„Jörðin skalf öll og pipraði af ótta“

Á einni viku hefur land við fjallið Þorbjörn risið um meira en þrjá sentímetra. Það er þó alls ekki ávísun á eldgos. „Jörðin skalf öll og pipraði af ótta; himin ok skýin grétu,“ segir í lýsingum á Reykjaneseldum sem urðu á fyrri hluta þrettándu aldar.

Fjallið Þorbjörn til vinstri og jarðvarmavirkjunin á Svartsengi fyrir miðri mynd.
Fjallið Þorbjörn til vinstri og jarðvarmavirkjunin á Svartsengi fyrir miðri mynd.
Auglýsing

Hið óvenju­lega land­ris á Reykja­nesskag­an­um, rétt vestan við fjallið Þor­björn, sem mælst hefur frá 21. jan­ú­ar, hefur haldið áfram og er nú orðið yfir þrír sentí­metrar þar sem það er mest. Vegna land­riss­ins og auk­innar jarð­skjálfta­virkn­i á svæð­inu var óvissu­stigi almanna­varna lýst yfir á föstu­dag. Það er enn í gildi.

„Ris heldur áfram með svip­uðum hætti, á svip­uðum stað og með­ ­svip­uðum hraða,“ segir Bene­dikt Ófeigs­son, jarð­eðl­is­fræð­ingur á Veð­ur­stofu Ís­lands, í sam­tali við Kjarn­ann. Hann bendir á að jarð­skjálftar séu algengir á þessum slóðum en að við­búið sé að land­risið valdi fleiri skjálft­um.

Bene­dikt segir að atburðir síð­ustu daga bendi til­ ­kviku­söfn­un­ar, land­risið sé vís­bend­ing um það. „Við sjáum þenslu­merki, það er að aukast spenna eða þrýst­ing­ur. Við teljum að þetta sé kvika miðað við hvern­ig þetta lítur út þó að það séu aðrir mögu­leikar í stöð­unn­i.“

Auglýsing

Í gær var komið fyrir mæli upp á Þor­birni og í dag er stefnt að því að setja upp fleiri GPS-­mæla svo hægt sé að fylgj­ast enn betur með þró­un­inni. Í nótt mæld­ust nokkrir jarð­skjálftar tæpum tveimur kíló­metrum norður af Grinda­vík. Sá stærsti var 3,5 að stærð. 

Alls óvíst er hvort að sú atburða­rás sem hófst með land­risi og jarð­skjálfta­hr­inu fyrir viku muni leiða til eld­goss. Mögu­legt er að henn­i ljúki án frek­ari tíð­inda.



Gosið á landi og í sjó

Reykja­nesskag­inn er yngsti hluti Íslands. Hann er mjög eld­brunn­inn og dregur nafn sitt af all­miklu gufu- og leir­hvera­svæði, eins og seg­ir í ítar­legri grein Magn­úsar Á. Sig­ur­geirs­sonar jarð­fræð­ings í Nátt­úru­fræð­ingnum frá árinu 1995.

Í sam­an­tekt Magn­úsar og fleiri í Íslensku eld­fjalla­vefsjánni kemur fram að eld­stöðvakerfi Reykja­ness hafi verið í með­al­lagi virkt. Norð­ur­hlut­i þess renni inn í kerfi Svarts­engis en syðstu níu kíló­metr­arnir séu und­ir­ ­sjáv­ar­máli. Á nútíma (síð­ustu tíu þús­und árin eða svo) hafa þar orðið fleiri en fimmtán gos. Eld­gos á landi hafa ein­kennst af hraun­flæði en í sjó hafa orð­ið „s­urtseysk sprengigos“ eins og það er orð­að.

Frá land­námi hefur þrisvar sinnum gosið á Reykja­nesi, síð­ast á árunum 1211-1240  og eru þeir atburð­ir ­kall­aðir Reykja­nes­eld­ar. Á því tíma­bili gaus nokkrum sinn­um, þar af urðu þrjú ­gos í eld­stöðvakerfi sem kennt er við Svarts­engi. Eld­gosin voru hraun­gos á 1-10 kíló­metra löngum gossprung­um. Gos­virkni á Reykja­nes­i-­Svarts­engi ein­kenn­ist af ­goslotum eða eldum sem geta varað í ára­tugi og má búast við goslotu á um 1100 ára fresti.

