„Það er engin opinber umræða eftir í Rússlandi“

irina
Auglýsing

Besta vopnið gegn áróðri og nettröllum eru stað­reyndir og fag­leg blaða­mennska,“ segir Irina Lag­un­ina, yfir­maður rúss­nesku­deildar Radio Liberty í Prag. Hún á að baki langan feril í blaða­mennsku í Rúss­landi en bjó fyrstu fimm ár ævi sinnar á Íslandi. „Faðir minn var njósn­ari KGB og vann hjá sov­éska sendi­ráð­inu í Reykja­vík. Það er ekk­ert leynd­ar­mál.“

Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) sendir út útvarp, sjón­varps­þætti og net­miðla á 28 tungu­málum í 21 landi, þar á meðal Rúss­landi. RFL/RL er á banda­rískum fjár­lögum og var stofnuð árið 1949 til að útvarpa and­komm­ún­ískum áróðri. Stalín fyr­ir­skip­aði þá að allt yrði gert til að koma í veg fyrir að íbúar Sov­ét­ríkj­anna heyrðu Radio Svoboda, eins og hún heitir á rúss­nesku. 

Með tím­anum breytt­ust áherslur Radio Liberty og lögð var meiri áhersla á stað­reyndir og fag­lega frétta­mennsku. Leyni­þjón­ustur aust­an­tjalds­ríkja reyndu oft að hindra frétta­menn RFL/RL. Morð, speng­ingar og eitr­anir eru meðal þess sem búlgar­ska, rúm­enska og fleiri leyni­þjón­ustur bera ábygð á. KGB njósn­aði innan og utan frá og eyddi miklu fé í bar­áttu gegn útvarps­stöð­inn­i. 

Auglýsing

Margir leið­togar frá Aust­ur-­Evr­ópu og Rúss­landi hafa sagt frá mik­il­vægi útvarps­stöðv­ar­innar á tímum kalda stríðs­ins. Fyrrum for­seti Eist­lands, Lenn­art Meri, til­nefndi Radio Liberty til Frið­ar­verð­launa Nóbels árið 1991. Frið­ar­verð­launa­haf­inn Lech Walesa, sagði árið 1989 að ekki væri hægt að lýsa mik­il­vægi Radio Liberty í frels­is­bar­áttu pól­verja. Á níunda ára­tug Glasnost og Gor­batjovs var hætt að trufla útsend­ingar í Sov­ét­ríkj­un­um. Nú gátu and­ófs­menn mætt í útvarps­við­töl án þess að eiga það á hættu að vera ofsótt­ir. Við lok kalda stríðs­ins var send­ingum í Aust­ur-­Evr­ópu hætt og fé stöðv­ar­innar skorið nið­ur. Árið 1995 voru höf­uð­stöðv­arnar fluttar frá München til Prag með stuðn­ingi Vaclav Havels for­seta og fyrrum and­ófs­manns. Þar sendi stöðin út frá fyrrum aðal­stöðvum komm­ún­ista­flokks Tékkóslóvakíu en flutti árið 2009 í nýtt hús­næði.

Þegar ég hitti Irinu Lag­un­ina í aðal­stöðuvum Radio Liberty í Prag í des­em­ber bendir hún á skjal á veggn­um. 

„Hér er leyfið sem Boris Jeltzin veitti Radio Svoboda til útsend­inga í Rúss­landi. Hann gerði sér grein fyrir mik­il­vægi stöðv­ar­innar árið 1991 þegar fyrr­ver­andi ofurstar gerðu til­raun til valda­ráns og Radio Liberty var eina stöðin sem flutti frétt­ir.“

Síðan er Pútín búinn að taka af ykkur leyf­ið?

„Út­send­ingar okkar í Moskvu voru stöðv­aðar árið 2012 með lögum sem voru sett árið 2011 um að miðlar í Rúss­landi verði að vera 48% í eigu Rússa. Engin önnur útvarps­stöð var í okkar stöðu í Rúss­landi, við áttum okkar eigið send­ing­ar­leyfi í Moskvu og eigin útvarps­rás. Því litum svo á að þessum lögum hafi verið beint gegn okk­ur. Við misstum útvarps­rás­ina af því við höfðum ekki efni á því að fylgja lög­unum og verða rúss­nesk það gengur einnig gegn grunn­stefnu þess­arar stofn­un­ar. Þeir slökktu á útvarps­send­ing­unum en við héldum áfram á net­inu. Og töl­fræðin á net­inu er mjög opin, við felum ekk­ert sem við ger­um.“



Hvað eruð þið mörg sem starfið innan rúss­nesku deild­ar­inn­ar?

„Ekki svo margir, hér hjá okkur starfa 15 blaða­menn, og í Moskvu 30. Síðan erum við með laus­ráðna frétta­rit­ara víða í Rúss­land­i.“

Maður hefði getað ímyndað sér að við lok kalda stríðs­ins myndi Radio Liberty eða Radio Svoboda þagna.

„Nei, þetta er mjög athygl­is­vert því ég var í Moskvu nýlega, og tvisvar sat ég í leigu­bíl og heyrði leigu­bíl­stjór­ana hlusta á okkur á Ipad. Leigu­bíla­fyr­ir­tækin láta bíl­stjór­ana hafa spjald­tölvur og þeir nota þær til að hlusta á fréttir af umferð, veðrið, hvað sem er. Og tvisvar voru þeir að hlusta á Radio Svoboda.“

Hvernig leið þér þá?

„Al­veg frá­bær­lega þó ég hafi ekki sagt hvaðan ég kæmi. En ég gerði það reyndar einu sinni þar í strætó. Þá sat kona við hlið mér að lesa eitt­hvað á spjald­tölvu og ég kíkti og hugs­aði, í fyrsta lagi fjall­aði það um Sýr­land, og síðan að þetta líkt­ist blogg­inu okk­ar. Hver er að kópí­era okk­ur? En svo sá ég nafnið okk­ar.  Ég sagði þá. Óh þú ert að lesa Radio Svoboda! Og hún snéri sér hratt að mér og spurði hvöss: „Og hvað annað á ég svosem að lesa hér í þessu land­i?“ Það var eins og hún ætl­aði að fara að verja sig. Svo ég sagði henni að ég styddi hana alger­lega í vali sín­u.“

Hvernig var að vinna sem blaða­maður í Rúss­landi á milli 1991 og 1993?

„Það var alveg frá­bært og þetta var hápunktur rúss­neskrar blaða­mennsku. Í fyrsta lagi vegna þess að það var engin póli­tísk stjórnun leng­ur. Og það var engin fjár­magns­stjórnun held­ur, enn. Fjár­magns­á­hrifin hófust í for­seta­kosn­ing­unum ´96 og seinna auð­vit­að.“

Sem­sagt tími frjálsrar rúss­neskrar blaða­mennsku?

„Já alger­lega við vorum mjög fátæk, við sem blaða­menn og einnig fjöl­miðla­fyr­ir­tækin í Moskvu, en þetta var frá­bær tími. Allt var mögu­legt. Það var mikið um rann­sókn­ar­blaða­mennsku um það sem var að ger­ast og um for­tíð­ina. Svo þetta var góður tím­i.“

Hvað gerð­ist svo?

„Eftir kosn­ingar til Dumunnar 1993 breytt­ist hið póli­tíska lands­lag og stemn­ingin í Rúss­landi varð önnur og dramat­ísk­ari., því þjóð­ern­is­sinnar fluttu í fyrsta sinn inn í þing­ið, Dumuna. Þá vant­aði súr­efni. Nú var litið á allt út frá hags­munum Rúss­lands og að vestrið væri hættu­legt eins og þessar áróð­urs­her­ferðir sem við sjáum núna. Allt þetta hófst árið 1994. Þá fór að verða erfitt að starfa eðli­lega án þess að vera þving­aður til að setja Rúss­land ævin­lega í for­grunn­inn. Því fór ég að velta því fyrir mér að fara til BBC eða Radio Liberty svo ég kaus Radio Liber­ty.“

Ef þú berð fjöl­miðla­árin 91-93 saman við tím­ann Moskvu í dag?

„Það er ekki einu sinni hægt að bera þetta sam­an. Til dæmis eru allir net­miðlar meira og minna núna undir stjórn rík­is­ins. Þeir sem ekki lúta beinni stjórn þurfa að aðlaga sig sem er synd, og þeir sem gera það ekki er lokað á. Net­miðlar eru sem­sagt nán­ast allir undir hæl rík­is­ins. Hvað varðar prent­miðla er það sveigj­an­legra en æ fleiri frétta­stöðvum er lok­að, meira að segja leit­ar­stöðvum er stjórn­að. Sjón­varps­veitur eru settar undir eft­ir­lit. Það er algert ofríki rík­is­ins nún­a.“

Hvert er hlut­verk ykkar hér gagn­vart Rúss­landi?

„Við lítum fyrst og fremst á okkur sem upp­lýs­inga­veitu en þar að auki sem stuðn­ing við frjálsa fjöl­miðlun í Rúss­landi. Það er ástæða þess að við leggju mikla áherslu á að gæði blaða­mennsk­unnar séu mikil og að við séum alger­lega traustur mið­ill. Aldrei að spek­úlera eða und­ir­byggja hat­urs­orð­ræðu eða nokk­urt af því tagi. Annað athygl­is­vert er að við erum með tvo sam­tals­þætti á dag. Svart stúd­íó, ekki raun­veru­legt sjón­varp. Í klukku­tíma í litlu stúd­íói í Moskvu. En þetta er þætt­irnir sem flestir horfa á eða lesa um. Ég get sagt þér af hverju, því fólk þyrstir í umræðu. Það er engin opin­ber umræða eftir í Rúss­landi. Og þetta eru þættir sem má hringja inn í. Fólk tekur þátt  all­staðar að úr Rúss­landi. Það er einnig tví­tað mikið fyrir þætt­ina. Við spyrjum fólk á göt­unni í Moskvu og það svar­ar. Við lítum einnig á okkur sem svið fyrir opin­bera umræð­u.“



Þið voruð með þessa grein um dag­inn um rúss­nesk nettröll í St. Pét­urs­borg voru ein­hver við­brögð við henni?

„Ó já svo sann­ar­lega. Við höfum gert nokkrar rann­sóknir á trölla­verk­smiðjum í St. Pét­urs­borg. Og í kjöl­farið urðum við fyrir árás­um. Eftir þessar tvær greinar voru árás­irnar mjög slæm­ar.“

Hvernig mælið þið áhorf og við­brögð?

„Við erum með útbreidda sam­fé­lags­miðla. Um 400.000 á Face­book. Og 150.000 á Twitter sem er gott miðað við Rúss­land. Það sem gerð­ist þegar rúss­neska vélin hrap­aði í Egypta­landi, tveimur klukku­tímum eftir þennan hörmu­lega atburð komumst við að því að það var annað hvort nettröll eða bara skrýtin per­sóna, sem þótt­ist búa ein­hvers­staðar í Úkra­ínu, fótós­hopp­aði og setti merki Radio Liberty í Ukra­ínu fyrir aftan sig eins og hann stæði í stúd­íói þeirra. Og hann hélt því fram að hann væri að vinna fyrir Radio Svoboda. Og fór að tvíta hluti eins og „ein flug­vél er ekki nóg til að refsa Rúss­land­i,“ „þið ættuð að sprengja rúss­neskar borgir“. Hlutir eins og þetta.

Alger hat­urs­orð­ræða. Og nettrölla­stöðv­arnar í Rúss­landi gripu það á lofti og básún­uðu út, „Sjáið hvað þessir banda­rísku glæpa­menn eru að segja, sjáið hvað þeir eru á móti Rúss­landi og hvað þeir hata allt sem er rúss­neskt, og þetta voru þús­undir kommenta á hverri mín­útu. Þetta kom á Tvitt­er. Fólk fór að senda mér tölvu­pósta og spyrja hvort þessi náungi væri virki­lega að vinna fyrir okk­ur.

