(Þjóðar)sálin hans Jóns míns

Brot úr (Þjóðar)sálinni hans Jóns míns, ritgerð Birkis Blæs Ingólfssonar sem kemur út á bók á laugardaginn.

Birkir Blær Ingólfsson
Auglýsing

Text­inn sem hér fylgir er brot úr bók­inni (Þjóð­ar­)sál­inni hans Jóns míns eftir Birki Blæ Ing­ólfs­son, sem kemur út hjá for­lag­inu Partusi 2. sept­em­ber 2017.


Spaugi­leg­asta fígúran úr íslenskum sagna­arfi er ábyggi­lega konan hans Jóns míns sem gekk upp til himna­ríkis með sál eig­in­manns­ins í skjóðu til þess að svindla honum sál­ugum inn í Paradís, móðg­aði alla dýr­ling­ana í for­bíf­ar­ten og sagði Maríu mey að hún væri flekuð drusla, takk fyrir pent, og þegar Jesús Kristur kom í eigin per­sónu í dyra­gætt­ina að biðja hana af sinni hátíð­legu nær­gætni að snáfa, þá gerði hún sér lítið fyrir og slöngvaði sál­inni hans Jóns fram hjá Jesú og inn fyrir dyrn­ar, líkt og manns­son­ur­inn væri mark­maður í tapliði í Pepsí­deild­inni.

Svo gaf hún öllum langt nef, sér í lagi almætt­inu.

Sem sagt.

Kápa bókarinnar (Þjóðar)sálin hans Jóns míns.Afdala­kerl­ing úr íslenskum upp­sveitum gengur til himna og kennir Drottni eft­ir­far­andi lex­íu: það lokar eng­inn hliðum himna­ríkis fyrir íslenskum kot­bónda, jafn­vel þó sá hafi verið „ódæll og illa þokk­aður og þar að auki latur og ónýtur á heim­ili sín­u,“ með öðrum orð­um: von­laust ein­tak sem átti ekk­ert erindi inn í himna­ríki.

Það er eitt­hvað sér­kenni­lega íslenskt við þetta.




Það er eitt­hvað sér­kenni­lega íslenskt við Leifs­stöð. Per­sónu­lega þykir mér þetta prýði­leg flug­stöð og það finnst reyndar fleirum því hún hefur ítrekað verið valin ein sú besta í Evr­ópu. Síð­ast þegar ég fór í gegn rakst ég á flennistóran aug­lýs­ing­ar­hlemm sem þakti heilan vegg með áletrun í æpandi stríðsletri: „One of the best“ eða „meðal þeirra best­u.“ Það mátti greini­lega ekki fara fram hjá neinum hvað Leifs­stöð er best og Ísland frá­bært.

Mér var sjálfum eitt sinn boðið í fer­tugs­af­mæli lög­fræð­ings sem hafði prentað á boðskortið mynd af tveimur gull­medal­íum sem hann fékk fyrir að hlaupa mara­þon í útlönd­um. Hann hefði eins getað skrif­að, ég vil bjóða þér að gleðj­ast með mér, fagn­að­ar­efnið er ég og ekki gleyma því hvað ég er frá­bær. Ég man þetta enn því mér fannst þetta svo óvið­eig­andi, en síðar meir fékk ég á til­finn­ing­una að hér hefði maður séð minni­mátt­ar­kennd berum aug­um, honum hefði óvart tek­ist að prenta hana á boðskort­ið.

Allt um það. Þar sem ég gekk nýlega fram hjá skilt­unum í Leifs­stöð varð þemað fljótt aug­ljóst. Fyrst var það til­komu­mikil mynd af íslenskri nátt­úru: „Hver þarf kol ef hann á eld? Vel­komin til lands end­ur­nýt­an­legra orku­gjafa,“ í boði Lands­virkj­un­ar. Næst voru það norð­ur­ljós eða snjó­koma eða eitt­hvað í þeim dúr, og yfir öllu stóð: „Upp­lifðu Ísland – stór­brotin nátt­úra er inn­blástur fyrir fram­leiðslu af ýmsu tagi“ og þannig áfram. Flestar gerðu aug­lýs­ing­arnar út á Ísland eða íslensku þjóð­ina eða nátt­úr­una eða sér­stöðu Íslend­inga. Rekstr­ar­stjórnin hafði sem sagt séð ástæðu til að vegg­fóðra flug­stöð­ina inn­an­verða með lof­gjörð um land­ið.

