Samfélag óhugnaðar og illsku

Jakob S. Jónsson fjallar um bók Ólínu Kjerúlf Þorvarðardóttur, Spegill fyrir skuggabaldur. Hann segir að það kosti ómælt hug­rekki og þor að segja sög­urnar af því hvernig venju­legt fólk hafi að ósekju orðið fyrir barð­inu á valda­sjúkum skugga­böldr­um.

Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir
Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir
Auglýsing

Ólína Kjer­úlf Þor­varð­ar­dótt­ir: Speg­ill fyrir skugga­bald­ur. Atvinnu­bann og mis­beit­ing valds. Skrudda 2020.

Sam­kvæmt nýj­ustu fréttum (mbl.is 28. jan. 2021) hefur Ísland fallið á svo­nefndum spill­ing­ar­lista um nokkur sæti, úr því 11. í hið 17. og er þarmeð neðst Norð­ur­landa á þessum lista. Það er eng­inn heiður að því. Þessi listi sýnir nið­ur­stöður sam­taka sem heita Tran­sparency International, en þau eru alþjóð­leg sam­tök gegn spill­ingu sem mælir árlega svo­nefnda spill­ing­ar­vísi­tölu í flestum löndum heims. Mæl­ingin byggir á áliti sér­fræð­inga og aðila í við­skipta­líf­inu og kall­ast á ensku Corr­uption Percept­ion Index (CPI) en sam­tökin njóta virð­ingar á alþjóða­vett­vangi.

Í sömu frétt mbl.is má lesa að rann­sóknir sýni með óyggj­andi hætti að spill­ing sé „ill­víg mein­semd sem ógnar lýð­ræð­inu, grund­vall­ar­rétt­ind­um, tæki­færum og lífs­gæðum fólks hvar­vetna í heim­inum og grefur undan trausti í sam­fé­lag­inu og gagn­vart stjórn­völdum og stofn­unum á sviði fram­kvæmd­ar­valds (sic), lög­gjaf­ar­valds og dóms­valds. Ísland er engin und­an­tekn­ing frá því“. Svo mörg eru þau orð og ekki lýgur mogg­inn, svo gripið sé til vel­þekkts orð­taks kalda­stríðs­ár­anna. Meira má lesa á vef sam­tak­anna, www.tran­sparency.org.

Ofan­ritað er skrifað af því til­efni að ég var að leggja frá mér eina mik­il­væg­ustu bók, sem ég hef les­ið. Mik­il­væg­ustu í merk­ing­unni þýð­ing­ar­mikil fyrir mig sem ein­stak­ling, en ekki síður mik­il­væg fyrir Ísland sem rétt­ar­ríki. Bókin heitir Speg­ill fyrir skugga­baldur og höf­undur henn­ar, Ólína Kjer­úlf Þor­varð­ar­dótt­ir, lyftir fram spurn­ingu, sem brýnt er að svara. Les­andi bók­ar­innar þarf við lok lest­urs að gera upp við sig hvers konar þjóð vill hann til­heyra og í hvers konar landi hann vill búa. Bókin er eins konar speg­ill – speg­ill fyrir ein­stak­ling­inn, fyrir þjóð­ina. Í for­grunni er auð­vitað spurn­ingin hvernig þjóðin tekur sínar sam­eig­in­legu, stóru ákvarð­an­ir, eins og til dæmis í kosn­ingum – enda nokkuð algengt við­horf að spill­ing á Íslandi eigi sér einkum rætur í helm­inga­skipta­regl­unni sem Sjálf­stæð­is­flokkur og Fram­sókn­ar­flokkur komu á um þær mundir sem stríðs­gróði í kjöl­far seinni heims­styrj­aldar fór að hafa áhrif á íslenskt hag­kerfi. En umfram allt er bók Ólínu speg­ill fyrir það fyr­ir­bæri í þjóð­líf­inu sem kall­ast skugga­bald­ur. Skugga­baldur er í þessu sam­hengi skepnan sem við­heldur spill­ing­unni, nær­ist á henni og beitir hvaða brögðum sem er í þeim til­gangi og getur eðli­lega ekki horfst í augu við sjálfa sig, enda sam­tímis hluti af mann­legu sam­fé­lagi.