Hvernig brugð­ust þið við þessu?

„Ég ákvað að svara hverjum og einum og bað einnig kollega okkar í Úkra­ínu að senda út yfir­lýs­ingu að þetta er ekki við­horf okkar og þetta er ekki sá boð­skapur sem við sendum út. Við sendum út yfir­lýs­ingu um að þessi mann­eskja væri ekki að vinna fyrir Radio Free Europe. En ég sá hvernig fólk brást við. Og auð­vitað voru til­finn­ingar í spil­inu. Auð­vitað var þetta hörmu­legt slys. Og fólk vildi ekki athuga hvort þetta væri raun­veru­lega okkar frétta­maður eða ekki. Það fór bara að yfir­gefa okkur á Twitt­er. Og ég sá töl­urnar snar­lækka. Við misstum um 4000 þús­und rúss­neska fylgj­endur á nokkrum klukku­tím­um. En um kvöldið ákvað ég að við værum búin að fá nóg af þessu og að við þyrftum ekki að útskýra og afsaka okk­ur. Ég sendi út yfir­lýs­ingu á Twitt­er. Þar sem ég sagði að Radio Liberty segir að nettröll sem nýta sér mann­legar hörm­ungar eru svo sann­ar­lega sið­laus. Eftir það snéri fólk aft­ur. Við misstum 4000 en við fengum 5000 í stað­inn. Svo þetta var ein reynsla okkar af nettröll­un­um.“

Nú kemur RT, Russia Today og annar áróður frá rúss­neskum yfir­völd­um. 

„Þú talar núna út frá vest­rænum sjón­ar­hóli. Gagn­vart vestr­inu er það Russia Today og Sputnik. Þessar stöðvar snerta okkur ekki því við sendum út í Rúss­landi. Þar er það ekki RT eða Sputnik heldur kerfið allt. Það er allt. Upp­lýs­inga­kerfið er gjör­sam­lega skakkt. Þú ert með Russia 24 fyrstu og aðra rás og RTV og allar hinar rík­is­stöðv­arn­ar. Það var ein mjög góð stöð í Tom­sk, TV2, en henni var einnig bannað að senda út.

En eruð þið í sam­starfi við ein­hverjar stöðvar í Rúss­landi?

„Nei það er eng­inn sem myndi end­ur­varpa okkar efni lengur í Rúss­landi. Við vinnum í sam­starfi varð­andi end­ur­birt­ingu á efni og linkum. Við styðjum einnig og veitum upp­lýs­ingar um menn­ing­ar­at­burði eins og nýlega heim­ilda­mynda­há­tíð­ina Art­doc­fest í Moskvu.“

Nú eru margar krísur í Rúss­landi finnið þið fyrir auknum við­brögðum ?

„Já, sér­stak­lega á Face­book. Því ef maður skoðar töl­fræð­ina og ber saman við jafn­vel frjáls­lyndar síður í Rúss­landi er svör­un­ar­hlut­fall okkar mjög hátt. Í síð­ustu viku höfðum voru yfir 134.000 þús­und hreyf­ing­ar, like, deil­ing­ar, athuga­semd­ir. Það er mjög hátt með 400 000 áskrif­end­ur. Fólk er virkt og áhuga­samt um að taka þátt í umræðum um það sem er að ger­ast. Það þegir ekki leng­ur.“

Hverju spáir þú um fram­tíð­ina?

„Það er vanda­málið við ein­ræð­is­ríki það er ekki hægt að spá í fram­tíð­ina. Og þess vegna eru þau svo hættu­leg.“

Á leið út úr aðal­stöðvum Radio Liberty í Prag kom ég við hjá Brian Whit­more. Hann er meðal ann­ars með vid­eo­blogg á ensku þar sem hann tekur dag­lega saman það helsta í Rúss­landi á hressi­legan hátt. 





Meira úr sama flokkiViðtal
None