Flagg­skipið í Leifs­stöð var skyr-aug­lýs­ing­in, hún sat að minnsta kosti lengst í mér, bak­lýst aug­lýs­inga­skilti með mynd af tveimur fal­legum kon­um, blár him­inn í bak­sýn, hrein nátt­úra, og undir stóð: „Skyr, leynd­ar­málið á bak við heil­brigði Íslend­inga.“

Ég veit ekki hvar ég á að byrja að ræða þetta skrípildi, eða jú, í fyrsta lagi er skyr lík­lega ekki leynd­ar­málið á bak við heil­brigði Íslend­inga. Í öðru lagi er vafa­samt að ganga svona blygð­un­ar­laust út frá því að Íslend­ingar séu eitt­hvað sér­stak­lega heil­brigðir – enda eigum við til dæmis Norð­ur­landa­met í offitu barna og drekkum öðrum þjóðum verr, sam­kvæmt rann­sókn­um. Hvað stendur þá eftir af aug­lýs­ing­unni? Ekk­ert nema skyr og ísland.

Inni­halds­leysið er átak­an­legt, en handan þess grillir í knýj­andi spurn­ingu. Hvers vegna þurfum við alltaf að láta eins og skyr sé eitt­hvað sér­stakt? Ég veit að þetta er bara aug­lýs­ing, og ein­hvern veg­inn þarf að selja allar þessar sykr­uðu mjólk­ur­af­urð­ir, en þetta er samt stað­reynd­in: við erum þjóðin sem þykir skyr merki­legt og við trúum á íslenska græn­met­ið, ekk­ert jafn­ast á við íslenska tómat­inn og íslenska sauð­kindin á að sjálf­sögðu heimt­ingu á Para­dís­ar­vist.

Auglýsing

Ég var djúpt hugsi þegar ég sett­ist út í vél. Á flat­skjánum í sæt­inu stóð: „Það ótrú­leg­asta við Ísland … er ekki tæra og hreina vatnið sem kemur úr krön­unum okkar … heldur sú stað­reynd að við blöndum app­el­sínu­gosi og eim­uðu malti saman á jól­unum til að ná hinu eina og sanna jóla­bragð­i.“ Á pappa­mál­inu mínu stóð: „Á Íslandi eru hverir út um allt. Þeir verða til þegar heitt vatn stígur upp úr iðrum jarð­ar. Þjóðin hefur notað þá til að elda og baða sig öldum sam­an.“ Linnu­laus þjóð­ern­is­rómans og ég fann fyrir vægum ónot­um, eitt­hvað var falskt, til­finn­ingin ekki ósvipuð því þegar ein­hver hlær óþarf­lega mikið að brand­ara og maður skynjar að hlát­ur­inn er óekta, og finnur til með við­kom­andi, því að það er dap­ur­legt að feika hlát­ur.

Ég var á leið til Belgíu og þegar flug­vélin lenti fór ég að spek­úlera í því hvurs lags aug­lýs­ingar biðu mín í belgísku flug­stöð­inni, átti auð­vitað von á flug­elda­sýn­ingu, það er svo margt sem Belgar geta státað sig af, höf­uð­stöðvar ESB eru í Brus­sel, sem er fyrir vikið mið­punktur Evr­ópu í vissum skiln­ingi. Belgía er súkkulað­i-­mekka heims­ins, þar er brugg­aður besti bjór í Evr­ópu, þeir eiga belgískar vöfflur og fundu upp sax­ó­fón­inn, Komm­ún­ista­ávarpið var skrifað í Brus­sel og ég gæti haldið enda­laust áfram, enda er þetta land í Mið-­Evr­ópu, þar sem ýmsir helstu kaflar mann­kyns­sög­unnar hafa verið skrif­að­ir.

Ég gekk upp land­gang­inn, illa sof­inn og dof­inn í lík­am­anum eftir langvar­andi setu, en dálítið spenntur að fá Belgíu beint í æð. Ég veit ekki hverju ég bjóst við, alla vega ein­hverju, að minnsta kosti slag­orði – Inspired by Belgium.