Auglýsing

Und­ir­tit­ill­inn ber þess vitni að ekki er um neinn skemmti­lestur að ræða: Atvinnu­bann og mis­beit­ing valds.

Atvinnu­bann er aðgerð sem beitt er gegn ein­stak­lingi þegar honum er af vald­hafa meinað að vinna við það starf sem hann er ráð­inn til að gegna, hefur menntað sig til eða vill af öðrum orsökum vinna. Þessir vald­hafar geta beitt sér í krafti pólítísks valds, pen­inga­valds eða hvaða valds sem er – en það sem er þessum vald­höfum sam­eig­in­legt er að þeir eitra umhverfi sitt, eyði­leggja líf og lífs­gæði ann­arra og beita hik­laust og sam­visku­laust kúgun og ofbeldi.

Atvinnu­bann er þekkt m.a. úr þýskri sögu (þótt finna megi dæmi um það í flestum sam­fé­lögum í nútíma) og hið þýska hug­tak öðl­að­ist sess í öðrum tungu­mál­um: Berufsver­bot.

Spegill fyrir skuggabaldur Mynd: ForlagiðÁ íslensku var berufsver­bot þýtt sem atvinnu­bann. Sá sem fyrir atvinnu­banni verður er van­virt­ur, nið­ur­lægð­ur, yfir­leitt á bak, sviftur lífs­við­ur­væri sínu og á end­anum jafn­vel gert ókleift að sætta sig við að vera á lífi. Þetta er vita­skuld grafal­var­legt mál sem varðar fleiri en ein­göngu þá sem verða fyrir því – vinnu­fé­lag­ar, kunn­ingjar, vin­ir, fjöl­skylda verða líka fyrir barð­inu á atvinnu­banni, jafn­vel þótt óbeint sé. Atvinnu­bann ætti að vera glæpa­vætt fyr­ir­bæri, en þeir sem beita því njóta þess hve erfitt er að færa sönnur á að um atvinnu­bann sé að ræða.

Það er vel til fundið hjá Ólínu að kalla þessa vald­hafa skugga­baldra. Skugga­baldur er fyr­ir­bæri úr þjóð­trúnni. Skugga­baldur er afkvæmi tófu og kattar en kemur sam­kvæmt Vís­inda­vefnum úr móð­ur­kviði refs­ins. Hug­takið skugga­baldur er einnig notað yfir „illan anda“, „myrkra­mann“ og „læðu­poka“. Skugga­baldur er víð­sjár­vert dýr, ekki síst í mann­heim­um.

Það má leita víðar í dýra­rík­inu að skýr­ingum á eðli skugga­bald­urs og hvað veldur skað­legri hegðun hans. Ólína ber kvik­indið saman við hum­ar­inn og segir frá því hvernig hum­ar­inn verður fyrir heila­breyt­ingum þegar verða til dæmis átök vegna stöðu hans í félags­heild­inni. Sá sem tapar þróar und­ir­gefn­ari heila sem þjónar betur nýrri stöðu hans sem yfir­bug­aður ein­stak­lingur í hópn­um; sá sem sigrar verður hins vegar fyrir því að serótónínið í heil­anum eykst og hann getur þess vegna gert sig stærri og hættu­legri ásyndar en áður. „Hann verður sperrtur og stát­inn skel­fiskur sem ber sig vel og er ógn í augum ann­arra humra“, eins og segir í bók Ólínu.

Ólínu ber saman þann sem mis­beitir valdi sínu við þann hum­ar­inn sem fer sigr­andi út úr átök­um. Það er auð­vit­að, eins og hún tekur líka fram, margt ólíkt með humri og manni, en heila­breyt­ing getur vissu­lega orðið í manni af því að kom­ast í miklar álnir og öðl­ast þar með mikil völd. Það er t.d. athygl­is­vert að velta þess­ari heila­breyt­ingu fyrir sér þegar rifjuð er upp sjón­varps­fréttin þar sem sonur Þor­steins Más, for­stjóra Sam­herja, ræðst að seðla­banka­stjóra á göngum Alþingis með skömm­um. Þarna er kannski að sjá birt­ing­ar­mynd breyt­ingar á heila­starf­semi, sam­bæri­legri við þá sem hum­ar­inn upp­lifir þegar magn serótóníns í heil­anum hefur hækkað meira en hollt er.

