift að snúa sér alfarið að rit­störf­um. Hún skrif­aði sam­tals rúm­lega 40 bæk­ur, allar með eigin mynd­skreyt­ing­um.

Þótt bæk­urnar um Einar Áskel hafi aflað höf­undi sínum mestra tekna eru þó aðrar bækur sem stóðu hjarta hennar nær. Árið 1972 eign­að­ist Gun­illa Bergström dótt­ur­ina Boel, en þremur árum fyrr kom son­ur­inn Pål í heim­inn. Boel greind­ist ung með ein­hverfu og við það breytt­ist margt í lífi fjöl­skyld­unn­ar. Gun­illa Bergström fyllt­ist þung­lyndi, og sá aðeins myrk­ur, eins og hún komst síðar að orði um ástand sitt. Með aðstoð tókst henni að kom­ast yfir þetta erf­ið­leika­tíma­bil, Boel var lífs­glatt barn þótt hún væri öðru­vísi en mörg önnur börn, eins og móðir hennar komst að orði.

Ætl­aði ekki að skrifa um sín eigin börn

Einar Áskell, hinn eini sanni.

Gun­illa Bergström hafði lofað sjálfri sér að skrifa aldrei um sín eigin börn. Þörfin fyrir að skrifa um að vera for­eldri ein­hverfs barns varð þó yfir­sterk­ari. Bókin sem til varð var eins­konar rímna­þulu­bók og hefði getað heitið Pål og Boel, eftir börn­un­um, en fékk nafnið Ramsor og tramsor om Bill og Bolla. Síðar kom önnur bók um sama efni.

Vin­sæll á Íslandi

Fyrsta bókin um Einar Áskel kom út á Íslandi árið 1980 í þýð­ingu Sig­rúnar Árna­dótt­ur. Hún sagði frá því í við­tölum að það hefði ekki verið ein­falt að finna bursta­klippta og kringlu­leita stráknum íslenskt nafn. Einar Áskell hefði að lokum orðið fyrir val­inu „og ég held að það val hafi lukk­ast vel“. Flestir geta tekið undir það og bæk­urnar um Einar Áskel hafa notið mik­illa vin­sælda á Íslandi. Sig­rún lést í síð­asta mán­uði.

Gun­illa Bergström lést síð­ast­lið­inn mið­viku­dag, 25. ágúst, 79 ára að aldri. Hennar hefur verið minnst í fjöl­miðlum um allan heim. Í nýlegum tölum frá sam­tökum bóka­safna í Sví­þjóð kom fram að á útlána­lista safn­anna þar í landi er aðeins Astrid Lind­gren sem trónir ofar.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Í ávarpi sínu fór Katrín yfir þann lærdóm sem hægt er að draga af kórónuveirufaraldrinum, meðal annars að samheldni samfélagsins hafi reynst okkar mestu verðmæti.
Ekki einungis hægt að vísa ábyrgð á launafólk
Katrín Jakobsdóttir segir atvinnulíf og stjórnvöld bera mikla ábyrgð á bráttunni við verðbólguna og að ekki sé hægt að vísa ábyrgðinni eingöngu á launafólk í komandi kjarasamningum.
Kjarninn 20. maí 2022
Ingrid Kuhlman og Bjarni Jónsson
Læknar og hjúkrunarfræðingar styðja dánaraðstoð
Kjarninn 20. maí 2022
Frá utanríkisráðuneytinu við Rauðarárstíg.
Neita að upplýsa um fjölda útgefinna neyðarvegabréfa
Nýlega var reglugerð samþykkt í dómsmálaráðuneyti sem veitir utanríkisráðherra heimild til að óska eftir því að ÚTL gefi út vegabréf til útlendings ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Utanríkisráðuneytið upplýsir ekki um fjölda útgefinna vegabréfa.
Kjarninn 20. maí 2022
Myndin er fengin úr kerfisáætlun Landsnets 2016-2025. „DC-strengur á Sprengisandsleið hefur jákvæð áhrif á mögulega lengd jarðstrengja á Norðurlandi,“ segir í myndatexta.
Sprengisandskapall „umfangsmikil og dýr“ framkvæmd fyrir „fáa kílómetra“ af jarðstreng í Blöndulínu
Landsnet tekur ekki undir þau sjónarmið Samtaka um náttúruvernd á Norðurlandi að skynsamlegt sé að leggja jarðstreng yfir Sprengisand til að auka möguleika á því að leggja hluta Blöndulínu 3 í jörð.
Kjarninn 20. maí 2022
Hersir Sigurgeirsson
Segir sig frá úttektinni á sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka
Bankasýsla ríkisins sendi bréf til ríkisendurskoðanda með ábendingu um að Hersir Sigurgeirsson hefði sett „like“ á tiltekna færslu á Facebook sem varðaði útboðið. „Ég kann ekki við slíkt eftirlit,“ segir Hersir.
Kjarninn 20. maí 2022
Hvernig gengur að koma úkraínskum flóttabörnum inn í skólakerfið?
Langfæst börn sem flúið hafa stríðið í Úkraínu með foreldrum sínum á síðustu vikum og mánuðum eru komin inn í skólakerfið hér á landi og spila þar inn margir þættir. Samstarf á milli stærstu sveitarfélaganna hefur þó gengið vel.
Kjarninn 20. maí 2022
Jarðskjálftahrinur ollu mikilli hræðslu meðal barna og engar upplýsingar voru veittar til fólksins, sem margt glímir við áfallastreituröskun. Ásbrú er því ekki ákjósanlegasti dvalarstaðurinn fyrir fólk sem flúið hefur stríðsátök, að mati UN Women.
Konur upplifi sig ekki öruggar á Ásbrú – og erfitt að koma óskum á framfæri
UN Women á Íslandi gera alvarlegar athugasemdir við svör Útlendingastofnunar varðandi útbúnað og aðstæður fyrir flóttafólk og umsækjendur um alþjóðlega vernd á Ásbrú.
Kjarninn 20. maí 2022
Myndir af börnum í Austur-Kongó með alvarleg einkenni apabólu.
Fimm staðreyndir um apabólu
Apabóla er orð sem Íslendingar höfðu fæstir heyrt þar til nýverið er tilfelli af þessum sjúkdómi hófu að greinast í Evrópu og Norður-Ameríku. Sjúkdómurinn er hins vegar vel þekktur í fátækustu ríkjum heims þar sem þúsundir sýkjast árlega.
Kjarninn 19. maí 2022
Meira eftir höfundinnBorgþór Arngrímsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar