Auglýsing

Ég keypti mér tíma­rit um dag­inn til að drepa tím­ann undir kastan­íu­tré á meðan sonur minn bjó til stíflu úr vatni og sandi á leik­velli skammt frá heim­ili okk­ar. Í Þýska­landi er mikil gróska í blaða­út­gáfu og þetta rit er eyrna­merkt heim­speki, þar má lesa um hitt og þetta með heim­speki­legu ívafi. 

Ég staldr­aði við stutt við­tal við mann að nafni Yascha Mounk, stjórn­mála­hugsuð sem nam í Harvard og vinnur nú að verki sem kall­ast í laus­legri þýð­ingu Krísa lýð­ræð­is­ins. Hann var spurður nokk­urra vel val­inna spurn­inga um for­seta­kosn­ing­arnar í Banda­ríkj­unum og svar­aði þeim af ígrund­aðri yfi­vegun eins og við var að búast af við­mæl­anda í þessu til­tekna tíma­riti. En það sem kveikti í mér voru síð­ustu setn­ing­arnar í við­tal­inu sem áttu jafnt við íbúa Banda­ríkj­anna og Evr­ópu­sam­bands­ins sem og ýmsa aðra íbúa heims­ins: 

Við stöndum and­spænis harm­rænu vali, sagði hann. Viljum við fórna lýð­ræð­inu á kostnað réttar okkar eða rétti okkar á kostnað lýð­ræð­is­ins?  

Auglýsing

Púk­inn á Fjósa­bit­anum

Yascha þessi er smeykur við Don­ald Trump sem hann segir vera útgáfu Banda­ríkj­anna af sama hægri popúl­ism­anum og hafi verið í sókn í næstum öllum vest­rænum lýð­ræð­is­ríkjum síð­ustu tvo ára­tug­ina og nær­ist á kerf­is­breyt­ingum í grunn­stoðum okkar póli­tíska skipu­lags. Kerf­is­skipu­lags sem styðj­ist við við­kvæmt jafn­vægi á milli frjáls­hyggju og lýð­ræðis – en við­skipta­legar og hug­mynda­fræði­legar for­sendur þessa fyr­ir­komu­lags hafi dvínað á síð­ustu ára­tug­um.

Útkoman sé sú að við stöndum and­spænis nýjum stjórn­ar­hátt­um. Ann­ars vegar hinu ófrjálsa lýð­ræði eins og í Tyrk­landi, Ung­verja­landi og jafn­vel að ein­hverju leyti í Pól­landi; kerfi þar sem kosn­ingar ráða för en réttur ein­stak­lings­ins verði æ meira að láta undan síga. Hins vegar sé um að ræða ólýð­ræð­is­lega frjáls­hyggju eins og við þekkjum í Evr­ópu­sam­band­inu í dag: kerfi þar sem rétt­indi eru virt í meg­in­dráttum en aðeins vegna þess að hinn venju­legi borg­ari hefur engin áhrif leng­ur, að sögn Yascha.

Glanna­leg játn­ing

Þessi orð eru kannski ekki í beinu sam­hengi við það sem hér kemur á eftir en þau hafa velkst um í hausnum á mér síðan ég las þau og valdið mér heila­brot­um. Ég veit af hverju. Það er af því að í nokkurn tíma hefur mér liðið eins og ég sé rík­is­borg­ari í lýð­ræð­is­ríki þar sem sjálft lýð­ræðið verður stöðugt meiri leiksoppur auð­ugra hags­muna­banda­laga, svo illi­lega að stundum fær maður á til­finn­ing­una að það sé verið að nota lýð­ræðið til þess að brjóta niður stoðir þess. 

Þetta er furðu­leg til­finn­ing og já! Ég skil alveg ef ein­hver efast um geð­heilsu mína við að lesa þessa glanna­legu játn­ing­u. 