Það er óhætt að kalla Ólínu Kjer­úlf Þor­varð­ar­dóttur sér­fræð­ing í efn­inu. Hún hefur mætt ótal skugga­böldrum í mann­heim­um, og í bók­inni segir hún okkur frá þem fundum sem hún hefur átt við þessi ill­yrmis­legu kvik­indi. En Ólína er ekki að skrifa fórn­ar­lamba­sögu sjálfrar sín. Mark­mið hennar er stærra en svo. Vissu­lega væri það þó freist­andi, enda eru for­dæmin til stað­ar. Þær eru t.d. marg­ar, Hollywood­kvik­mynd­irn­ar, sem segja frá bar­áttu lít­il­magn­ans við hin sterku fjár­mála­öfl – það nægir að nefna mynd­ina um hina bar­átt­uglöðu Erin Brockowich; í þeirri mynd, sem byggð er á sönnum atburð­um, barð­ist Erin Brockowich gegn orku­fyr­ir­tæk­inu Pacific Gas and Elect­ric Company, sem er (var?) álíka umsvifa­mikið í sínu hér­aði og sum íslensk sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki eru í sínum heima­hög­um. Saga Erin Brockovich hefur þó eitt fram­yfir sögur (ath. fleir­töl­una!) þær sem Ólína greinir frá – Erin bar sigur úr býtum og hlaut frægð fyrir meðan Pacific Gas and Elect­ric Company stóð uppi með skömm­ina, sekt­ina og skaða­bæt­urnar og varð auk þess að Hollywood­kvik­mynd þar sem Julia Roberts lék hlut­verk sögu­hetj­unn­ar. Sam­skipti við skugga­baldra enda ekki alltaf svo vel.

Ólína hefur þurft að leita réttar síns í mörgum málum þar sem á henni hefur verið brotið – og hún er sann­ar­lega ekki ein á báti um að lenda í þeirri reynslu, miðað við fjölda þeirra til­vika sem hún greinir frá í bók sinni. Frá­sögnum þessum til stuðn­ings vitnar hún í fjölda sam­tíma­heim­ilda, frá­sagnir fjöl­miðla og opin­ber skjöl svo eitt­hvað sé nefnt.

Það geta örugg­lega margir borið vitni um að skugga­baldra er að finna víðar en flesta grunar í sam­fé­lagi okk­ar. Nýlegar tölur frá sam­tök­unum Tran­sparency International benda til þess, enda þríf­ast skugga­baldrar á spill­ingu rétt eins og púkar á fjós­bita þríf­ast á bölvi og ragni. Hvort tveggja skapar sam­fé­lag óhugn­aðar og illsku og er ekk­ert gott vega­nesti kom­andi kyn­slóð­um.

Eins og fyrr segir byggja aðferðir skugga­baldranna, valds­mann­anna, á ógn og ótta. Þær hafa ekki ein­ungis vond áhrif á líf manna, þær eru eyði­leggj­andi. Ástæðu­lausar upp­sagn­ir, róg­burð­ur, atvinnu­bann – þetta eru ein­hver mest mann­skemm­andi glæpa­verk sem hægt er að vinna gegn nokkrum manni. Það er ekki ein­ungis vegna eðlis glæps­ins, heldur líka og ekki síður vegna þess að það er álíka ómögu­legt að rekja slóð­ina til þeirra sem glæpnum valda. Það er ómögu­legt að rekja orsak­irn­ar, að kom­ast að rótum vand­ans. Róg­burð­ur­inn – svo dæmi sé tekið af einni aðferð skugga­baldra – vinnur líkt og smit sem eng­inn veit hvaðan kem­ur. Það blússar upp þar sem þess er minnst von og þegar minnst var­ir. Það er ekk­ert bólu­efni til, það verður hvergi komið við „da­mage control“ og við­kom­andi býr við afleið­ingar róg­burð­ar­ins það sem eftir er æfinn­ar.