Fyrsta aug­lýs­ingin sem ég sá var frá nýsköp­un­ar­fyr­ir­tæki. Þar stóð: „Við notum tækn­ina til að bjarga manns­líf­um.“ Næsta aug­lýs­ing var kaffi­aug­lýs­ing, þarnæsta bíla­aug­lýs­ing, síðan olíu­aug­lýs­ing frá Nor­egi, og sama hvað ég leit­aði þá fann ég enga aug­lýs­ingu sem að gerði út á Belgíu eða reyndi að fanga belgísk ein­kenni.

Þarna sló þetta mig fyrir alvöru. Ég stóð einn og varð skyndi­lega vand­ræða­legur fyrir hönd þjóðar minn­ar. Í einni sjón­hend­ingu rann upp fyrir mér hvað við erum furðu­lega takt­laus að heilsa gestum Íslands með túr­bó­drifnu sjálfs­hóli sem byggir (meðal ann­ars) á fyr­ir­bærum eins og skyri, án þess að leiða hug­ann að því að flestir gest­irnir koma frá heims­álf­unni sem fann upp jógúrt.

Hvers vegna erum við svona stolt af engu? Svarið kann að leyn­ast í brjósti kon­unnar hans Jóns míns, þar sem hún vakir yfir Jóni sínum er hann liggur bana­leg­una „og er draga tók af karli, kemur henni til hug­ar, að eigi muni hann svo vel búinn undir dauða sinn, að eigi sé vafa­mál, hvort hann nái inn­göngu í himna­rík­i.“ Hún veit sem sagt alveg að hann á ekki skilið að fara til Para­dís­ar, en til­hugs­unin er óbæri­leg, þetta er jú mað­ur­inn henn­ar, hann hlýtur að verð­skulda pláss á himnum – látið ekki eins og við séum auka­at­riði, við erum mið­punkt­ur! Og hún leggur af stað upp til Guðs.

Býr kannski svip­aður ótti í brjósti þess­arar smáu þjóð­ar? Að frammi fyrir stóra dóm­stólnum telj­umst við ekki þjóð meðal þjóða? Er það kannski þess vegna sem við leggjum ofurá­herslu á okkur sjálf? Til að sann­færa heim­inn – en sér í lagi okkur sjálf – um að við telj­umst með?

Konur þeirra sem eiga vísan stað í himna­ríki þurfa ekki að gera sér ferð þangað til að nöldra maka sinn inn. Þjóðir sem eru öruggar í eigin skinni og vita að það fer ekki á milli mála að þær telj­ast þjóðir þurfa ekki að kipp­ast til af ein­skærri gleði í hvert sinn sem þær eru nefndar á nafn í heims­press­unni. Þær þurfa ekki að láta eins og skyr sé merki­legt, þær þurfa ekki að spyrja, How do you like Iceland? og fram­leiða meiri­háttar aug­lýs­inga­her­ferð til að sann­færa heim­inn um að þjóðin í land­inu sé spönkuð og inspírer­andi.

Ég biðst for­láts, en skyr bragð­ast eins og gömul jógúrt sem hefur staðið í sól­skini í nokkrar vikur og harðnað svo áferðin minnir á tré­spæni – það þarf þrisvar sinnum meira af mjólk til að búa til skyr heldur en jógúrt, ástæðan fyrir því að þetta tíðk­að­ist hér er vænt­an­lega sú að við vorum vön því að borða skemmdan mat, skyr­gerð þekkt­ist um alla Skand­in­avíu á land­náms­öld en hún lagð­ist alls staðar af nema hér, ef til vill vegna þess að hinir lærðu að gera jógúrt sem smakk­að­ist betur – allir nema við, því við vorum of ein­angr­uð, og í dag erum við dæmd til að vegg­fóðra for­dyri lands­ins með lof­gjörð um skyr, ein­fald­lega vegna þess að eitt af því fáa sem raun­veru­lega stað­festir að við séum þjóð er skyr.

(Þjóð­ar­)sálin hans Jóns míns er fyrsta bók Birkis Blæs Ing­ólfs­son­ar. Bókin kemur út hjá for­lag­inu Partusi laug­ar­dag­inn 2. sept­em­ber 2017. Af því til­efni verður efnt til útgáfu­hófs í Safna­hús­inu við Hverf­is­götu.