Ég vona satt að segja sjálf að þessi martraðarkennda skynjun sé ímyndun mín. Að það sé ímyndun mín að ráða­menn rík­is­stjórn­ar­innar virð­ist stundum nota lýð­ræðið í eigin þágu og þeirra sem þeir eiga mögu­lega sitt bak­land hjá, nán­ast eins og þeir ætlist til að almenn­ingur þjóni hug­myndum þeirra um lýð­ræði frekar en að þeir þjóni lýð­ræð­in­u. 

Í skjóli lýð­ræð­is­ins

Og hverjar eru hug­myndir rík­is­stjórn­ar­innar um lýð­ræð­i? 

Þar situr fólk sem hefur hlaup­ist undan alvar­legum skandölum af harðsvír­uðu skeyt­inga­leysi ­með þeim orðum að það hafi lýð­ræð­is­legt umboð til að stjórna land­in­u. 

Fólk sem fagnar for­seta­fram­boði Dav­íðs Odds­son­ar, líkt og dýr­keypt afglöp hans hafi ein­ungis verið ímyndun almenn­ings. 

Fólk sem horfði upp á fyrrum höfuð rík­is­stjórn­ar­innar gera sig og um leið þjóð­ina að athlægi út um allan heim en heldur áfram að frið­þægja SDG og gerðir hans og styðja hann til frek­ari verka á þing­inu – því það sé lýð­ræð­is­legur réttur hans. 

Fólk sem tal­aði með dóna­legum skæt­ingi við fjöl­miðla­fólk eftir eina fárán­leg­ustu atburða­rás í stjórn­málum Norð­ur­-­Evr­ópu (og þótt víðar væri leit­að) síð­ustu fimm­tíu árin eða svo. 

Fólk sem lofar kosn­ingum eftir ævin­týra­lega skraut­legt fárán­leika­leik­rit en byrjar strax dag­inn eftir að teygja lopann með óræðu tali – og minnir enn og aftur á þau rök að það sitji í lýð­ræð­is­legu umboði þjóð­ar­inn­ar. 

Fólk sem treður mar­vað­ann í skugga­legum við­skiptum sem hafa jafn­vel ein­hver lagst þungt á þjóð­ar­bú­ið. 

Fólk sem teng­ist aflands­fé­lög­um, þess­ari und­ar­legu pen­inga­blóðsugu sem hefur sogið mátt­inn úr hag­kerfi Íslands, en lætur samt  eins og það ætli að skera upp herör gegn þeim. 

Fólk sem er frá unga aldri búið að þjóna blint í þeim tveimur stjórn­mála­flokkum sem bera óum­deil­an­lega ábyrgð á hruni efna­hags íslensku þjóð­ar­innar sem sér ennþá ekki fyrir end­ann á, sama hverju hver vill klína á hina svo­nefndu vinstri­st­jórn – sem gár­ung­arnir köll­uðu Soffíu frænku. 

Fólk sem ríg­heldur í umboð síð­ustu kosn­inga með þeim orðum að tutt­ugu og tvö þús­und manns sem mót­mæli við Aust­ur­völl séu ekki þjóð­in. 

Fólk sem þegir þegar flokks­fé­lagar þess daðra við ras­isma og hat­urs­orð­ræðu.

Fólk sem hefur notað sitt lýð­ræð­is­lega umboð til að veikja Rík­is­út­varpið af því að það þolir ekki gagn­rýna umræð­u. 

Svo má lengi upp telja, vand­inn bara sá að pistill­inn má ekki vera miklu lengri en þús­und orð. 

Ísland í sjón­varp­inu

Ég var komin hingað í þessum pist­li, ýkju­laust, að velta fyrir mér næstu klausu þegar sonurinn hróp­aði: Mamma, Ísland er í sjón­varp­inu!