Jónas Hall­gríms­son vann drög að jarð­elda­sögu Íslands á árunum kringum 1840 og studd­ist hann við ýmsa ann­ála við þá...

Posted by Hand­rita­safn Lands­bóka­safns Íslands - Háskóla­bóka­safns on Monday, Janu­ary 27, 2020


Í Reykja­nes­eldum urðu sam­an­lagt minnst sex gos með hléum og vörðu frá tveimur til tólf ára. Gos­virknin hófst í eld­stöðvakerf­inu Reykja­nes­i og færð­ist svo í átt til Svarts­engis á seinni stigum eld­anna. Á Reykja­nes­i ­mynd­að­ist eitt hraun en þrjú við Svarts­engi. „Surtseysk gos“ urðu í sjó við Reykja­nes í eld­unum og mynd­uðu fjögur gjósku­lög. Tvö þess­ara gjósku­laga hafa fund­ist á höf­uð­borg­ar­svæð­inu, í um 45 kíló­metra fjar­lægð, að því er fram kemur á Ís­lensku eld­fjalal­vefsjánni.

Reykja­nes­eldar tóku til alls vest­an­verðs Reykja­nesskag­ans. ­Sam­bæri­legir eldar voru einnig í gangi í Brenni­steins­fjöllum aust­ast á skag­an­um á 10. öld. Á 12. öld urðu svo Krísu­vík­ur­eldar um mið­hluta skag­ans, líkt og fram kemur í grein Magn­ús­ar.

Gjóska í allt að 100 kíló­metra fjar­lægð

All­mörg neð­an­sjáv­ar­gos hafa orðið á Reykja­nes­hrygg síðust­u ald­ir. Öfl­ugt gos varð suður af Eld­eyj­ar­boða árið 1783.  Þá mynd­að­ist eyja sem hvarf þó stuttu síð­ar­ ­vegna ágangs sjáv­ar. Á 19. öld er vitað um þrjú gos á þessum slóð­um, segir í Ís­lensku eld­fjalla­vefsjánni, og á 20. öld­inni varð nokkrum sinnum vart við ólg­u í sjó og gjósku­þústir sem lík­lega hafa verið af völdum lít­illa neð­an­sjáv­ar­gosa.

Stærsta þekkta gos á Reykja­nesi var sprengigos árið 1226. Í eld­fjalla­vefsjánn­i ­segir að gjóska úr því hafi borist með vindum til aust­urs og norð­aust­urs, þak­ið allan Reykja­nesskag­ann og fund­ist í jarð­vegi í allt að 100 kíló­metra fjar­lægð frá upp­tök­um.

Þá segir að rit­aðar heim­ildir gefi í skyn að gjósku­fall­ið hafi valdið heilsu­bresti í búfé á nær­liggj­andi svæð­um. Einnig kunni að hafa orðið jarð­vegseyð­ing á vest­ur­hluta Reykja­nesskaga. Lengd goss­ins er ekki þekkt en senni­lega hefur það varað í nokkrar vik­ur.

Þessi teikning eftir Ásberg H. Sigurgeirsson fylgir grein Magnúsar Á. Sigurgeirssonar í Náttúrufræðingnum. Um hugsýn Magnúsar af Reykjaneseldum er að ræða, segir við myndina.

Í grein Magn­úsar í Nátt­úru­fræð­ingnum kemur fram að heim­ild­ir ­geti um fjölda gosa í sjó undan Reykja­nesi eftir land­nám en aðeins eitt á landi. Í heim­ildum sé hins vegar hvergi sagt berum orðum að hraun hafi runnið á Reykja­nesi en helst er þó ýjað að því í frá­sögnum við árin 1210-1211.

 Í Odd­verja­an­nál seg­ir til dæm­is: „Elldur wm Reyi­anes: Saur­li fann Elldeyjar hinar nyo enn hinar horfnar er alla æfi haufdu stadit.“

Sé þessi setn­ing færð til nútíma­máls er hún á þá leið að Sörli Kols­son hafi fundið „Eld­eyjar hinar nýju en að hinar hafi horfið er áður­ stóð­u“.

Magnús bendir á að alls sé óvíst hvort eða hvernig þessi frá­sögn tengd­ist þeirri Eldey sem við sjáum í dag en ekk­ert úti­loki að hún sé frá þessum tíma.

Í öðrum frá­sögnum af gosum í sjó á 13. öld er ávallt tal­að um eld­gos eða elda í sjó við eða fyrir Reykja­nesi. Það bend­ir, að mat­i ­Magn­ús­ar, ótví­rætt til goss í sjó.

Í Páls sögu bisk­ups segir við árið 1211: „Jörðin skalf öll og pipraði af ótta; himin ok skýin grétu, svá at mik­ill hlutr spillt­ist jarð­ar­ á­vaxt­ar­ins, en him­in­tún­glin sýndu dauða­tákn ber á sér, þá náliga var komit at hinum efstum lífs­stundum Páls bisk­ups, en sjór­inn brann ok fyrir land­inu þá; þar sem hans bisk­ups­dómur stóð yfir sýnd­ist náliga allar höfut­skepnur nokkut hrygð­ar­mark á sér sýna frá hans frá­fall­i“.

Magnús útskýrir í grein sinni að þegar sagt er að him­in­tung­lin ­sýni á sér dauða­tákn sé vel hugs­an­legt að þar sé vísað til móðu í lofti sem ­gjarnan er fylgi­fiskur hraun­gosa og að sól og tungl hafi af þeim sökum sýn­st rauð.

 „Mik­il­vægt hlýtur að telj­ast að þekkja eðli og hætti eld­virkn­innar á Reykja­nesi vegna hinnar ört ­vax­andi byggðra og umsvifa manna á Suð­ur­nesju­m,“ skrif­aði Magnús í grein sinn­i árið 1995. „Víst má telja að komi upp hraun á Reykja­nesi í náinni fram­tíð verða ­mann­virki þar í veru­legri hættu og af gjósku­gosi við strönd­ina get­ur, auk tjóns á mann­virkj­um, orðið veru­leg röskun á sam­göngum í lofti, á landi og í sjó.“

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Örn Bárður Jónsson
Guð og náttúran
Kjarninn 25. september 2020
Steingrímur J. Sigfússon
Upplýsingamengun í annarra boði!
Kjarninn 25. september 2020
Ljóst er af FinCEN-skjölunum að stórir bankar sem hafa milligöngu um fjármagnshreyfingar í dollurum vita mætavel að þeir eru að hreyfa mikið magn peninga sem eiga misjafnan uppruna
Glæpirnir sem gera aðra glæpi mögulega
Fordæmalaus gagnaleki frá bandaríska fjármálaráðuneytinu hefur vakið mikla athygli í vikunni. Hann sýnir fram á brotalamir í eftirliti bæði banka og yfirvalda þegar kemur að því að því að stöðva vafasama fjármagnsflutninga heimshorna á milli.
Kjarninn 25. september 2020
Eimskip staðfestir að félagið hafi verið kært til héraðssaksóknara
Eimskip hafnar ásökunum um að hafa brotið lög í tengslum við endurvinnslu tveggja skipa félagsins í Indlandi. Eimskip segist ekki hafa komið að ákvörðun um endurvinnslu skipanna tveggja.
Kjarninn 25. september 2020
Eftir að ferðamönnum tók að hríðfækka hérlendis vegna kórónuveirufaraldursins hefur atvinnuleysi vaxið hratt.
Almenna atvinnuleysið stefnir í að verða jafn mikið og eftir bankahrunið
Almennt atvinnuleysið verður komið í 9,3 prósent í lok október gangi spá Vinnumálastofnunar eftir. Það yrði jafn mikið atvinnuleysi og mest var snemma á árinu 2010. Heildaratvinnuleysið, að hlutabótaleiðinni meðtalinni, verður 10,2 prósent í lok október.
Kjarninn 25. september 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Telur rétt að skoða Félagsdómsmál ef Samtök atvinnulífsins segja upp lífskjarasamningnum
Sólveig Anna Jónsdóttir formaður Eflingar segir að Samtök atvinnulífsins grípi til tæknilegra útúrsnúninga þegar þau segi forsendur lífskjarasamninga brostnar og telur rétt að skoða að vísa uppsögn samninga til Félagsdóms, ef af þeim verður.
Kjarninn 25. september 2020
45 ný smit – 369 greinst með COVID-19 á tíu dögum
Fjörutíu og fimm manns greindust með COVID-19 hér á landi í gær. Nýgengi innanlandssmita er nú komið yfir 100 á hverja 100 þúsund íbúa.
Kjarninn 25. september 2020
Pottersen
Pottersen
Pottersen – 43. þáttur: Sögulok
Kjarninn 25. september 2020
Meira úr sama flokkiInnlent