Smitandi hugarflug og hugmyndaauðgi

Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fór að sjá Loddarann í Þjóðleikhúsinu.

Jakob S. Jónsson
loddarinn
Auglýsing

Þjóð­leik­hús­ið: Lodd­ar­inn

Höf­und­ur: Molière

Þýð­ing: Hall­grímur Helga­son

Leik­stjórn: Stefan Metz

Leik­mynd og bún­ing­ar: Sean Macka­oui

Lýs­ing: Ólafur Ágúst Stef­áns­son

Tón­list og hljóð­mynd: Elvar Geir Sæv­ars­son

Leik­end­ur: Hilmir Snær Guðna­son, Guð­jón Davíð Karls­son, Nína Dögg Fil­ipp­us­dótt­ir, Kristín Þóra Har­alds­dótt­ir, Lára Jóhanna Jóns­dótt­ir, Oddur Júl­í­us­son, Ragn­heiður Stein­dórs­dótt­ir, Baldur Trausti Hreins­son, Dóra Jóhanns­dótt­ir.

Leik­rit Molières, Lodd­ar­inn er betur þekkt undir heit­inu Tartuffe og á stundum skeytt „hræsnar­inn” aftan við í sam­ræmi við franskt heiti þess, „Tartuffe, ou l’Imposte­ur”. Imposteur mun þó að merk­ingu vera nær „svik­ara” en „lodd­ara” en hvað þetta varðar hefur leik­hús­fólk gegnum tíð­ina tekið sér all­nokk­urt frelsi í sam­ræmi við þann eig­in­leika leik­húss að fara mis­mun­andi túlk­un­ar­leiðir í upp­færslu verka og tala til áhorf­enda sinna á þann hátt sem hæfir hverjum tíma fyrir sig. Það er því engin ástæða til að fetta fingur út í þann merk­ing­ar­mun; en eins og Guð­rún Krist­ins­dóttir Urfalino bendir á í fróð­legri grein í leik­skrá hafa leik­stjórar og leik­hópar lagt mjög ólíkar áherslur í túlkun sinni, einkum hvað varðar tit­il­hlut­verkið Tartuffe og eitt aðal­hlut­verk­anna, hins vel­stæða Org­ons. Í sýn­ingu Þjóð­leik­húss­ins á Lodd­ar­anum hafa þeir reyndar hlotið ný og íslensk­ari nöfn – Guð­reður og Orgeir – sem færir leik­inn óneit­an­lega nær íslenskum veru­leika auk þess að gefa góð færi á ýmsum orða­leikj­um.

Auglýsing
Söguþráðurinn er eins og venja er hjá Molière frekar ein­faldur og blátt áfram: Hinn auð­ugi fjöl­skyldu­faðir Org­eir hefur tekið inn á heim­ili sitt hinn að því er virð­ist heit­trú­aða Guð­reð og lítur á hann sem góð­mennsk­una og göf­ug­lyndið upp­mál­að, trúir hverju hans orði og gerir hann að sínum and­lega leið­toga. Ekki er þó öllum um þetta gefið – eig­in­konan Elm­íra, börnin Mar­í­anna og Danni og ekki síst þjón­ustu­stúlkan Dóra gruna hinn heilaga gúrú um græsku enda má greina tals­verðan mun hjá honum á orði og æði – tal hans er fag­ur­gali en gjörðir hans grun­sam­leg­ar, svo ekki sé fastar að orði kveð­ið. Reyndar fá áhorf­endur ekki að sjá Guð­reð fyrr en komið er fram í miðjan leik – það er talað um hann og heil­mikið deilt og áhorf­endur verða því að gera upp hug sinn sjálfir þegar hann kemur sjálfur fram á sjón­ar­svið­ið. Hér er hins vegar ljóst frá upp­hafi að Guð­reður er hinn versti óþokki. Trúgirni Org­eirs verður þeim mun ill­skilj­an­legri, en vald hans sem heim­il­is­föður er hins vegar óum­deilt. Hér er líka að lík­indum að finna rót­ina að ákveðnum vanda sem Lodd­ari Þjóð­leik­húss­ins á við að stríða, en að honum verður vikið síð­ar.