Og viti menn! Þegar ég kom inn í stofu sá ég hóp íslenskra mót­mæl­enda sitja á kaffi­húsi að líkja ástand­inu á Íslandi við eld­fjall. Yfir­veguð rödd þýsks frétta­þular fjall­aði af þunga um tengsl íslenskra ráða­manna við aflands­félög um leið og mót­mæl­endur á Aust­ur­velli birt­ust á skjánum og blaða­myndir af Sig­mundi Davíð Gunn­laugs­syni. Næst mátti heyra við­tal við mál­ar­ann og bar­áttu­kon­una Söru Ósk­ars­dóttur og síðan gant­að­ist rit­höf­und­ur­inn Hall­grímur Helga­son með að landið hefði verið byggt af fólki sem flúði skatt­heimtur í Nor­egi og því hefði það byggst sem eins konar skattapara­dís þar sem sam­fé­lagið hefði mætt afgang­i. 

Þarna var einnig fjallað um for­seta­fram­boð rit­höf­und­ar­ans Andra Snæs Magna­sonar sem manns sem vildi raun­veru­legar breyt­ingar á borð við gagn­særra sam­fé­lag. Loks birt­ist Erna Ómars­dóttir og kynnti áhrifa­mik­inn öskur­dans sem hefði haft þau áhrif að áhorf­endur hefðu viljað öskra með henni svo úr varð að hún bauð upp á svartan öskur­kassa sem fólk gat sest inn í og öskr­að. 

Af hverju er fólkið að öskra? spurði sonur minn í þann mund sem þing­mað­ur­inn Ótt­arr Proppé öskr­aði í kass­anum en þar sem móðir hans var svo upp­tek­in af að hlusta á frétta­þul­inn svar­aði hann sér sjálfur með nýrri spurn­ingu: Vill það ekki búa á Íslandi?

Jú jú, sagði ég mædd. Það vill bara búa öðru­vísi. 

Ver­öld sem var

Þegar Íslend­ing­arnir voru búnir að öskra birt­ist við­tal við konu að nafni Helga Nina sem kvaðst taka ljós­myndir af versl­un­ar­menn­ing­unni í mið­bæn­um, að mér skild­ist í von um að fanga anda borg­ar­innar síð­ustu hund­rað árin áður en fjár­festar hefðu umbreytt mið­bænum í ein­hvers konar versl­un­ar­kringlu í hót­ell­obbí­i. 

Hún sýndi sjón­varps­fólk­inu hvernig marg­slungin menn­ing sér­kaup­manna, hönn­uða og hand­verks­fólks, smá­fyr­ir­tæki sem sum hver hefðu verið þarna í nokkra ætt­liði, hefði þurft að víkja fyrir kleinu­hringja­bar, hót­elum og lunda­búð­um. Það birt­ust kunn­ug­legar myndir úr gömlum versl­un­ar­fyr­ir­tækjum í mið­bæn­um, sem sum eru nú horf­in, um leið og frétta­þul­ur­inn sagði frá því að vegna stór­tækra fram­kvæmda fjár­festa væri leigan í mið­bænum orðin hinum venju­lega Reyk­vík­ingi um megn. 

Það sem við blasti í sjón­varps­þætt­inum á ARTE var ríki fjár­festa og ófyr­ir­leit­inna stjórn­mála­manna, þar sem fólk þyrfti jafnt að berj­ast fyrir sál­inni í sam­fé­lag­inu og sann­gjörnu stjórn­skipu­lagi. En loka­orð frétta­þul­ar­ins voru þó á þessa leið: Reyk­vík­ingar þora að berj­ast fyrir rétt­lát­ara sam­fé­lagi þegar margir aðrir í Evr­ópu þegja þunnu hljóði. Hver áhrif bar­áttu þeirra verða og hvert Ísland stefnir kemur í ljós á næstu vikum og mán­uð­um.