Þar verða einnig pall­borðsum­ræður um þemu bók­ar­inn­ar. Þjóð­arsálin sem slík verður í brennid­epli, hún verður toguð út og suð­ur, henni snúið á röng­una og svo aftur á rétt­una, hún lögð á skurð­borðið og krufin til mergj­ar. Er hún til? Hvað ein­kennir hana? Og svo fram­veg­is.

Rit­gerðin „(Þjóð­ar­)sálin hans Jóns míns“ fjallar um hug­ar­heim og sjálfs­mynd íslensku þjóð­ar­innar sem höf­undur telur krist­all­ast í þjóð­sagna­per­són­unni kon­unni hans Jóns míns sem gengur til himna til að valta yfir Drottin og „dúndra sínum heittelskaða fram hjá kerf­inu“ og inn í Para­dís. Bókin dregur fram það sem oft er nefnt „sér­með­ferð­ar­menn­ing“ í umræð­unni, en einnig þörf þjóð­ar­innar fyrir alþjóð­lega við­ur­kenn­ingu sem birt­ist meðal ann­ars í því hvernig landið er mark­aðs­sett á inn­lendum sem erlendum vett­vangi.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
FME segir eftirlit með innherjum ekki hafa minnkað þrátt fyrir minni kvaðir
Skilgreiningin á innherjum fyrirtækja tók breytingum nýlega með nýjum lögum sem byggja á evrópskri reglugerð. Samkvæmt Fjármálaeftirlitinu mun fækka í hópi þeirra sem taldir eru hafa aðgang að mestu innherjaupplýsingum með lagabreytingunni.
Kjarninn 28. september 2021
Endurvinnsluhlutfall umbúðaúrgangs innan við 50 prósent hérlendis
Heildarmagn umbúðaúrgangs hérlendis var um 151 kíló á hvern einstakling árið 2019. Endurvinnsluhlutfallið lækkar á milli ára en um fjórðungur plastumbúða ratar í endurvinnslu samanborið við rúmlega 80 prósent pappírs- og pappaumbúða.
Kjarninn 27. september 2021
Talning atkvæða í Borgarnesi og meðferð kjörgagna hefur verið mál málanna í dag.
Talningarskekkjan í Borgarnesi kom í ljós um leið og einn bunki var skoðaður
Engin tilmæli voru sett fram af hálfu landskjörstjórnar um endurtalningu atkvæða í Norðvesturkjördæmi. Kjarninn ræddi við Inga Tryggvason formann yfirkjörstjórnar í kjördæminu um ástæður þess að talið var aftur og meðferð kjörgagna.
Kjarninn 27. september 2021
Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR.
Lífskjarasamningurinn heldur – „Ánægjuleg niðurstaða“
Formaður VR segist vera létt að lífskjarasamningurinn haldi. Engin stemning hafi verið hjá atvinnulífinu né almenningi að fara í átök við þessar aðstæður.
Kjarninn 27. september 2021
Sigurjón Njarðarson
Hrunið 2008-2021
Kjarninn 27. september 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Siðspillandi ómenning: Um viðtökur jazztónlistar á Íslandi
Kjarninn 27. september 2021
Olaf Scholz, fjármálaráðherra í fráfarandi ríkisstjórn og leiðtogi Jafnaðarmannaflokksins, mætir á kosningavöku flokksins í gær.
„Umferðarljósið“ líklegasta niðurstaðan í Þýskalandi
Leiðtogi Jafnaðarmannaflokksins hefur heitið því að Þjóðverjar fái nýja ríkisstjórn fyrir jól. Það gæti orðið langsótt í ljósi sögunnar. Hann vill byrja á að kanna jarðveginn fyrir stjórn með Græningjum og Frjálslyndum demókrötum.
Kjarninn 27. september 2021
Ákveðið hefur verið að telja atkvæðin í Suðurkjördæmi að nýju.
Talið aftur í Suðurkjördæmi
Yfirkjörstjórn í Suðurkjördæmi hefur ákveðið að verða við beiðnum sem bárust frá nokkrum stjórnmálaflokkum um að telja öll atkvæðin í Suðurkjördæmi aftur.
Kjarninn 27. september 2021
Meira úr sama flokkiMenning