Hví tölum við um kví?

Orðið sóttkví og orðasambandið að setja einhvern í sóttkví eru á allra vörum um þessar mundir. En hvaðan kemur þetta orð og hvenær var það fyrst notað? Árnastofnun er með svörin við þessum spurningum.

Áður fyrr var orðið kví algengt og þá sérstaklega notað um litlar réttir heima við bæi.
Áður fyrr var orðið kví algengt og þá sérstaklega notað um litlar réttir heima við bæi.
Auglýsing

Sótt­kví er kven­kyns­orð sem er notað um það þegar fólki er ­gert að loka sig af tíma­bundið til að draga úr smit­hættu og afstýra útbreiðslu smit­sjúk­dóma. Það er sett saman úr orð­unum sótt (veik­i), sem einkum er haft um smit­sjúk­dóma, og kven­kyns­orð­inu kví (aflokað svæð­i). Síð­ara orðið er ekki mjög al­gengt eins og sést á því að rit­hætt­inum „sótt­hví“ bregður nokkuð fyrir – og hann er vitn­is­burður um að flestir lands­menn gera engan grein­ar­mun á kv- og hv- í fram­burði og þar af leið­andi heyr­ist eng­inn munur á orð­unum kví og hví.

Á þessum orðum hefst pist­ill Ástu Svav­ars­dóttur rann­sókn­ar­dós­ents á vef Árna­stofn­un­ar.

Ásta skrifar að þótt orðið kví sé til­tölu­lega fátítt nú á dögum komi það alloft fyrir sem síð­ari liður sam­settra orða eins og eld­isk­ví, ­flot­kví, herkví, þurr­kví – og sótt­kví. Áður fyrr hafi orðið verið algeng­ara og þá sér­stak­lega notað um litlar réttir heima við bæi þar sem ánum var safnað til­ að mjólka þær. Kvíar gátu verið úr fær­an­legum grindum og af því sprett­ur orða­sam­bandið að færa út kví­arnar sem nú er einkum notað í yfir­færðri merk­ing­u um það að efla starf­semi sína eða auka umsvif sín, skrifar Ásta.

Auglýsing

Aldur og saga

Það kemur Ástu nokkuð á óvart að í Rit­máls­safni Orða­bók­ar Há­skól­ans sé einugis eitt dæmi frá síð­ari hluta 20. aldar um orðið sótt­kví. Fyr­ir­ því geta að hennar mati verið tvær ástæð­ur, ann­að­hvort að orðið sé yngra en ­bú­ast mætti við eða að eldri dæmi hafi af til­viljun ekki ratað í safn­ið. „Það er fljót­legt að ganga úr skugga um að hér á það síð­ar­nefnda við því á vefn­um ­Tíma­rit.is má finna dæmi allt frá upp­hafi ald­ar­inn­ar, þegar sótt­kví var eitt af ­fáum úrræðum til að hefta útbreiðslu alvar­legra smit­sjúk­dóma eins og ­tauga­veiki, misl­inga og ekki síst spænsku veik­inn­ar,“ skrifar Ásta og tek­ur eft­ir­far­andi dæmi:

Voru svo þessir bæir í sótt­kví og sam­göngu­banni, sumir fram að ver­tíð og sumir fram á  Góu. (Fjall­konan 1903)

Flat­eyri er nú í sótt­kví, af því að mis­línga hefur orð­ið vart á Sól­bakka. (Bjarki 1903)

Er Siglu­fjörður í sótt­kví, þar eð veikir menn voru á vél­bát, ­sem þangað kom frá Rvík. Er von­andi, að varn­irnar beri árang­ur. (Landið 1918)

Sögu­legar heim­ildir sýna að áður en orðið sótt­kví og orða­lagið að vera í sótt­kví og setja í sótt­kví urðu ríkj­andi um slík úrræð­i voru önnur skyld orð tals­vert not­uð. Þar má einkum nefna sögn­ina sótt­kví­a (­setja í sótt­kví), lýs­ing­ar­orðið sótt­kví­aður (vera í sótt­kví) og nafn­orð­ið ­sótt­kvíun (það að setja í sótt­kví). Að því er fram kemur í pistli Ástlu má f­inna dæmi um öll þessi orð­bæði í rit­máls­safn­inu og í blöðum og tíma­ritum á Tíma­rit.is, sér­stak­lega frá fyrstu ára­tugum 20. ald­ar, og í Íslensk-d­anskri orða­bók Sig­fúsar Blön­dals er orðið sótt­kví ekki, ein­ungis sótt­kvía (so.) og ­sótt­kvíun (no.).

„Svo virð­ist sem það orða­lag sem nú tíðkast hafi farið að ­fest­ast í sessi í kjöl­far spænsku veik­innar og nú heyr­ast önnur orð en sótt­kví ­lítið sem ekki,“ skrifar Ásta að lokum í pistli sín­um.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hugleikur Dagsson.
Lífið á tímum kórónuveirunnar: Blóðug María daglega og rétti tíminn til að þykjast vera álfur
Listamaðurinn fjölhæfi, Hugleikur Dagsson, ráðleggur fólki að gera eitthvað skapandi og hlusta á kvikmyndatónlist á meðan. Þá verði allt epískara. Hugleikur gefur lesendum Kjarnans nokkur góð ráð til að njóta tilverunnar þessa dagana.
Kjarninn 28. mars 2020
Sema Erla Serdar
Erum við nokkuð að gleyma einhverjum?
Kjarninn 28. mars 2020
Víðir Reynisson yfirlögregluþjónn
Vonbrigði með brot á samkomubanni síðasta sólarhring
Staðfest smit eru nú orðin 963 hér á landi en 79 nýir einstaklingar greindust með smit í gær. Enn er ekki um veldisvöxt að ræða sem er mjög jákvætt. Aftur á móti varð yfirlögregluþjónn fyrir vonbrigðum með brot á samkomubanni en það er talið bera árangur.
Kjarninn 28. mars 2020
Logi Einarsson
Styðjum fleiri en þá stóru
Kjarninn 28. mars 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Sólveig Anna: Nú gefst tækifæri til að leiðrétta „mistökin“
Formaður Eflingar leggur til að allir þeir milljarðar sem greiddir hafa verið í arð til eigenda fyrirtækja á síðustu árum verði gerðir upptækir af ríkinu og notaðir til að fjármagna íslenskt samfélag.
Kjarninn 28. mars 2020
Telja hagsmuni eldri borgara landsins hunsaða
Stjórn Landssambands eldri borgara skorar á sveitarfélög og ríki að gera betur við eldri borgara landsins í COVID-19 faraldri.
Kjarninn 28. mars 2020
Eiríkur Ragnarsson
Það er karlmannlegt að haga sér eins og kona
Kjarninn 28. mars 2020
Þórður Snær Júlíusson
Skammist ykkar
Kjarninn 28. mars 2020
Meira úr sama flokkiInnlent