Það má aftur spyrja þeirrar spurn­ing­ar, sem bók Ólínar Kjer­úlf Þor­varð­ar­dóttur vek­ur: Viljum við búa í slíku sam­fé­lagi? Viljum við búa í sam­fé­lagi sem fellur niður á skal­anum yfir spill­ing­ar­vísi­töl­una? Ef ekki liggur bein­ast við að hvetja alla þá sem vilja bæta sam­fé­lagið að bregða upp spegl­unum framan í skugga­bald­rana.

Það kostar hins vegar ómælt hug­rekki og þor að vekja athygli á þessu ástandi mála, segja sög­urnar af því hvernig venju­legt fólk hefur að ósekju orðið fyrir barð­inu á valda­sjúkum skugga­böldr­um. Ólína Kjer­úlf Þor­valds­dóttir hefur svo sann­ar­lega sýnt að hún býr yfir slíku hug­rekki og fyrir það ber að þakka.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Tæplega 30 prósent aðspurðra í nýlegri könnun vilja að Ísland gangi í Evrópusambandið.
Íslendingarnir sem vilja helst ganga í ESB
Lítil hreyfing er á afstöðu Íslendinga til inngöngu í Evrópusambandið á milli ára og enn eru fleiri andvígir en hlynntir þeirri vegferð, samkvæmt nýlegri könnun Maskínu. En hvaða kjósendahópar á Íslandi vilja ganga í ESB? Kjarninn kíkti á það.
Kjarninn 25. febrúar 2021
Tryggvi Gunnarsson umboðsmaður Alþingis lætur af störfum í lok apríl.
Tryggvi hættir sem umboðsmaður Alþingis eftir rúm 22 ár í starfi
Tryggvi Gunnarsson, sem skipaður var umboðsmaður Alþingis árið 1998, hefur beðist lausnar og forsætisnefnd Alþingis samþykkt beiðni hans. Nýr umboðsmaður verður kjörinn af Alþingi fyrir lok aprílmánaðar.
Kjarninn 25. febrúar 2021
Niðurstaðan ýmist sögð staðfesta „tilefnislausa aðför“ eða „kerfislægt misrétti“
Formaður stéttarfélagsins Eflingar og framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins eru ekki sammála um hvernig túlka skuli niðurstöðu héraðsdóms í máli rúmenskra verkamanna gegn starfsmannaleigu og Eldum rétt. Frávísun málsins verður áfrýjað til Landsréttar.
Kjarninn 25. febrúar 2021
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Talsvert um að fólk afþakki bólusetningu með bóluefni AstraZeneca
Sóttvarnalæknir telur enga ástæðu fyrir fólk til að afþakka eitt bóluefni umfram önnur líkt og talsverður hópur fólks hefur gert undanfarið.
Kjarninn 25. febrúar 2021
Heiðar Guðjónsson er forstjóri Sýnar og einn stærsti hluthafi félagsins með 9,2 prósent eignarhlut.
Sýn tapaði 405 milljónum króna í fyrra og nær allir tekjustofnar drógust saman
Tekjur Sýnar jukust milli áranna 2019 og 2020 vegna þess að dótturfélagið Endor kom inn í samstæðureikninginn. Aðrir tekjustofnar Sýnar drógust saman. Tekjur fjölmiðlahlutans hafa minnkað um milljarð króna á tveimur árum, en jákvæð teikn eru á lofti þar.
Kjarninn 25. febrúar 2021
Daði Rafnsson
Talent þarf tráma! Eða hvað?
Kjarninn 25. febrúar 2021
Katrín Oddsdóttir, formaður Stjórnarskrárfélags Íslands.
„Er sátt útgerðarfyrirtækjanna mikilvægari en sátt yfirgnæfandi meirihluta þjóðarinnar?“
Stjórnarskrárfélag Íslands segir frumvarp forsætisráðherra um breytingar á stjórnarskrá ganga þvert gegn niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu og sé alvarleg aðför að grundvallarstoðum lýðræðis og fullveldi íslensku þjóðarinnar.
Kjarninn 25. febrúar 2021
Ólafur Þór Gunnarsson.
Stefnir í oddvitaslag hjá Vinstri grænum í Kraganum
Ólafur Þór Gunnarsson vill fyrsta sætið á lista Vinstri grænna í Suðvesturkjördæmi. Varaformaður flokksins er talinn ætla sér það sæti.
Kjarninn 25. febrúar 2021
Meira úr sama flokkiFólk