Ljóst er að þau mæðgin, Petr­únella og Org­eir, eru á bandi Guð­reðar meðan aðrir fjöl­skyldu­með­limir finna Guð­reði allt til for­áttu. And­staða þeirra verður vel skilj­an­leg í ljósi þess að Org­eir ákveður að gefa Guð­reði dóttur sína fyrir eig­in­konu í stað þess að sam­þykkja fyr­ir­hugað hjóna­band hennar við kærust­una Völu, hann rekur son sinn að heimann fyrir að ljúga upp á Guð­reð að hafa gert hosur sínar grænar gangvart eig­in­kon­unni Elm­íru og heim­ilar Guð­reði í kjöl­farið ótak­markað sam­neyti við eig­in­konu sína og á end­anum arf­leiðir hann Guð­reð að öllum eigum sín­um. Minna má það nú vera – en fyrir Molière vakir auð­vitað að skapa átök og dramat­íska spennu.

Á end­anum sér Elm­íra engin ráð önnur en að egna gildru fyrir Guð­reð til að sanna flá­ræði hans og svikulan huga gagn­vart Org­eiri vel­gjörða­manni hans og það gerir hún að Org­eiri sjá­andi. Við það opn­ast augu Org­eirs, en of seint. Hann er þegar búinn að afsala sér öllum eigum sínum og nú virð­ist ekk­ert bíða nema útburður úr húsi og heim­ili að boði Guð­reð­ar. Um enda­lok sýn­ing­ar­innar skal þó ekki upp­ljóstrað hér – loka­at­riðið er glæsi­legur loka­hnykkur á sýn­ing­unni og vekur fleiri hug­renn­ingar en unnt er að gera grein fyrir í stuttri gagn­rýni.

Lodd­ar­inn er þýddur af Hall­grími Helga­syni og fylgir hann hefð­inni að hafa text­ann strang­lega bund­inn og rím­að­an; auk þess færir Hall­grímur mál­farið til nútíma með skemmti­legum orða­leikjum og slang­ur­yrð­um; text­inn verður fyrir vikið bráð­fynd­inn og mun Hall­grím­sk­ari en Molièrskur og ekki nema gott eitt um það að segja. Hið 350 ára leik­verk Molières er senni­lega jafn lif­andi á fjölum Þjóð­leik­húss­ins núna á vor­dögum 2019 og það hlýtur að hafa verið við frum­sýn­ingu þess í Ver­sölum 1664. Ekki skal dæmt um þýð­ing­una sem slíka hér, en texti Hall­gríms er ákaf­lega vel sam­inn, áheyri­legur og fer yfir­leitt vel í munni leik­ar­anna.

Nokkuð bar þó á því að bundið mál er ekki tamt leik­urum sýn­ing­ar­inn­ar. Und­ir­rit­aður hefur margoft bent á að Þjóð­leik­húsið þurfi að taka sig á í þeim efn­um. Full­yrt hefur verið að með­ferð texta sé van­rækt náms­efni í leik­list­ar­námi Lista­há­skóla Íslands og þess ber greini­lega merki í texta­með­ferð almennt á íslenskum leik­svið­um. Þó skal það sagt og full­yrt að Þjóð­leik­húsið virð­ist auð­heyri­lega hafa tekið sig á í þessu efni. Hér fer leik­hóp­ur­inn yfir­leitt vel með text­ann og hann hvílir betur í munni en hefur oft áður heyrst. Lodd­ar­inn er því ekki síður eyrna­konfekt en augna og því ber að fagna. Hins vegar má benda á að það er tals­verður munur á texta­ferð eldri og yngri leik­ara og það er óneit­an­lega stað­reynd að full­komnun í með­ferð og fram­sögn texta verður ekki náð með því að vinna eina sýn­ingu vel, heldur verður að vinna þrot­laust að vöndun fram­sagnar og texta­með­ferðar og á að sjálfsögðu að vera hluti af vinnu við þjóð­leik­hús.

