Að virða mannréttindi flóttamanna

Auglýsing

Inn­an­rík­is­ráð­herra lýsti yfir úr ræðu­stóli Alþingis þann 17. sept­em­ber síð­ast­lið­inn að hæl­is­leit­endur yrðu ekki sendir aftur til Grikk­lands þar sem það væri ekki öruggt. Örfáum vikum síðar ákvað Útlend­inga­stofnun hins vegar að synja sýr­lenskri fjöl­skyldu um efn­is­lega með­ferð hæl­is­um­sóknar á Íslandi. Fjöl­skyldan kom inn í Evr­ópu í gegnum Grikk­land og var neydd til þess að sækja þar um hæli, og fékk þar stöðu sína sem flótta­menn við­ur­kennda. Ákvörðun Útlend­inga­stofn­unar virð­ist í fyrstu vera í hróp­andi mót­sögn við yfir­lýs­ingu inn­an­rík­is­ráð­herra. 

En hvað er átt við þegar talað er um hæl­is­leit­end­ur? Alþjóða­lög gera þýð­ing­ar­mik­inn grein­ar­mun á hæl­is­leit­endum og flótta­mönn­um. Hver sá sem sækir um hæli utan heima­lands síns er skil­greindur sem hæl­is­leit­andi (e. asylum seeker) þar til umsókn hans hefur fengið end­an­lega afgreiðslu hjá stjórn­völd­um, óháð því hvaða ástæður liggja að baki umsókn­inni. Þeir sem sækja um hæli vegna efna­hags­að­stæðna, til dæmis bágra lífs­kjara og skorts á atvinnu (e. economic migrants) telj­ast hæl­is­leit­endur en eru hins­vegar ekki flótta­menn (e.refu­gees). Flótta­manna­hug­takið er að finna í Flótta­manna­samn­ingi Sam­ein­uðu þjóð­anna og veitir hverjum manni sem ekki nýtur verndar gegn ofsóknum í eigin ríki kost á að leita sér verndar hjá öðrum þjóð­um. Sá sem sækir um hæli sem flótta­maður ber í meg­in­at­riðum sönn­un­ar­byrð­ina um að rík­inu beri að veita honum hæli. Sam­þykki stjórn­völd umsókn­ina er sagt að við­kom­andi hafi fengið stöðu sína sem flótta­maður við­ur­kennda. Sá sem fær við­ur­kennda stöðu flótta­manns nýtur til­tek­inna rétt­inda í hæl­is­land­inu, til dæmis á hann rétt á heil­brigð­is­þjón­ustu, aðgangi að skóla­kerf­inu sem og fjár­hags-og hús­næð­is­að­stoð. Í samn­ingnum eru aðild­ar­ríki hvött til þess að hafa alþjóða­sam­vinnu í hávegum þegar kemur að mál­efnum flótta­manna. 

Orð inn­an­rík­is­ráð­herra virð­ast ein­ungis ná til hæl­is­leit­anda, þ.e. þeirra sem hafa hvergi verið skráðir áður en þeir ná ströndum Íslands. Sem sagt ein­ungis til þeirra sem kom­ast á gúmmí­tuðru yfir Mið­jarða­haf­ið, fram­hjá mann­ræn­ingjum og sér­sveit­ar­lið­um, ganga yfir hálfa Evr­ópu og ná á ein­hvern ótrú­legan hátt að kom­ast á þessa pínu­litlu eyju í miðju Atl­ants­haf­inu – allt án þess að vera skráðir inn í nokk­urt ríki á leið­inn­i. 

Auglýsing

En ef ekki er öruggt að senda hæl­is­leit­endur til Grikk­lands af hverju ætti að vera örugg­ara að senda flótta­menn til Grikk­lands? Hvers virði er að hafa fengið stöðu sína sem flótta­maður við­ur­kennda í landi sem hefur ekki burði til að upp­fylla skyldur sínar undir Flótta­manna­samn­ingn­um? Sýr­lenska fjöl­skyldan varði ári á göt­unni í Grikk­landi og þar breytti staða hennar sem flótta­menn engu. Krafan um alþjóð­legt sam­starf hlýtur að fela í sér að flótta­menn séu ekki sendir til baka til ríkis sem ekki getur veitt þeim þá vernd og þau rétt­indi sem alþjóða­samn­ingar fela í sér.

Póli­tísk hræðsla við umfangs­miklar breyt­ingar á útlend­inga­lögum

Ef marka má und­ir­skrifta­lista, fjöl­miðlaum­fjöll­un, með­mæla­göngur og safn­anir virð­ist meg­in­þorri Íslend­inga ekki kæra sig um þessa þröngu stefnu stjórn­valda. Von­brigði og reiði almenn­ings bein­ist í miklum mæli að Útlend­inga­stofn­un, þeirri und­ir­stofnun inn­an­rík­is­ráðu­neyt­is­ins sem afgreiðir allar umsóknir um dval­ar­leyfi. Meg­in­hlut­verk Útlend­inga­stofn­unar er hins­vegar ekki að móta stefnu Íslands í flótta­manna­mál­um. Hennar hlut­verk er að starfa sam­kvæmt útlend­inga­lög­gjöf­inni, sem er mörkuð af lög­gjaf­an­um. 