Lífsandi lýð­ræðis

Það er fólkið sem blæs anda í lýð­ræð­ið. Spurn­ingin er ekki hvort lýð­ræðið eigi að snú­ast um rétt okkar eða hvort við ætlum að fórna okkur fyrir það heldur um sam­spil lýð­ræðis og íbúa. Lýð­ræðið á að virka í þágu íbú­anna og til þess að lýð­ræðið geri það verða íbú­arnir að starfa í þágu þess. Því lýð­ræðið er eins og líf­vera. Það lifir við ákveðnar aðstæður og deyr við aðr­ar. En það krefst þess að við hlúum að því, rann­sökum það og gagn­rýnum ósmeyk á upp­byggi­legan hátt, skiljum það, virðum það og virðum sjálf okk­ur. Það krefst þess að íbúum í lýð­ræð­is­ríki finn­ist þeir búa við sann­girni og mann­úð­legt reglu­verk, gagn­sæi, upp­lýs­inga­flæði og ákveðna innri lógík. Þannig fún­kerar lýð­ræði. En þannig er staða mála ekki á Íslandi í dag. 

Já, hvert stefnir Ísland – í frjóum jarð­vegi popúl­isma og botn­lausri græðgi þeirra sem hafa eignað sér megnið af auði lands­ins?

Mikill munur er orðinn á þeim lánakjörum sem standa íslendingum til boða. Þar skiptir til að mynda máli í hvaða lífeyrissjóð viðkomandi er að borga.
Enn lækka lægstu húsnæðislánavextir – Nú orðnir 1,64 prósent
Munurinn á þeim verðtryggðu vöxtum sem sjóðsfélögum Almenna lífeyrissjóðsins bjóðast og þeim vöxtum sem sjóðsfélögum Lífeyrissjóðs verzlunarmanna bjóðast er nú 38 prósent. Vextir Landsbankans eru tvisvar sinnum hærri en hjá Almenna.
Kjarninn 17. september 2019
Drónaárás skekur markaði um allan heim
Þegar olíuverð hækkar um 10 til 20 prósent yfir nótt þá myndast óhjákvæmilega skjálfti á mörkuðum. Hann náði til Íslands, og stóra spurningin er - hvað gerist næst, og hversu lengi verður framleiðsla Aramco í lamasessi?
Kjarninn 16. september 2019
Landsréttarmálið flutt í yfirdeild MDE 5. febrúar 2020
Ákveðið hefur verið hvaða dómarar muni sitja í yfirdeild Mannréttindadómstóls Evrópu þegar Landsréttarmálið svokallaða verður tekið þar fyrir snemma á næsta ári. Á meðal þeirra er Róbert Spanó, sem sat einnig í dómnum sem felldi áfellisdóm í mars.
Kjarninn 16. september 2019
Hallgrímur Hróðmarsson
Enn er von – Traust almennings til Alþingis mun aukast
Kjarninn 16. september 2019
Agnes M. Sigurðardóttir er biskup Íslands.
Óásættanlegt að þjóðkirkjuprestur hafi brotið á konum
Biskup Íslands og tveir vígslubiskupar hafa sent frá sé yfirlýsingu þar sem þau harma brot fyrrverandi sóknarprests gagnvart konum. Prestinum var meðal annars gefið að hafa sleikt eyrnasnepla konu sem vann með honum.
Kjarninn 16. september 2019
OECD vill að ríkið selja banka, létti á regluverki og setji á veggjöld
Lífskjör eru mikil á Íslandi og flestar breytur í efnahagslífi okkar eru jákvæðar. Hér ríkir jöfnuður og hagvöxtur sem sýni að það geti haldist í hendur. Ýmsar hættur eru þó til staðar og margt má laga. Þetta er mat OECD á íslensku efnahagslífi.
Kjarninn 16. september 2019
Kemur ekki til greina að gera starfslokasamning við Harald að svo stöddu
Ekki kemur til greina hjá dómsmálaráðherra að gera starfslokasamning við Harald Johannessen, ríkislögreglustjóra, að svo stöddu.
Kjarninn 16. september 2019
Hitler, Hekla og hindúismi: Nýaldarnasistinn Savitri Devi
Tungutak fasista er farið að sjást aftur. Savitri Devi er ein einkennilegasta persónan sem komið hefur fram í uppsprettu öfgahópa. Flosi Þorgeirsson, sagnfræðingur, hefur kynnt sér sögu hennar.
Kjarninn 16. september 2019
Meira úr sama flokkiSleggjan
None