En Lodd­ar­inn er ekki síður augna­konfekt en eyrna. Sean Macka­oui hefur skapað ákaf­lega fal­lega, smekk­lega og ekki síður fyndna leik- og bún­inga­mynd. Allt er dregið skýrum dráttum og smekk­legum lit­um. Hér má einnig njóta þess hversu hug­vit­sam­legt valið er á leik­munum þar sem hver hlutur þjónar til­gangi og á sinn þátt í að kynna karakt­era og stuðla að fram­vindu sög­unn­ar. Leik­mun­ir, leik­mynd og bún­ingar segja ekki síður sög­una en text­inn og leik­ar­arnir og áhorf­endur eru svo sann­ar­lega hvattir til að taka eftir því hvernig öll þessu sjón­rænu atriði taka fullan þátt í heild­inni. Nefnd skal einnig hóg­vær og fal­leg lýs­ing Ólafs Ágústs Stef­áns­sonar og frá­bær hljóð­mynd Elvars Geirs Snæv­ars­son­ar, þar sem má m.a. finna skemmt­ara er í kostu­legu aðal­hlut­verki. Það má raunar segja um alla sjón­ræna þætti sýn­ing­ar­innar að þeir byggja á smit­andi hug­ar­flugi og hug­mynda­auðgi sem glæðir sög­una sjálf­stæðu lífi og ber list­rænni stjórn sýn­ing­ar­innar fag­mann­legt vitni. Und­ir­rit­aður getur þó ekki stillt sig um að minna á, að það ku hafa verið Tjek­hov sjálfur sem sagði, að ekki skyldi hengja slökkvi­tæki á vegg nema úr því væri sprautað áður en yfir lyki …Mynd: Þjóðleikhúsið.

Lodd­ari Þjóð­leik­húss­ins á við ákveð­inn vanda að stríða. Hann er sá að svo virð­ist sem lögn per­són­anna sé í ósam­ræmi við upp­haf­lega sögu Molières. Það verður til dæmis hvergi séð með ótví­ræðum hætti hvað vakir í raun fyrir Guð­reði – það er eins og hann ásælist ekki það allt sem hann á end­anum fær, heldur fái það bara upp í hendur af Org­eiri. Það væri kannski lagi ef ekki væri líka alls­endis óljóst hvað vakir fyrir Org­eiri með því að taka Guð­reð inn á heim­ilið og færa honum allt upp í hend­ur. Það er eins og Org­eir hafi frum­kvæðið í þess­ari sýn­ingu þótt færi jafn­vel betur á því, sög­unnar vegna, að Guð­reður hefði það með hönd­um. Sá guðsótti sem var raun­veru­legt afl per­sóna á tímum Molières og gat rekið fólk til að gera ýmis­legt sem þykir frekar ótrú­verð­ugt á okkar tímum hjálpar ekki þess­ari sýn­ingu, hér hefði þurft að finna annað afl, fyrst farin er sú leið að setja sýning­una í óræðan nútíma.

Það er líka athygl­is­vert, að ekk­ert er gert úr því að Org­eir hóf Guð­reð upp úr sár­ustu örbirgð – það er sagt en hvergi sýnt og er ekki að sjá að þessi örbirgð sem Guð­reður er komin úr hafi nokkuð að segja fyrir hans karakter – sem vel að merkja varðar ekki leik Hilmis Snæs heldur lögn leik­stjóra og leik­ara fyrir karakt­er­inn. Í áður nefndri grein í leik­skrá Lodd­ar­ans verður þess ekki heldur vart að aðrar sýn­ingar hvorki erlendis né hér­lendis hafi tekið á þessum upp­runa Guð­reðar / Tartuffe í örbirgð, og mætti þó ugg­laust styðja það rökum og gefa karakt­ernum þau gildi að það skipti máli. Lodd­ari Stefan Metz og Þjóð­leik­húss­ins virð­ist ekki skera sig úr Tartuffehefð­inni hvað það varð­ar.

Það er að þessu leyt­inu margt sem kemur fram í text­an­um, sem lítið eða ekk­ert er gert úr í þeirri túlkun sem fram kemur í leik og leik­stjórn. Fyrir vikið verða til dæmis enda­lok leiks­ins ill­skilj­an­leg þótt þau séu að sönnu áhrifa­rík og glæsi­leg með hug­vit­sam­legri umbreyt­ingu á leik­mynd og alger­lega nýrri stöðu per­són­anna. En efn­is­lega er eins og botn­inn detti úr og lítið verði efn­is­lega úr þó þeirri til­raun sem hér er gerð til að færa hið klass­íska verk Molières til nútíma og er vissu­lega allrar virð­ingar verð.

Þessar vanga­veltur eru þó ekki hér settar fram nema til að örva ímynd­un­ar­afl vænt­an­legra áhorf­enda. Víst er að Lodd­ari Stef­ans Metz og Þjóð­leik­húss­ins er að mörgu leyti skemmti­legt leik­hús, hin ágætasta skemmtun og vel kvöld­stundar virði.

Meira úr sama flokkiMenning