Lögin veita þó Útlend­inga­stofnun heim­ild til að veita hæli af mann­úð­ar­á­stæð­um, úrræði til þess að veita þeim hæli sem af ein­hverjum ástæðum falla ekki undir vernd Flótta­manna­samn­ings­ins þrátt fyrir að ríkar mann­úð­ar­á­stæður séu til stað­ar. Ekki virð­ist vera vilji til þess að nýta þetta úrræði í ríkum mæli. Ein­hvers staðar virð­umst við hafa misst sjónar á meg­in­til­gangi þess­ara laga  – að vernda fólk fyrir illri með­ferð. 

Tregðu stjórn­valda til þess að keyra í gegn meiri­háttar breyt­ingar á lög­gjöf­inni má rekja til póli­tískrar hræðslu sem gerir nú vart við sig víðs­vegar um Evr­ópu. Grikk­land og Ítalía eru ekki einu löndin sem komin eru að þol­mörk­um. Sví­þjóð telur sig ekki geta tekið á móti fleiri flótta­mönnum og Þýska­land er í stök­ustu vand­ræð­um. Hér á landi felst pólítíska hræðslan í því að ef Ísland ákveður að veita þeim sem þegar hafa hlotið hæli ann­ars staðar efn­is­með­ferð sé lík­legt að hingað streymi flótta­menn sem þegar hafa hlotið hæli í Evr­ópu­ríkjum á borð við Grikk­land og Ítal­íu, ríkjum sem er ómögu­legt að tryggja svo mikið sem grund­vall­ar­mann­rétt­indi flótta­manna. 

Ólíð­andi að lög­gjaf­inn firri sig ábyrgð

Núver­andi kerfi sam­rým­ist hvorki aðstæðum í Evr­ópu né vilja almenn­ings til að leggja sitt af mörkum og taka á móti flótta­mönnum í rík­ara mæli en nú er gert. Þessi tog­streita leiðir til þess að fjöl­margir hæl­is­leit­endur sjá ekki annan kost en að segja sögu sína í fjöl­miðlum í þeirri von að nægur þrýst­ingur skap­ist á stjórn­völd um að end­ur­skoða ákvörðun sína. Hættan sem í þessu felst er marg­þætt. Í fyrsta lagi eru fjöl­margir flótta­menn hér á landi sem þora ekki að hætta á  að segja sögu sína opin­ber­lega, og því geta þeir sem koma úr verstu aðstæð­unum átt minnstan stuðn­ing vís­an. Í öðru lagi geta slík við­töl aukið á hætt­una fyrir við­kom­andi og ást­vini þeirra í heima­land­inu. Í þriðja lagi hefur slík fjöl­miðlaum­fjöllun nær aldrei leitt til þess að við­kom­andi fái hér hæli til fram­búð­ar. Algeng­ast er að við­kom­andi fái að dvelja hér á meðan kæru­nefnd metur umsókn­ina, en Flótta­mannasátt­mál­inn á hvort sem er að tryggja það,  því óheim­ilt er að senda hæl­is­leit­anda aftur til heima­lands, sé hætta á að hann verði fyrir ofsókn­um. Verst er þó að með þessu sköpum við kerfi sem byggir á mann­grein­ar­á­liti, í stað þess að geta treyst á að kerfið sjálft sé rétt­látt. 

Kerfið er mein­gall­að, hluti af tíma­skekkju sem þarf að laga að breyttum heimi. Við eigum ekki að þurfa að treysta á að fjöl­miðlar vakti hverja ákvörðun Útlend­inga­stofn­unar og mót­mæli svo máls­með­ferð (eða skorti þar á) hverrar fjöl­skyldu eða hvers ein­stak­lings. Inn­an­rík­is­ráð­herra á ekki að fá klapp á bakið fyrir að grípa í sífellu inn í verk­ferla und­ir­stofn­unar ráðu­neyt­is­ins. Útlend­inga­stofnun er úrelt í núver­andi mynd. Það þarf  að breyta kerf­inu í heild. Það er ólíð­andi að sýr­lensk fjöl­skylda sem hefur fengið stöðu sína sem flótta­menn við­ur­kennda verði send frá landi vel­meg­unar til ríkis þar sem hennar bíður ekk­ert nema eymd og ver­gang­ur. Jafn ólíð­andi og að senda öll þau börn og allar þær mann­eskjur sem aldrei ná for­síðum blað­anna af landi brott  á grund­velli laga­bálks sem sam­rým­ist ekki vilja almenn­ings. Leyfum ekki lög­gjaf­anum að firra sig ábyrgð á ákvörð­unum Útlend­inga­stofn­un­ar. Það er Alþingis að breyta lög­un­um.  

Meira úr sama flokkiSleggjan
None